اكىمشىلىك سوتتىڭ ءىس-قيمىلى

كودەكستىڭ ماقساتى – جاريا-قۇقىقتىق قاتىناستاردان تۋىندايتىن داۋلاردى سوتتا قاراۋ كەزىندە ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاپ, ولاردىڭ سوت ۇدەرىسىندە اكىمشىلىك باسقارۋ ورگاندارىمەن تەڭ دارەجەدە قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ. وعان دەيىن جاريا-قۇقىقتىق قاتىناستاردىڭ تاراپتارى تەڭ بولمادى, تارازىنىڭ ءبىر جاعىندا جەكە تۇلعا, ەكىنشى باسىندا ءوز مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن اپپاراتى بار مەملەكەتتىك ورگان تۇراتىن. مىنە, كودەكس جانە دە اكىمشىلىك سوتتاردى قۇرۋ ءدال وسى تەڭسىزدىكتى جويۋعا باعىتتالعان.

اكىمشىلىك ادىلەت دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپ ەلىندە قولدانىلىپ كەلەدى. ول قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ سانالادى. جاڭا كودەكستىڭ قابىلدانۋىمەن جەكە تۇلعا جانە اكىمشىلىك ورگان ارا­سىنداعى داۋ سوتتا قارالعاندا جەكە سوت وندىرىسىنە ءبولىنىپ شىعارىلدى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مامان­دان­دىرىلعان اۋدانارالىق اكىم­شىلىك سوتى­نىڭ توراعاسى بەردىبەك مۇستافين مەن وسى سوت­تىڭ سۋدياسى گۇلميرا دانياروۆا وتكەن جىل­دىڭ جۇمىس قورىتىندىسىن شىعارعان ءباسپا­سوز ءماسليحاتىن وتكىزدى.

ءبىر جىلدىڭ ىشىندە مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتقا 699 تالاپ-ارىز تۇسكەن ەكەن. سونىڭ ىشىندە ەڭ كوبى – سوت ورىنداۋشىلاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە قارسىلىق بىلدىرگەن داۋلار. 2022 جىلى ونىڭ سانى 234 بولسا, بىلتىر ءسال عانا ازايىپ 209-عا تۇسكەن. بۇل سوت ورىنداۋشىلاردىڭ سۋديانىڭ شەشىمى اياسىنان شىعىپ كەتە بەرەتىن ارەكەتىن كورسەتىپ تۇر. ويتكەنى شاعىمدانۋشىلار سۋديانىڭ شەشىمىنە ەمەس, كوبىنەسە سوت ورىنداۋشىنىڭ ارەكەتىنە قارسىلىق بىلدىرەدى ەكەن.

تالاپ-ارىزدىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن بولىگى جەر, تۇرعىن-ءۇي قاتىناستارى جانە سالىق ماسەلەسىنە بايلانىستى داۋلار. ناقتى ايتار بولساق, جەر داۋىنا قاتىستى ارىزدار 127 بولعان, بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما از. 2022 جىلى ولاردىڭ سانى 179 بولعان. ال تۇرعىن-ءۇي قاتىناستارىنا قاتىستى داۋلار 68 بولىپ, الدىنداعى جىلدان 3-كە عانا ارتقان. م ۇلىك جانە سالىققا قاتىستى داۋلار تۇراقتى تۇردە ەكى جىلدا دا 40-تان ءسال ارتىق. مەملەكەتتىك قىزمەت الۋعا قاتىستى داۋلار دا تۇراقتى تۇردە 60-تىڭ ماڭىندا بولىپ وتىر.

مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىم­شىلىك سوتى سوت ۇدەرىسى بارىسىندا ەكى تاراپتى مامىلەگە كەلتىرۋگە تىرىسادى. وتكەن جىلى 149 تالاپ-ارىز تاراپتاردىڭ كەلىسىمگە كەلۋىنە بايلانىستى قايتارىلعان. 47 ىستە ۇدەرىس بارى­سىندا بەيبىت كەلىسىمگە قول قويىلعان. سونداي-اق 353 تالاپ-ارىز اكىمشىلىك سوت اتقارۋ تارتىبىنە جاتپايتىندىقتان, تالاپ-ارىز بەرۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەندىكتەن جانە باسقا سەبەپتەرمەن قايتارىلعان.

قارالعان ىستەرگە بارلىعى 144 شە­شىم شىعارىلعان, سونىڭ 99-ى تالاپ-ارىز بەرۋشىنىڭ پايداسىنا شەشىلگەن. بۇل­ بارلىق ءىستىڭ 68,9 پايىزى دەگەن ءسوز. سوت ۇدەرىسىندە 45 تالاپ ارىزدىڭ قاناعات­تان­دى­رىلمايتىندىعى تۋرالى شەشىم شىققان.

اكىمشىلىك ىستەردى قاراۋ كەزىندە تاراپتارعا 32 رەت اقشالاي ءوندىرۋ شاراسى قولدانىلعان. 17 لاۋازىمدى تۇلعاعا, ونىڭ ىشىندە 4-ءى اكىم, 6 مەملەكەتتىك ورگان باسشىسى, 3 جەكە سوت ورىنداۋشى, 9 تالاپ قويۋشىنىڭ وكىلدەرى جانە باسقا تۇلعالارعا اقشالاي ءوندىرۋ شاراسى قولدانىلعان.

شارا قولدانىلعان مەملەكەتتىك قىز­مەت­كەرلەردىڭ بارلىعى – مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ باسشىسى. ولارعا زاڭ اياسىندا 10 جانە 20 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە اقشا­لاي ءوندىرۋ شاراسى قولدانىلىپتى. بار­لىق ءىس بو­يىنشا قولدانىلعان اقشالاي ءوندىرۋ شارالارى لاۋازىمدى تۇلعالاردان ءوندى­رى­لىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىسىنە تو­لەن­گەن. بۇل شارالاردىڭ ءبارى لاۋازىمدى تۇلعا­لار­عا سوتتىڭ سۇراۋى بويىنشا تالاپ ەتىل­گەن جازباشا دەرەكتى بەرمەگەنى جانە ءتيىستى قۇجاتتاردى سوتقا تۇسىرمەگەنى ءۇشىن قول­دا­نىل­عان.

مۇنداي پروتسەسسۋالدىق مىندەتتەر ورىن­دال­ماعاندىقتان, سوت ۇدەرىسىنە دايىندىق تولىق جۇرگىزىلمەيدى, ال سۋديا سوت وتىرىسىن كەيىنگە قالدىرۋعا ءماجبۇر بولادى, سون­دىقتان تاراپتاردى سوت الدىندا ءوز مىن­دەتتەرىن ءتيىستى ورىنداۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ولارعا وسىنداي شارا سوتپەن قولدانىلعان.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى