كەز كەلگەن دۇنيەنىڭ باستاۋى بولاتىنى سياقتى قىستىڭ دا تاريحىن تىم ارىدەن قوزعاۋعا بەيىلمىز. راسىندا, قىس – جىل ىشىندەگى ەڭ سۋىق ءتورت مەزگىلدىڭ ءبىرى. جەردەگى قىستىڭ تاريحى ميلليونداعان جىلدارعا سوزىلادى دەيدى عالىمدار. عالامشار تاريحىندا تەمپەراتۋرا تىم تومەندەپ, جەر بەتىنىڭ ۇلكەن بولىكتەرى مۇزبەن جابىلعان بىرنەشە داۋىرلەر وتكەنىنەن ءبىرسىپىرا حاباردارمىز. مۇنداي ۋاقىتتاردىڭ مىسالدارى كەش پالەوزوي مەن پلەيستوتسەن كەزەڭدەرىنە جاتقىزىلىپ ءجۇر. بۇل كەزەڭدەردە قىس ۇزاق تۇرىپ كليماتتىق جاعدايلار سوعان بەيىمدەلەدى. قارابايىر قوعامدار مەن ەڭ العاشقى وركەنيەتتەر ءۇشىن دە قىس ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ادامدار تابيعاتقا جانە ونىڭ تسيكلدىك سيپاتىنا تاۋەلدى بولدى. ولارعا قىستىڭ كوزى قىراۋدا ازىق-ت ۇلىك رەسۋرستارىنىڭ شەكتەۋلى بولۋى جانە سۇيەكتەن وتەتىن سۋىق تەمپەراتۋرانىڭ ءوزى دە ۇلكەن قيىندىقتار تۋدىرعان ەدى.
ءدىني جانە مادەني ادەت-عۇرىپتاردىڭ پايدا بولۋىمەن كوپتەگەن قىسقى مەرەكەلەر مەن راسىمدەر پايدا بولدى. مىسالى, ەجەلگى ريم مادەنيەتىندە ساتۋرن قۇدايىنىڭ قۇرمەتىنە «ساتۋرناليا» مەرەكەسى ۇيىمداستىرىلاتىن. ول كۇن ۇزاقتىعىمەن بايلانىستى ەدى جانە قىسقى كۇن تۇرۋ كەزەڭىندە اتاپ ءوتىلىپتى. ورتا عاسىرلارداعى قىسقى مەرەكەلەر بۇكىل الەمدە ءالى كۇنگە دەيىن اتاپ وتىلەتىن روجدەستۆولىق جانە جاڭا جىلدىق مەرەكەلەرگە بايلانىستى شىقسا كەرەك.
بۇل مەرەكەلەر كوبىنەسە جىلۋلىقپەن, وتباسىلىق جيىندارمەن, سىيلىقتارمەن جانە سۋىق مەزگىلدەگى مەرەكەلىك كوڭىل-كۇيمەن بايلانىستىرىلادى. راسىندا, قىس ويىن-ساۋىق پەن سپورتتىق بەلسەندىلىكتىڭ ۋاقىتى ەدى.
1924 جىلى فرانتسيادا العاشقى قىسقى وليمپيادا ويىندارى ءوتتى. بۇل الەمدىك سپورت تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعا بولىپ سانالدى. سونىمەن, قىس مەزگىلىنىڭ تاريحى باي ءارى الۋان ءتۇرلى. قىس ءبىز جىل سايىن قابىلدايتىن سۇلۋلىق, قۋانىش جانە قيىندىقتار ۋاقىتىن بىلدىرەدى. قىس – بۇل الەمنىڭ قارلى اق جامىلعىعا ورانعان سيقىرلى مەزگىلى. قىس كەلگەندە تابيعات وزگەرىپ, بۇكىل الەم جاڭا تۇسكە ەنىپ, وزگەشە ءبىر اۋەندەر ومىرگە كەلگەندەي اسەر قالدىرادى.
ادام ءار كەزدە دە قورشاعان كەڭىستىكتى يگەرۋگە بەيىم بولادى. بۇل ۇدەرىس ەڭ الدىمەن, ەجەلگى ۋاقىتتا وسى كەڭىستىككە ءتان ەلەمەنتتەر مەن ادامنىڭ قاجەتتىلىكتەرى اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەسۋدى بىلدىرەدى. كەڭىستىكتى يگەرۋ ەكى باعىتتا ءجۇردى: ءبىرىنشىسى ءومىر سۇرەتىن اۋماقتاردى, ياعني قونىستار پايدا بولعان كوشپەلى جولدار مەن اڭشىلىق القاپتار وتكەن جەرلەردى يگەرۋدى كوزدەسە, ەكىنشىسى كەڭىستىكتى ءدىني نەمەسە ميفولوگيالىق يگەرۋ. سوڭعى جاعدايدا قاسيەتتى ورىندار پايدا بولدى, وندا ادام تولىق قوجايىن بولمادى جانە رۋحتارعا, قۇدايلارعا جانە كەتكەن اتا-بابالارعا تيەسىلى بولدى. وسىنداي ىزدەنىستەر تابيعاتتىڭ سۇلۋ دا كەرەمەت كورىنىسى «شام مۇزدارىن» قۇبىلىسىن عىلىمعا پاش ەتتى.
بۇل ءبىر-بىرىمەن بايلانىسقان مينياتيۋرالىق مۇز باعانالارىنا ۇقسايدى. ەگەر ءسىز مۇزدى تاستاساڭىز, ول ءمولدىر, ۇزىنشا, التىبۇرىشتى كريستالدارعا بولىنەدى. سۋدا ءجۇزىپ بارا جاتقاندا, مۇز شامدارى ءبىر-بىرىنە سوقتىعىسىپ, اۋەزدى دىبىس شىعارادى. شام مۇزى كريستالدار اراسىندا قۇرىلىم پايدا بولعان كەزدە بوگدە زاتتاردىڭ تۇسۋىنە بايلانىستى تۇزىلەدى: قار, اۋا, سۋدا ەرىگەن لاستاۋشى زاتتار. مۇز شامدارىنىڭ شەكاراسىنداعى ايماق سىرتقى اسەرلەرگە سەزىمتال: كۇن جىلۋى, وزەن جانە مۇحيت سۋى مۇزدى تومەننەن جۋادى, سوندىقتان كريستالدار وزىنەن بۇرىن بۇزىلادى.
ميكروسكوپيالىق بالدىرلار مەن شامدار اراسىنداعى كەڭىستىكتە ورنالاسقان باسقا ميكروورگانيزمدەر ماڭگىلىك مۇزدىڭ بۇزىلۋىنا ۇلەس قوسادى. ولار ونىڭ ءتۇسىن وزگەرتەتىن جانە كۇندى تارتاتىن پيگمەنتتەردى جانە مۇزدىڭ ەرۋىن كۇشەيتەتىن ارنايى كريوكونيت زاتىن شىعارادى. مۇنداي كەۋەكتى جانە تۇراقسىز مۇزدى «شىرىك» دەپ تە اتايدى, شام مۇزى سونىڭ سۇرىپتارىنىڭ ءبىرى بولادى. شىرىگەن مۇزدىڭ قاۋىپتىلىگى مىنادا: سىرتقى جاعىنان ول ادەتتەگىدەن ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنبەيدى, تەك كۇڭگىرت تۇسكە يە جانە ادام نەمەسە جانۋارلار ءۇشىن تۇزاققا اينالۋى مۇمكىن. شام مۇزى – ەڭ قاۋىپتىسى.
ول سۋ بەتىنە پەرپەنديكۋليار باعاندار تۇرىندە قالىپتاسادى جانە شامداردىڭ قاپتاماسىنا ۇقسايدى. سوندىقتان دا ول ءوز اتاۋىن وسىعان ۇقساعاندىقتان السا كەرەك. ونى «ينە مۇزى» دەپ تە اتايدى. ەگەر توپىراقتىڭ تەمپەراتۋراسى 0°C-تان جوعارى بولسا, ال جەر بەتىندەگى اۋا تەمپەراتۋراسى تومەن بولعان جاعدايدا پايدا بولادى. سۇيىق جەراستى سۋى جەر بەتىنە كاپيلليار ارقىلى كوتەرىلەدى (كاپيلليارلىق – تار قۇبىرلارداعى, كەۋەكتى دەنەلەردەگى سۇيىقتىق دەڭگەيىنىڭ وزگەرۋ قۇبىلىسى). سودان قاتىپ, مۇز ينەلەرىن قۇرايدى. بايكال كولىندە ينە مۇزى كەرىسىنشە قالىپتاسادى: ينەلەر تەرەڭ وسەدى. مۇز استىنداعى سۋ بەتكى قابىرشاعىنىڭ قالىڭدىعىنا بايلانىستى سۋىق بولادى, ال كۇن مۇزدىڭ بەتىن جوعارىدان قىزدىرادى. سۋدىڭ باراتىن جەرى جوق جانە ول كۇنمەن قىزدىرىلعان كەزدە ميلليمەتردەن ميلليمەترگە دەيىن مۇزدى ورىستەتە ەرىپ, وسى تريلليونداعان ينەلەردى قالىپتاستىرعانداي تومەن قاراي جۇرە باستايدى. مۇز باعاندارىنىڭ ۇزىندىعى ادەتتە بىرنەشە سانتيمەتر. ءوسۋ كەزىندە ولار توپىراقتىڭ ۇساق بولشەكتەرىن كوتەرۋى نەمەسە كەرى يتەرۋى مۇمكىن. كولبەۋ بەتتەردە ينە مۇزى توپىراقتىڭ سىرعۋىنا ىقپال ەتەتىن فاكتورعا اينالۋى دا عاجاپ ەمەس.
مۇنداي مۇزدىڭ ءوز اتاۋلارى دا بار: «اياز باعانالارى», «كاممەيس» (نەمىس تەرمينى «تاراق مۇزى» دەگەندى), «شيموباشيرا» (جاپون تەرمينى مۇز باعانالارى) دەگەندى بىلدىرەدى. ال شۆەد تىلىندە بۇل مۇزدى «پيپكراكە» (پيپ (تۇتىك) جانە كراكە ء(السىز, جۇقا) دەگەن ماعىنالاردى بەرەدى ەكەن. بۇل تەرميندى 1907 جىلى گەنريك گەسسەلمان ەنگىزگەن. مۇز ەرىگەن سايىن مۇز شامىنىڭ پايدا بولۋى ۋاقىت, تەمپەراتۋرا جانە ەرىگەن سۋ مولشەرىمەن بىرتىندەپ ارتادى. ياعني مۇز نەعۇرلىم كوپ ەرىسە, سوعۇرلىم شام مۇزى كوبىرەك پايدا بولادى.
وسى جەردە نەلىكتەن ءبىز ماڭگىلىك مۇز تۋرالى ايتا باستادىق دەگەن سۇراقتىڭ قويىلۋى دا مۇمكىن. راسىندا مۇنداي مۇزداردىڭ ەكولوگيا ءۇشىن جانە جالپى عالامشارىمىز ءۇشىن ماڭىزى قانداي؟ قۇرلىقتا پايدا بولعان جىلجىمالى تابيعي مۇزداردى زەرتتەيتىن گلياتسيولوگ عالىمداردىڭ باعالاۋى بويىنشا, جەر بەتىندە مۇنداي مۇزدار كوبەيىپ كەلەدى ەكەن. تابيعاتتىڭ تاپ مۇنداي «تاڭعاجايىپتارى» اركتيكاداعى قاتتى مۇزدىڭ ورنىن باسۋى ابدەن مۇمكىن دەسەدى, بىراق ونى الماستىرا المايدى. بىرىنشىدەن, ول جەتكىلىكتى مىقتى ەمەس, سوندىقتان ماتەريكتىك مۇزدى شىرىك مۇزعا اۋىستىرۋ ينۋيتتەردىڭ قوزعالىسى مەن ءداستۇرلى اڭ اۋلاۋىنا جانە اركتيكالىق جانۋارلاردىڭ كوشى-قونىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. ەكىنشىدەن, كەۋەكتى قۇرىلىمى مەن كۇڭگىرت تۇسىنە بايلانىستى ول مۇحيت سۋىن قىزدىراتىن كۇن ساۋلەسىنىڭ وتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ول ءوز كەزەگىندە مۇزدى تومەننەن ەرىتە باستايدى جانە ودان ءارى كليماتتىق وزگەرىستەرگە اكەلەتىن تۇيىق شەڭبەر شىعادى. بۇل كەزدە ولار شامالى جانە كورىنبەيتىن بولىپ كەتەتىن, اككۋمۋلياتيۆتى اسەرگە يە بولادى. 2009 جىلعى زەرتتەۋلەر الياسكانىڭ سولتۇستىگىندەگى بوفورت تەڭىزىندەگى قاتتى مۇزدىڭ كوپ بولىگى شىرىگەن مۇزعا اينالعانىن كورسەتتى. 2015 جىلى گرەنلانديا مۇز قاباتىنىڭ كوپ بولىگى كەۋەكتى مۇز ءماسسيۆى ەكەنى انىقتالدى جانە بۇل ۇدەرىستى توقتاتۋعا بولا ما, جوق پا بەلگىسىز بولىپ قالادى.
ديلورام تاۋاساروۆا,
« ۇلى دالا ەلى» ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى