جىلقىدان نەگە جىراقتاپ بارامىز؟

 مالدى ماشينەمەن باعۋ

ماقالا وسى جايلى بولاتىن. اتقا ءمىنۋ داستۇرىنەن الشاق كەتكەن ءبىزدىڭ حالىقتىڭ بۇعان سىلتاۋى نە؟ جىلقى جوق ەمەس قوي. سارالاپ كورەلىك.

اتاكاسىپتەن اجىراماعان بۇ­رىن­عىلاردىڭ ءىزىن قۋعان قا­زىر­گى بۋىن, شۇكىر, مال باسىن كو­بەي­­تۋگە قۇشتار. بىراق كەيبىر وقى­عانداردىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى قازاقتىڭ مال باعۋدان قىرى كەتكەن. مال باقپاق تۇگىلى اتقا وتىراتىن قازاقتى دا سيرەك كورەسىز. وسىلاي دەيدى. كەي-كەي جەرىن م­ويىن­داعانمەن, ءتورت ت ۇلىكتى كو­بەيتىپ, اتا داستۇردەن قول ۇز­بەۋگە تىرىسىپ باققاندار بار.

ءبىر كورگەن جايت بار. وسىدان كوپ جىل بۇرىن اۋىلداعى قازاقتىڭ ۇيىندە ءبىر-ءبىر جىلقى تۇراتىن. بايلاۋدا تۇرعان مۇنى ءمىنىس ات دەيتىنبىز. وسىمەن سىرتتا جايىلاتىن مالىن قارايتىن. تۇگەلدەيتىن, قاجەتىن اۋىلعا ايداپ اكەلىپ, سو­يىسقا جاراتاتىن.

قازىر مۇلدە باسقا. اتقا ءمىنىپ, مال قايىرۋ تۇرماق, قوي كەزەكتىڭ ءوزىن كولىكپەن باعاتىندار بار. جىلقىنى قاراۋعا دا ماشينا نە موتوتسيكل جاقسى بولىپ تۇر. جەڭىلى وسى دەيدى مالشى قاۋىمنىڭ ءوزى دە. ايىلىن تارتىپ, اتقا مىنگەننەن, ءاپ-ساتتە «جەلدىرتىپ» وتە شىعار تەحنيكانى ءتاۋىر كورەدى عوي. بۇل دا دۇرىس شىعار.

اتقا ءمىنۋدىڭ پايداسىن بۇرىن­عىلار ابدەن بىلگەن بە؟! قارلى بو­راندا اداسىپ, ات ۇستىندە قال­عان ادامنىڭ توڭباۋ سىرى جايلى وقىعانىم بار. ويتكەنى جىل­قىنىڭ قالىپتى تەمپەراتۋراسى ادامنىڭ دەنە قىزۋىنان ءبىر جارىم گرادۋسقا جوعارى بولاتىنعا ۇقسايدى. ءيا, جىلقىنىڭ سىرتقى تەمپەراتۋراسى ادامنىڭ سۋىققا ۇرىنباۋىنا كەپىل.

ال ەندى تەرلەگەندەگى ءيسى مەن ەرتوقىمىنىڭ وزىندە ۋلى جىلان مەن جاندىكتىڭ جولامايتىنىن كوزىقاراقتى وقىرمان بىلەر. ودان بولەك, جىلقى سۇتىندە اعزاعا كەرەك دارۋمەندەر كوپ. ءارى ولار وتە كۇشتى بولىپ كەلەدى. وكپە اۋرۋىن جازاتىن قىمىزدىڭ اسقازان-ىشەك جولدارى, باۋىر مەن ءوت قىزمەتىنە پايداسى وراسان. تەرى اۋرۋلارى مەن جۇيكە جۇيەسىن تىنىشتاندىراتىن قاسيەتى بار. ول جايلى كەلەسى تاقىرىپقا ءۇڭىلىپ كورىڭىز.

 

جىلقى مىنگەنگە اۋرۋ جولامايدى

ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قازاق عىلىمي زەرتتەۋ ۆەتەريناريا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى داۋلەت يبرا­گيموۆپەن پىكىرلەسكەنىمدە مىناداي دەرەك ايتقان.

– قايبىر جىلى پاندەميا باس­تالىپ اۋرۋ قوزىپ, بارلىعى ساۋمال ىزدەپ كەتتى. ءدارى رەتىندە ىزدەدى مۇنى. كەز كەلگەن ادام اۋىرعاندا يممۋنيتەت قورى تۇگەسىلەدى. نەگىزى بۇل ساۋمال دەگەنىمىز بىردەن اۋرۋ­مەن كۇرەسپەيدى. تەك ءبىزدىڭ يم­مۋندىق قورىمىزدى كوبەيتەدى. دۇ­رىس ءتۇسىندىردىم بە, ەگەر ءسىز اۋىر­­عان جاعدايدا ساۋمال نە قىمىز ىشكەن كەزدە سىزدەگى جەتىسپەيتىن دارۋمەندى تولىقتىرادى. سول كەزدە ءسىزدىڭ اعزاڭىز ەش ءدارى-دارمەكتىڭ كومەگىنسىز, ۇدايى اۋرۋمەن ءوزى كۇرەسە بەرەدى. جىلقى ءسۇتىنىڭ بو­يىن­دا 28 ءتۇرلى دارۋمەن بار ەكەن. ساۋمال مەن قىمىزدىڭ, شۇبات, جالپى, اعارعاننىڭ قۇدىرەتتىلىگى وسىندا, – دەپ اقتارىلدى عىلىم كانديداتى.

وسى داۋلەت اعا قالانىڭ قاق ورتاسىندا بيە ۇستاپ, ساۋمال مەن قىمىزدى قاتار ءىشىپ وتىرعان قازاق. اڭگىمە ءارى قاراي جالعاسقان. جىلقى جايىن ءبىر ادامداي بىلەتىن كەيىپكەرىمىز ء«ار قازاق اتقا ءمىنىپ جۇرسە» دەپ تە ارماندايدى.

– ۇيدەگى بيەلەردەن بولەك, سىرتتا بايگە اتتارىم دا بار. سەنسەڭ, بايگە كەزىندە سوعان وتىرعىزاتىن بالا تاپپايمىز. اتقا وتىرىپ داعدىلانباعان. بالا­نى نە دەپ كىنالايمىز, ۇلكەن­دەرىمىزدىڭ ءوزى اتقا وتىرۋدان قالعان. تەمىر كولىك كوبەيگەلى جىلقى جانۋارى شەتتەپ قالا بەردى عوي. جوق ەمەس, ءبىزدىڭ وبلىستا دا ونى كوبەيتىپ وتىرعان جىگىتتەر جەتەرلىك. بىراق مىنىسكە پايدالانبايمىز. ۇدايى دالادا. بىرەن-ساران كوكپار مەن بايگەنى اۋەس قىلعاندار بولماسا, مال شارۋاشىلىعىمەن اينا­لىساتىننىڭ ءبىرازى مالىن ماشينا نە موتوتسيكلمەن قارايدى. سولاي. كولىكپەن تۇگەلدەپ, ساي مەن جىرانىڭ اراسىن ءسۇزىپ جۇرگەنى. زامانعا بەيىمدەلۋ شىعار, بىراق اتقا وتىرعان ءار قازاقتا رۋح پايدا بولادى. ەكىنشىدەن, ات ۇستىندە بارلىق دەنە مۇشەڭ قوزعالىپ, قان اينالىمى جاقسارادى. دەن­ساۋ­لىققا پايداسىن مىنگەندە باي­قايسىڭ, – دەيدى ول.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, اتقا ءمىنۋ – كادىمگى ماسساج. قان اينالىمى جاقسارىپ, جۇرەك اۋرۋلارىنا جول بەرمەيدى. تۇز جي­نال­مايدى, ويتكەنى ات ۇستىندە ادام ءتۇرلى تەربەلىستە, بارلىق بۋىن قوزعالىستا بولارى انىق. عىلىمدا جىلقىمەن ەمدەيتىن ءتاسىل بار. يپپوتەراپيا دەپ اتالادى. ج ۇلىنعا زاقىم كەلىپ, باس­تان جاراقات العاندار, مىنەز-ق ۇلىق وزگەرىسكە ۇشىراعاندارعا كەرەك ەم-دوم. دۇرىسى, جۇيكە اۋرۋلارىن قالىپقا كەلتىرۋدە جىلقىنىڭ ءجونى بولەك. اسىرەسە ءتۋابىتتى تىرەك قوزعالىسى قيىندىق تۋدىرعان كىشكەنتايلاردى ات ۇستىندە ەمدەۋ جاقسى ناتيجە بەرىپ جۇرگەنگە ۇقسايدى. بابالاردىڭ ات ۇستىندە شىمىر بولاتىنىن ەجەلدەن بولجاپ كەتكەنىن وسىدان-اق بىلە بەرىڭىز.

– پروستاتيت, گەمورروي سياقتى اۋرۋمەن بۇرىنعىلار اۋىردى ما؟ جوق. ويتكەنى ات ۇستىندە جەلىس نە شابىس تاقىمعا ۇدايى ماس­ساج جاسايدى. مەنىڭشە, بالالاردى ۆيرتۋالدى الەمنەن, مىنا ۇيالى تەلەفونداعى ويىنداردان الشاقتاتۋدى ءوزىمىز باس­تاۋ كەرەكپىز. اتقا ءمىنىپ, ۇلگى كورسەتسەك, بالاڭ دا سونىڭ اينالاسىندا بولارى انىق. جەر-جەردە اتقا مىنگىزەتىن ورىندار, شاعىن يپپودرومدار بولسا عوي. ءوزى قازاق بولسا, ول ادام اتقا قىزىقپاي تۇرماس. ونسىز دا ءتۇرلى ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنا بالاسىن سۇي­رەپ جۇرگەندەر كوپ قوي. اتقا مىنۋگە نەگە اپارماسقا؟ – دەيدى د.يبراگيموۆ.       

 

جەۋ ءۇشىن عانا...

وسى تاقىرىپپەن كەي-كەيدە ەل­دەگى اعايىنمەن پىكىرلەسىپ قا­لا­مىز. ءبارى دە «اتقا ءمىنۋدىڭ» ارتىقشىلىعىن جىر ەتەدى.

– بۇل جونىندە مەنىڭ اۋىلعا وكپەم بار, – دەيدى جانتورە ابدىرەيىموۆ. – سەن ايتقانداي جىلقىسى بارلار قازىر اتقا مىن­بەيدى. سيىرى بار سيىر ساۋ­مايدى. مىسالى, اۋىلداعى تانى­سىمنىڭ التى بۇزاۋى ەنەسىن ەمىپ ءجۇر. بىراق دۇكەننىڭ «موە» ءسۇتىن ىشەدى. باردىڭ قادىرىن بىلمەيمىز. ءبىر جاعىنان, بۇل اۋىلعا جەتكەن ينتەرنەتتىڭ, ءاسفالتتىڭ, ءبىر-ءبىر جەڭىل كولىكتىڭ ناتيجەسى. ورىستەگى مالدى قاراۋ كەرەك بولسا, جىل­قىدان بۇرىن زۋىلداپ تۇر­عان ماشينا بار. راسى سول, جىلقىنى جەۋ ءۇشىن ۇستايدى. ونىڭ تاقىمعا سىڭەتىن اششى تەرىنىڭ قاسيەتىن, اسىرەسە بەلسىزدىككە ەم ەكەنىن بىل­مەيدى. جىلقىنىڭ ءيسى تىنىس جولدارىنا شيپا بولارىن, اساۋ­دى باس ءبىلدىرۋ بالاعا وجەتتىك, قايسارلىق ءوز كۇشىنە سەنىم ارتاتىنىن تۇسىنبەيدى. ات ارقاسىندا جەل بار ەكەنىن, وعان مىنگەن ادام ارۋاقتانىپ وتىراتىنىن, شاپ­قاندا پىرىلداعان تاناۋىنان شىققان دىبىس شابىت بەرەتىنىن ۇمىتتىق. ال ساۋمالىن, قىمىزىن ايتپاي-اق قويايىن. ايتا بەرسە كوپ. جىلقى قادىرىن بىلەتىن اۋىل ازاماتتارى ازايىپ بارادى, – دەپ كۇرسىندى اڭگىمەلەسۋشى اعامىز.

بۇل پىكىردە اششى شىندىق جاتىر. دۇرىس. بارلىق جاعىنان دا, وزىمىزگە بايلانىستى. سونداي-اق ەكىنشى ويلايتىن جاعى دا بار. ول – تۇرمىستىق كەدەرگى. بۇرىنعى قازاقى جىلقى مىنگەندەردىڭ ىشىندە جاعدايى بار جىگىتتەر شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى اتتىڭ ءتۇرىن اكەلىپ ءجۇر. جەرگىلىكتى جىلقى مىنىسكە جاراعانمەن بايگەگە شاپپاي تۇر. دەلەبە قوزدىرار تۇلپارلار تىم سيرەك بولعاننان دا شىعار, اتقا قۇمارتىپ تۇرعاندار از.

ال وزىمىزدىكىن تەك سويىسقا قانا ۇستايدى. تاعى ءبىر ايتا كەتە­تىن نارسە, قولعا ات ۇستاپ, مىن­گىسى كەل­گەنمەن ونىڭ جاعدايىن جا­ساۋدىڭ ءوزى قيىنداۋ. ءۇش جىل­قىنى قورادا ۇستاپ كورىڭىز. جەم­شوپتىڭ باعاسى اسپانداپ تۇر. قىپ-قىزىل پۇل.

قورىتا ايتقاندا, قۇلا قاسقا مەن كۇرەڭ توبەل بولسىن, تەڭبىل كوك پەن شۇبار ات بولسىن, قاي جىل­قىنىڭ دا پايداسى زورىن تاپ­تىشتەپ جاتىرمىز-اۋ. بىراق ايتۋى­ن ايتقانمەن ىسكە اسىرۋ دا ءبىر ەرلىك. جىلقى جايىن ۇققاندار جالىنا جارماسۋدى دا ازايتپاسا ەكەن. قۋانارلىعى, قازاقستاندا كەيىنگى جىلدارى ات سپورتى جاندانىپ كەلەدى. جەر-جەردە بايگە, كوكپار. جۇلدەسى دە قوماقتى. ءتىپتى كەيىنگى جىلدارى بىرنەشە مىڭ شا­قىرىمعا ات ايداپ ءجۇرمىز. مۇن­دايدا انىق «بارەكەلدى» دەيسىز. راسىمەن, اتقا ءمىنۋ دە, مىنگىزۋ دە بىزگە عانا جاراسادى ەمەس پە؟

 

بوسبەلبەۋ قايدان شىعادى؟

ماقالانى قورىتا وتىرىپ, مىنا ءبىر جايت ەسكە تۇسكەنى. جو­عارىدا ايتقانداي, اۋىلداعى ۇلدىڭ اتقا مىنبەك تۇگىلى, اينالىپ جۇرۋگە قورقادى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس. اۋەلدەن ءوزىمىز جىلقىنى جۇگەندەۋگە قۇمارتپاعان سوڭ بالا شىركىنگە نە دەپ كىنا ارتارسىڭ؟ بۇل دا سوعان ۇقساس وقيعا ەدى...

بار داۋدىڭ باسى بىلاي باس­تالعان. اۋىلدا ەدىم. تۋىس ءارى ەڭ جاقىن اعامەن اڭگىمەلەسىپ وتىرمىز.

‒ قانشا؟

‒ بىلتىر ءۇش مىڭ ەدى, بيىل بەس مىڭ بەرمەسەڭ باقپايدى.

‒ سوندا ءار ايدا ءبىر كەلەتىن قوي كەزەككە اقشا بەرىپ باققىزاسىڭدار ما؟

‒ ەندى قايتپەكپىز؟ مەن سىرتتا جۇمىستا, جەڭشەڭ دە مەكتەپتە.

‒ اناۋ سوقتالداي ەكەۋى شە؟ ‒ دە­دىم اراسى ءبىر-ەكى جاس قوس ۇلىن كوز­بەن كورسەتىپ.

‒ ويباي, ەن دالادا بىردەڭەگە ۇشى­راپ قالار. جەڭگەڭ دە ۋايىمشىل. يت-قۇس اۋرەلەپ…

شىرت ەتتىم سوزىنە. ءبىرى جەتى, ءبىرى بەسىنشىنى بىتىرگەن ەكى بالاسىن سونشا وبەكتەگەنى قاي ساسقانى مۇنىڭ؟

‒ ەي, ەكەۋىڭ كەل بەرى, ‒ دەدىم. شىنى كەرەك, ىزام كەلگەن. اعام ۇندەمەيدى. ۇلكەن ۇل ىرجىڭداي كەلىپ, قاسىما سىلق ەتىپ وتىرا كەت­تى. كىشىسى قايمىعا قارايدى. جا­قىنداماي ءجۇر اينالشىقتاپ.

‒ نەگە ايىنا ءبىر كەلەتىن قوي كەزەكتى وزدەرىڭ باقپايسىڭدار؟ – دەدىم داۋسىمدى جۇمسارتىپ.

‒ باعار ەدىك, اعا! بىراق… كو­زىنىڭ استىمەن اكەسىنە قارادى.

‒ ءيا, نەگە؟

‒ مامام باققىزبايدى.

ك ۇلىپ جىبەردىم. بار بالە جەڭ­گەمدە ەكەن. شەشەسى بالانى جاۋ الاتىنداي قاپىلتسا, ءناتى جۋاس اعام ودان قالاي اسسىن؟ قوي كەزەك­تىڭ قىزىعىن بۇگىن كورمەگەن ەكى تۋىس ىنىمە نە دەرىمدى بىلمەي وتىرىپ قالدىم. بۇل كەزدە اكەسى ورنىنان تۇرىپ, قالتا تەلەفونىن ىزدەي باستاعان.

‒ قوي, مەن الگىندە ايتقان اۋىلداعى ەكى-ءۇش جىگىت بار ەدى. سو­لارعا حابارلاسايىن. اقشاسىنا كىم باقپايدى؟ اعام وسىلاي دەي بەرگەن. ۇلكەن ۇل سويلەدى.

‒ پاپا, ءوزىمىز-اق باعامىز. مىنا تۇرعان شال كوپىر پەن «قارا ارىققا» جايادى ەكەن. سىنىپتاعى ۇلدار دا قوي باعىپ ءجۇر عوي.

‒ قويدان ايىرىلىپ قالمايسىڭ با؟ اكەسىنىڭ سەنىمسىز سوزىنە ۇلى دا قارسى جاۋابى دايىن ەكەن.

‒ جوعا. قويدى قالاي باعا­تىنىن دوستارىمنان سۇراپ العان­مىن. قىزىق دەپ ايتتى. قارماق الا بارساڭ, ءتىپتى…

ۇلدىڭ سوزىنە اعام دا ريزا بولىپ قالدى.

‒ ويباي-اۋ, بۇلاردى مەن ءالى بالا كورىپ جۇرسەم…

سول كۇنى كەشە ەكى ۇل بار ىنتاسىمەن قوي كەزەككە دايىندالدى. ىشەر سۋىن قۇيىپ, جۇمىرتقا مەن كارتوشكانى قازانعا قايناتا استىرىپ الدى. ونى دا قوي كەزەككە شىعىپ ۇلگەرگەن قاتارلاستارىنان ەستىگەن. كۇنقاعار كەپكىسىن, جەڭى ۇزىن كويلەگىن دە كيۋ كەرەك ەكە­نىن ءبىر-بىرىنە ەسكەرتتى. اياعىنا بىل­تىرعى سپورتتىق اياقكيىمىن دە ۇمىتپادى.

ايتپاقشى, جەڭگەم ءبىراز تۋلا­عان. قۇداي بىلەدى, مەنى ىش­تەي سىباپ ۇلگەرگەن شىعار. بىراق العا­نىنان قايتپايتىن قاينى­سىنىڭ مىنەزىنەن جاس كۇنىنەن حا­باردار, ەشتەڭە ايتپايدى. ەسەسىنە ءتۇن بالاسى اعامنىڭ ميىن جەگەنى انىق.

تاڭەرتەڭ قوس ۇل ءۇش جۇزگە جەتپەس ۇساق جاندىقتى ايداپ بارا جات­تى. جىپ-جىلى كورىنىس ەدى. ال كەشكە شە؟

بۇكىل قوي-ەشكىنى ءتۇپ-تۇگەل الدىنا سالعان قوس ىنىمە قوي كۇتىپ الۋشىلار العىس جاۋدىرىپتى. بۇلار دا وزدەرىن ۇلكەن كىسىشە سەزىن­گەنى كورىنىپ تۇر. كىشى ۇل, ءتىپتى بار شارۋانى ءوزى بىتىرگەندەي اكە-شە­شەسىنە ماقتانىشىن توكتى-اۋ. تەك اعامنىڭ ماعان ايتپاي, جەڭگەيدىڭ تاپسىرماسىمەن ەكەۋىن سىرتىنان شولىپ قايتقانى بولماسا, ءبارى دۇرىس ەدى.

‒ بارەكەلدى! – دەدىم ەكەۋىنىڭ ارقاسىن قاعىپ. – سەندەر ازامات بولدى دەگەندى قاراساڭشى. ايتپاقشى, تۋىستاردىڭ ۇيىندە بو­لاتىن تويدا قولعا سۋ قۇيىپ جۇر­سىڭدەر مە؟

‒ الدەقاشان عوي, اعا, ۇيرەن­گەنىمىز. كىشى ۇل تاعى ماقتانىشپەن جاۋاپ بەردى.

‒ جارايسىڭ. ەندىگى كەلگەندە قوي سويۋدى ۇيرەتەمىن.

ءبىزدىڭ ءبىر ۋاق اڭگىمەمىزگە اكە-شەشەسى ريزا كەيىپپەن قارايدى. اسىرەسە جەڭگەمدە كەشەگى قارقىن جوق. ءماز-مەيرام.

‒ قاينىم, تاعى ءبىر شاي دايىنداپ جىبەرەيىنشى.

‒ مەيلى, بىراق سەندەردەن ءوتىنىش, بالانى بۇلاي ۇيدە ۇستا­ماي-اق قويساڭدارشى. بوس, قولى­نان دىم كەلمەس بولادى عوي.

ەكەۋى دە ۇندەمەدى. ەكەۋىنىڭ دە كە­لىسكەنى كوزدەرىنەن كورىنگەن.

ءيا, كەيىنگى جىلدارى ءجيى باي­قايمىن. اۋىل اراسىندا دا ءبىر-بىرىنە قولعابىس بەرۋ, بالا جۇمساۋ ازايعان. ەسەسىنە تىم ەركەلەتۋ كوپ. سەنسەڭىز, اۋىلعا مەكتەپكە بارار كىش­كەنتاي ۇل مەن قىز قالتاسىنا ەكى ءجۇز تەڭگە سالماساڭ, اساۋداي تۋ­لايدى. سونداعىسى – اسحانادان ءتاتتى-ءماتتى الۋ.

اعايىن اراسىنا ءسىڭدىرىپ, شە­جىرە مەن تاريح ۇعىندىرىپ, با­لاعا اۋىلىنداعى جەر-سۋ اتىن جاسىنان جاتتاتسا دەگەن تىلەك قوي بىزدىكى.

ايتپاقشى, قازاقستانداعى شۇرقىراعان قىلقۇيرىق سانىن ناقتى كورسەتە كەتۋدى ءجون كوردىك. قاراڭىز. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بىل­تىرعى ەسەپ بويىنشا 4 ملن باسقا جۋىق جىلقى تىركەلگەن. بۇل 2022 جىلعا قاراعاندا 8,3 پايىزعا ارتىق. سول ۋاقىتتا ەلدە 3,8 ملن باس­­تان اسا جىلقى بولعان. ءبىر جاق­سىسى, قامبار اتا ت ۇلىگىنىڭ جىل­ما-جىل ءوسۋ قارقىنى قۋانتىپ تۇر.