ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەشەندى بايانداما ەلىمىزدىڭ ازاماتتىق قوعامىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەسىنە ارنالعان. قۇجاتتى «قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق قوعامدىق ۇدەرىستەردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اۆتورلىق ۇجىمى دايىندادى.
مەملەكەت دامۋىنىڭ ايقىنداۋشى پارامەترلەرىنىڭ ءبىرى – ازاماتتىق سەكتور. مەملەكەتتىڭ تابىستىلىعىن ۇەۇ-نىڭ تابىستى جانە ءتيىمدى قىزمەتىنەن كورۋگە بولادى, ويتكەنى بۇل ۇكىمەتتىڭ ازاماتتىق قوعام ۇيىمدارىمەن اشىق جانە سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتا الۋىنىڭ, سونداي-اق ءوز پروبلەمالارى مەن ماسەلەلەرىن ءارتۇرلى دەڭگەيلەردە شەشۋگە مۇمكىندىگىنشە كوپ ازاماتتاردى تارتا الۋىنىڭ دالەلى. ازاماتتاردىڭ ازاماتتىق ۇيىمدارعا بەلسەندى قاتىسۋى, ءبىر جاعىنان, حالىقتىڭ ەنەرگياسىن شىعارماشىلىق باعىتقا باعىتتايدى. مىسالى, ولار ءبىلىم الادى جانە ءوز قابىلەتتەرىن ارتتىرادى, ازاماتتار مەملەكەت تاراپىنىڭ شەشىمىن كۇتپەستەن ءوز پروبلەمالارىن ءوز بەتىنشە شەشۋگە ۇيرەنەدى. وسىلايشا, ۇكىمەت ازاماتتاردى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قاتىستىرا وتىرىپ, مەملەكەتتىك باعدارلامالار ناتيجەلەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى.
ال ەلىمىزدەگى ازاماتتىق سەكتوردىڭ بەينەسى قانداي؟ قازاقستانداعى «ازاماتتىق قوعام» ۇعىمى نەنى بىلدىرەدى؟
ازاماتتىق قوعام ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىندا جانە ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىدە جاريالانعان بىرلەستىكتەر بوستاندىعى مەن پىكىر ءبىلدىرۋ قۇقىقتارىن مىندەتتى تۇردە ساقتاۋى قاجەت. قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق, الەۋمەتتىك جانە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن» مەملەكەت قۇرۋ باستى نەگىزدەردىڭ ءبىرى بولا وتىرىپ, مەملەكەت جانە بيزنەسپەن تەڭ قۇقىلى جانە سىندارلى ارىپتەستىككە نەگىزدەلۋگە ءتيىس.
قازاقستاننىڭ ازاماتتىق سەكتورىنىڭ بەينەسىن جاساۋ ءۇشىن «ازاماتتىق قوعامعا» انىقتاما بەرۋ ماڭىزدى. ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا ازاماتتىق قوعام – ادامعا ءوزىنىڭ ازاماتتىق قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جانە قوعام مۇشەلەرىنىڭ ءارتۇرلى قاجەتتىلىگى مەن مۇددەسىن بىلدىرەتىن مەملەكەتتىك ەمەس قوعامدىق قاتىناستار مەن ينستيتۋتتار جۇيەسى دەلىنگەن. ۇلتتىق زاڭنامادا «ازاماتتىق سەكتوردىڭ» ناقتى بەلگىلەنگەن انىقتاماسى جوق جانە بۇل ۇعىم مەملەكەتتىك جانە كوممەرتسيالىق سەكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, «كوممەرتسيالىق ەمەس سەكتور» نەمەسە ء«ۇشىنشى سەكتور» انىقتامالارىنىڭ ءسينونيمى رەتىندە پايدالانىلادى.
ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگىزگى مىندەتى – جەكە ادام مەن مەملەكەت اراسىندا دەلدال بولۋ, ءاربىر ادامنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە بيلىك قىزمەتىنە قوعامدىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ.
2023 جىلى ەلىمىزدە تىركەلگەن ۇەۇ سانى 23 335 ۇيىمدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە, 1 103-ءى قىزمەتىن توقتاتسا, 2 217-ءسى جۇمىس ىستەمەيدى دەپ تانىلعان. جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ سانى – 18 204. بۇل سان قازاقستانداعى ۇەۇ قارقىنى 2003 جىلمەن (ۇەۇ سانى – 3 500) سالىستىرعاندا 7 ەسەگە ارتقانىن كورسەتەدى. (1-سۋرەت)
ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىساندار بويىنشا ۇەۇ قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە – 11 538; قورلارعا –7 162; مەكەمەلەرگە – 3 063; زتب –1 572 بولىنەدى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان ۇەۇ-نىڭ ەڭ كوپ سانى الماتى قالاسىندا – 5 017, استانا – 3 554, شىمكەنت – 1 512, سونداي-اق قاراعاندى – 1 237 جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا – 1 217 تىركەلگەن. (2-سۋرەت)
2-سۋرەت
ۇەۇ قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن, ىسكە اسىرىلعان ۇەۇ جوبالارى تۋرالى حالىق ءۇشىن اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2017 جىلى «ۇەۇ دەرەكتەر بازاسى» قولدانىسقا ەنگىزىلدى. 2023 جىلى ەسەپتى كەزەڭدەگى مالىمەتتەردى 5 191 ۇيىم (ۇەۇ جالپى سانىنىڭ 22,3%) ۇسىندى. 2022-2023 جىلدارى قارجىلاندىرۋدىڭ ءار ءتۇرىن پايدالانا وتىرىپ, جالپى سوماسى 127 ملرد تەڭگەگە 4 220 جوبا ىسكە اسىرىلعان.
2022 جىلى كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار سەكتورىندا 133 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. ونىڭ ىشىندە 25 مىڭ ادام تۇراقتى نەگىزدە جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ ىشىندە 471-ءى شەتەلدىك مامان (ەو, اقش, رەسەي, تۇركيا, وڭتۇستىك كورەيا, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە ت.ب. ازاماتتارى) بار. ءتۇرلى قوعامدىق جانە قايىرىمدىلىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قازاقستاندىق ۇەۇ مەن حالىقارالىق ۇيىمدار 107 مىڭنان استام ۆولونتەردى تارتتى.
ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامدى ودان ءارى دامىتۋ بويىنشا ۇيعارىمدار مەن ۇسىنىمدار دا تۇزىلگەن. قازىرگى تاڭدا قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەلگەن, ولاردىڭ ارقايسىسى مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. سونىمەن قاتار وسى ينستيتۋتتاردى ءبىر بەينەگە بىرىكتىرۋ قيىنىراق, ونىڭ باستى سەبەبى – تىركەلگەن جانە بەلسەندى ۇەۇ سانى ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى. سول سەبەپتى وسى باعىتتاعى وزگەرىستەردىڭ سەرپىنىن باقىلاپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى ۇەۇ-داعى جۇمىسقا ورنالاسۋدىڭ ءوزى تۇراقتى جانە ۋاقىتشا بولىپ بولىنەدى. گەندەرلىك قۇرام, كاسىپتىك تيىستىلىك, جاس شەكتەلىمى بولىنىسىندە ستاتيستيكالىق دەرەكتەر جوق. ءىس جۇزىندە ۇەۇ وكىلدەرىنىڭ ساپالىق قۇرامىن جان-جاقتى جاساۋ مۇمكىن ەمەس.
جيەمبەت جۇماعۇل,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى