جوشى ۇلىسى جانە قىپشاقتار

بەلگىلى تاريحشى عالىم ز.قينايات­ ۇلى­نىڭ پايىمداۋىنشا, جوشى ۇلىسىنىڭ مەملەكەت قۇرۋشى ەتنوسى – قىپشاقتار. ەۋروپا ساياحاتشىلارى ولاردى «كومان», «كۋمان» (ۆ.رۋبرۋك, پ.كارپيني), ورىس­تار «پولوۆتسى» دەپ اتادى. قىپشاق توبىنىڭ بىر­لەستىگىنە پەچەنەگتەر, قارلۇقتار, تۇر­گەشتەر, ازكىشىلەر, يەمەك, قيماقتار, ناي­مان, كەرەيلەردى دە ەنگىزىپ اتادى. تەك قانا قىپشاقتىڭ ءوزى 10 تايپادان قۇرا­لىپ, ورتا ازيانى الىپ جاتتى. سون­دىق­تان دا ەۋرازيا ايماعىن الىپ جاتقان كوشپەلىلەردىڭ مەكەنىن «داشتى كيپچاك», ياعني «قىپشاق دالاسى» دەپ اتاسا, ەلىن «داشتى كيپچاك مامالاكاتى» دەپ اتادى.

ءحى–حىV عاسىرلاردا ەۋرازيا قۇرلى­عىن­دا قىپشاقتار بەدەلدى قاۋىم بول­عانىن سول زاماندا ماتەلگە اينالعان قۇس­تىڭ ءسۇتى تۋرالى جۇمباقتان-اق تۇسىنۋگە بولادى. «كودەكس كۋمانيكس» سوزدىگى دە وسىعان كۋا.

جوشى-قىپشاق مەملەكەتىنىڭ ساياسي تاريحى, حالقىنىڭ ەتنوستىق قۇرامى ءال-وماردىڭ ەڭبەگىندە جازىلعان.

اراب تۇپنۇسقالارىندا جوشى ۇلى­­­سىندا سۇلتاندار مەن نوياندارعا قۇر­مەت كورسەتكەندە, ەڭ اۋەلى موڭعول, ودان سوڭ قىپشاق, ءۇشىنشى دارەجەدە باس­قا تۇركىلەر ۇلتىنىڭ اتاۋى كور­سە­تى­لىپ, ديپلوماتيالىق تىزىمگە ەنگىزىلگەن.

1222 جىلى كۋباندا الاندارمەن موڭعول قولى بەتپە-بەت كەلدى. كۋبانداعى تۇرعىلىقتى قىپشاقتاردى الاندار وداقتاستىققا تارتىپ, موڭعول اسكەرلەرىنە بىرىگىپ سوققى بەرمەكشى بولادى. سوندا سۇبەدەي باستاعان موڭعول قولباسشىلارى قىپشاقتارعا ارنايى سالەم جولداپ: ء«…سىز بەن بىزدەر جاقىن تۋىستارمىز. الاندار جاتجۇرتتىقتار. ءبىز سەندەرگە جاۋ ەمەسپىز» دەگەن دەرەكتى 1230–1231 جىلدارى يبن ءال-اسير تاريحي جازباسىندا جازىپ قالدىرعان. سۇبەدەي قولباسشىنىڭ وسى سوزىنەن كەيىن كۋبانداعى قىپشاقتار الانداردى تاس­تاپ كەتكەن. موڭعول قولى الانداردى كۇيرەتە جەڭىپ, سۇبەدەي قىپشاقتارعا مول سىي-سياپات كوركەتكەن.

كەشىكپەي كۋبان قىپشاقتارى موڭعولدارمەن كەلىسپەي قالادى دا, رۋسقا ارقا سۇيەۋگە بەت بۇرادى. 1223 جىلى رۋستار كيەۆتە جيىن وتكىزىپ, موڭعول قولىمەن سوعىسۋعا قىپشاقتاردى وداقتاستىققا تارتادى. بۇل وقيعادان حاباردار بولعان موڭعول قولباسشىلارى: ء«بىز ءوز قىپشاقتارىمىزدىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ءۇشىن ءجۇرمىز. رۋستار, سەندەرمەن ءىسىمىز جوق, سەندەر قىپشاقتارمەن وداقتاسۋدان باس تارتىڭدار» دەپ رۋستارعا ارنايى ەلشى جىبەرەدى. 1223 جىلدىڭ 31 مامىرىندا باستالىپ, ءۇش كۇنگە سوزىلعان بۇل قىرعىن سوعىسقا قىپشاقتاردىڭ ­50 000, رۋستاردىڭ 80 000 قولى موڭ­عول­دارعا قارسى تۇرعانىمەن, 25 000 عانا اسكەرى بار موڭعول جاعى اسكەري تاكتيكالىق باسىمدىلىقپەن ورىس-قىپشاقتىڭ 130 000 قولىن تالقانداپ, بىرنەشە بەدەلدى كنيازىن قولعا تۇسىرەدى.

موڭعولدار قىپشاق دالاسىنا كىرگەن كۇننەن باستاپ قىپشاقتارسىز ەۋرازيانى ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن جاقسى تۇسىنگەن. ونىمەن قاتار قىپشاقتاردىڭ ارعى تەگى ءبىر ءارى كيىز تۋىرلىقتى كوشپەلىلەر بولعاندىقتان, سالت-سانا, دۇنيەتانىمى ۇقساس تۋىس­تاس حالىق. سونداي-اق جوشى-قىپشاق ۇلىسىندا مەملەكەتتىك ءتىل قىپشاق ءتىلى بولعانىن يبن ارابشاح جازباسىنان ناقتى دەرەك الا الامىز. ەۋروپانىڭ ساۋداگەرلەرى, ميسسيونەرلەرى, ساياحاتشىلارى بۇكىل موڭعول يمپەرياسى جەرىندە قىپشاق ءتىلى ەڭ باستى قاتىناس قۇرالى بولعانىن مالىمدەيدى. ايگىلى پلانو كارپيني, گ.رۋبرۋكتار ەۋروپادان قىتايعا دەيىن جۇرگەن جولىندا بۇكىل يمپەريا قىپشاق تىلىندە قاتىناساتىنى تۋرالى دەرەك قالدىرعان. فرانتسيا ميسسيو­نەرى پاسحالي قىپشاق ءتىلىن ۇيعىر الفاۆيتىمەن ۇيرەنگەنىن ايتا وتىرىپ, «يبو ەتوت يازىك ي پيسمو نايبولەە ۋپوترەبيتەلنىي ۆو ۆسەح تسارستۆاح ي يمپەرياح تاتار, پەرسوۆ, حولدەەۆ, مەدوۆ, ا تاكجە كاتاە (كيتاي)» دەيدى. ۆەنەتسيالىق ساۋداگەر پەگولوتي «La ءرrاسtىسا della mercatura» اتتى جولجازباسىندا قىتاي ەلىنە بارعاندا قىپشاق ءتىلىن بىلەتىن قىزمەتشى جالداپ الۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, ساۋداگەرلەرگە كەڭەس بەرەدى.

1224 جىلى باتۋ حان زامانىنان باس­تاپ جوشى ۇلىسىنىڭ حورەزم, ۇرگەنىش, سىعاناق, وتىرار, ساراي, يانگي (تاراز), ياسى (تۇركىستان), سايرام, ساۋران, جەنت, گۇلستان قالالارىندا التىن, كۇمىس, جەز اقشا شىعارىپ, ساۋدا قاتىناسى مەن الىم-سالىقتىڭ اينالىمىنا ەنگىز­گەن. جوشى ۇلىسىنىڭ جەكەلەگەن قالالار مەن ايماقتارىنىڭ اينالىمعا ەنگىزگەن تەڭگەلەرىنىڭ سىرتىندا, جەكەلەگەن حانداردىڭ اتىمەن اقشا قۇيىپ اينالىمعا شىعارعان. وندا: باتۋ, بەركە, كەبەك, توقتاي, وزبەك, جانىبەك, بەردىبەك, ناۋرىزباي, قىزىر, قايىربولات ء(مىر-بولات), سۇلتان مۋحامەد, ماحمۋد ياالاۆاچتىڭ ۇلى حورەزم ءامىرى ماسۋدا, توقتامىش, شادىبەك حانداردىڭ اتىمەن 1420 جىلعا دەيىن كۇمىس, جەز اقشالاردى جاساپ, بۇكىل ۇلىس تەرريتورياسىندا ەركىن اينالىمعا ەنگىزىلىپ تۇرعان.

جوشى مەملەكەتى ءوز ىشىنەن ەكى ۇلكەن حاندىققا بولىنگەن. جوشىنىڭ ۇلكەن ۇلى وردا ەجەننىڭ يەلىگىن «كوك وردا» دەپ, باتۋدىڭ يەلىگىن «اق وردا» دەپ اتاپ, باتىس قىپشاقتاردىڭ ۇلەسىنە بەرگەن. باتۋ حان ءداستۇر بو­يىنشا ەلىن ۇشتىك جۇيەمەن باسقارعان. اراب تۇپنۇسقالارىندا باتۋدىڭ يەلىگىن قىپشاق حاندىعى دەپ اتاعان. حاندىقتىڭ ورتالىعى ەدىل دارياسىنىڭ بويىنداعى ساراي قالاسى, وڭ قاناتى قىرىم, بۇنى دەشتى-قىپشاق نەمەسە قىپشاق دالاسى دەپ اتاعان. پارسى تاريحشىسى حامداللاح كازۆينيدىڭ (1281–1349) دەرەگىنشە, ەدىل, دون بويى بۇرىن حازار دالاسى دەپ اتالعان بولسا, ءحىV عاسىردىڭ باسىنان قىپشاق دالاسى اتانعان. باتۋ حان يەلىگىنىڭ شىعىس شەكاراسى شاعاتاي حاندىعىمەن شەكتەسكەن. جوشى-قىپشاق مەملەكەتى ەلىن اسكەري-اكىمشىلىك 10 ايماققا ءبولىپ باسقار­عانى تۋرالى ەگيپەتتەگى ماملۇك مەم­لەكەتىنىڭ ەڭ سوڭعى ەنتسيكلوپەدياسىن جاساعان عالىم ابۋل-ابباس احمەد شيحا­باد دين ءال-ميسري ءال-كالكاشاندي جا­زىپ قالدىرعان.

ءى. حورەزم ايماعى. قيات, ۇرگەنىش, كىشى ۇرگەنىش (حيۋا), زاماحشار, حازاراسپ, دارعان, فاراب (وتىرار), مىڭقىشلاق. سولتۇستىك شەكاراسى اقتاۋ, شىعىس سولتۇستىگى قاراتاۋمەن شەكتەلگەن. نەگىزگى حالقى – تۇركىلەر.

ءىى. دەشتى-قىپشاق. بۇل ايماقتىڭ جەر كولەمى حورەزم ايماعىنىڭ تەرري­تو­ريا­سىنىڭ 1/3-ىنە تەڭ. نەگىزگى حالقى – قىپ­­شاق­تار. حان ورداسى ساراي قالا­سىندا ورنالاسقان. مۇندا اتاماليك جۋۆەي­نيدىڭ حابارلاۋىنشا, قىپشاق, موڭ­عول, رۋس, الان, چەركەس, گرەك, بۇلعار ءومىر ءسۇرىپ, مىسىر, يران, سيريا, ءريمنىڭ ساۋ­دا­­گەرلەرى مەن ساياحاتشىلارى قاپتاعان قالا بولعان.

ءىىى. حازار. مۇندا داعىستان جەرىندەگى حازارلاردىڭ ەجەلگى استاناسى بالانجار بولعان دەگەننەن باسقا مالىمەت جوق. نەگىزگى حالقى – قىپشاقتار.

ءىV. قىرىم. بۇل ايماققا قىرىم, سولحات (بايىرعى قىرىم), سۋداق, قافا (فەودوسيا), ۇكەك قالالارىمەن قاتار ازاۋلى بويىنىڭ باتىس جاعىنىڭ ءبىراز جەرى قامتىلعان. نەگىزگى حال­قى – قىپشاقتار, ازداعان ورىستار. جوشى-قىپشاق مەملەكەتىنىڭ سىرتقى قاتىناس, ساۋدا-ساتتىقتىڭ كۇرە جولى بولعاندىقتان, حان ورداسىن جاعالايتىن اريستوكراتتار, قىپشاقتار جانە ءارتۇرلى ۇلتتىڭ وكىلدەرى وسىندا ءومىر سۇرگەن.

V. ازاۋلى ايماعى. جەر كولەمى قىرىم ايماعىنىڭ جەر كولەمىنىڭ 1/4-ىنە­ تەڭ. بۇل ايماقتىڭ قاراماعىندا ازاۋلى, كەرچ قالالارى بولعان.

ءVى. چەركەس ايماعى. جەر كولەمى دەشتى-قىپ­شاق پەن ازاۋلى ايماعىنىڭ تەر­ري­­تو­ريا­­سىن قوسقانمەن تەڭ. حالقى – قىپ­شاق­تار.

ءVىى. بۇلعار ايماعى. جەر كولەمى دەشتى-قىپشاق پەن قىرىم ايماعىنىڭ تەر­ريتورياسىن قوسقانمەن تەڭ. حان وردا­سى بۇل قالانى اقچا-كەرمان (بۇگىنگى دنەس­تروۆ­سكيدەگى بەلگورود قالاسى). ەكىنشى ۇلكەن قالاسى سارى كەرمان, قىرىم تۇبەگىنىڭ باتىس وڭتۇستىگىندەگى ەجەلگى گرەكتەردىڭ قالا- ۇلىس جۇرتىنا ورنالاسقان.

ءVىىى. ۋلاك نەمەسە ۆالاكيا. رۋمى­نيا­نىڭ ۆولاحين كنيازدىگى. 1324 جىلدارى تاۋەلسىز ءومىر سۇرگەن.

ءىح. اس نەمەسە الان ايماعى. قىرىم تۇبە­گىندەگى جوشىنىڭ باتىس ورداسىنىڭ قارا­­شالارى (كرەپوستنوي) كوپتەپ ورنا­لاس­­­قان. نەگىزگى حالقى پارسى ءتىلدى, حريس­تيان ءدىندى. ولاردىڭ باسشىسى تۇمەن نويان­­­­دارىنىڭ دارەجەسىندە حان اتالادى. ولار – بۇگىنگى وسەتيندەردىڭ بابالارى. ۋز­­بەك­ حان بيلىگى اياقتالعانعا دەيىن الاندار تاۋ شاتقالدارىندا شەتكەرى ءومىر سۇرگەن.

ح. وروس ايماعى. جوشى-قىپشاق ۇلىسىنىڭ مۇسىلمان ايماقتارىنىڭ باتىس, باتىس سولتۇستىك جاعىنا ورنالاسقان. بۇل ايماقتىڭ شەكاراسى باتىستا فرانك­لەر نەمەسە باتىس ەۋروپامەن, شىعىسى بۇلعار ايماعىمەن, شىعىس سولتۇستىگى حولمان جەرىمەن شەكتەسەدى. ءورىستىلدى, حريستيان ءدىندى.