قىزىلقۇم – جۇمباعى مول, تىلسىم دۇنيەسى جەتەرلىك ولكە. ءاۋ باستان مال باققان جۇرتقا جايلى مەكەن دەسەدى. ىلگەرىدە قۇدىق تا, بۇلاق تا كوپ بولىپتى. قىستاۋ باسقان قازاقتىڭ مالىن بۇل قىزىلقۇم جۇتقا دا الدىرماعان.
ايتايىن دەگەنىمىز باسقا. قىزىلدىڭ قۇمىندا وسىنداي بەلگىلەر (سۋرەتتە) بار. بۇرىن كوپ بولعان. قاراڭىزشى, قۇمدا قاسارىسىپ وسەر سەكسەۋىلدى قيۋلاستىرىپ ورگەن. سۋرەتتەگى «ماڭگۇردىڭ بەلگىسى» دەپ اتالاتىن ۇيمە سەكسەۋىل قىزىلوردانىڭ قازالى اۋدانىنداعى قىزىلقۇم اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى «اجار» دەگەن شاعىن اۋىلعا جاقىن. شامامەن 20 شاقىرىمداي بولار. بيىكتىگى 2 مەتردەن اسسا, اۋماعى التى قانات كيىز ءۇيدىڭ اۋماعى ىسپەتتەس.
«اجار» اۋىلىنىڭ ماڭايىندا بۇل بەلگىدەن بولەك, سەكسەۋىل ءۇيىپ, قولدان تۇرعىزىلعان قورىمدار مەن بەلگىلەر وتە كوپ. ارقايسىسىنىڭ ءوز اتاۋى بار, كوبىسى ۇمىتىلعان, ونى بىلەتىن كونەكوزدەر دە قالماپتى.
سايىن دالادا نەگە سەكسەۋىل ۇيگەن؟ بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, مۇنى كوشپەلى اعايىننىڭ ءوزى ويلاپ تاپقان. اداسپاس ءۇشىن. ءارى ەڭ بيىك دەگەن قۇم توبەنىڭ باسىنا تومارلى سەكسەۋىلدى جيناپ, وسىلاي قيۋلاستىرعان. اجاردىڭ ماڭىندا بۇدان بولەك, «اجارتوبە», «بايتۋ», «وتەش بەلگى» دەيتىن وسىنداي سەكسەۋىلدى ورىندار بار. كوبىسى كىشىرەيىپ كەتكەن, كەيبىرىن ادەيى ورتەپ تە جىبەرگەن بولۋى مۇمكىن.
– مەنىڭ پايىمداۋىمشا, بۇل بەلگىلەر ءحىح عاسىر مەن حح عاسىردىڭ باس جاعىندا تۇرعىزىلعان سياقتى, – دەيدى كاۋكەي (قىزىلقۇم ا/و) اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, مەكتەپ مۇعالىمى ساكەن قابىلوۆ اعامىز. – سەكسەۋىلدەن بەلگى قويۋدىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ولگەن ادامنىڭ باسىنا تۇرعىزسا, ەكىنشىدەن, جاستاي قىرشىن كەتكەن ادامداردىڭ سۇيەگىن ۇلكەن قورىمدارعا قويسا دا, «اتى ەلەۋسىز قالماسىن, ءارى-بەرى وتكەن پەندە دۇعاسىن ارنار» دەگەن ماقساتپەن جۇرگىنشىلەر كوپ جۇرەتىن جولدىڭ بويىنا قويعان. وعان مىسال, كەبەكبايقىزى اجار سۇلۋعا قويىلعان سەكسەۋىل بەلگى قازىر «اجارتوبە» دەپ اتالادى. ال ۇشىنشىدەن, ءال-اۋقاتى بار ادامدار ءوز كۇشىمەن كوزىنىڭ تىرىسىندە بەلگىلى ايماقتارعا باراتىن ۇلكەن جولداردىڭ بويىنداعى بيىك توبەلەرگە سەكسەۋىلدەن ءورىپ بەلگى تۇرعىزعان. ونداعى ماقسات – بارار باعىتقا ءجون سىلتەۋ ءارى ءوز ەسىمىن قالدىرۋ.
ەسكى اڭگىمەگە جۇيرىك ساكەن اعانىڭ ايتقان كوڭىلگە قونىمدى. قازىر سول اۋىل ماڭايىنداعى سەكسەۋىلدى بەلگىلەر كەزىندە قويشىلاردىڭ قىزىلدىڭ قۇمىندا اداسپاۋىنا كوپ كومەگى دە تيگەن. ال «ماڭگۇردىڭ بەلگىسى» جايلى دەرەك جوقتىڭ قاسى. مۇمكىن ادام اتى, مۇمكىن باسقا. بىزگە بەلگىلىسى, ول ءحىح عاسىردىڭ اياق كەزىندە تۇرعىزىلعان.
ءبىر قىزىعى, وسى بەلگىلەر ءبىر باعىتتا قويىلعان. جولاۋشى اداسپاسىن دەگەن نيەت قوي. كومپاسى جوق بۇرىنعى قازاقتىڭ قىزىلدىڭ قۇمىندا وسىلاي تىرشىلىك ەتكەنى تاڭعالدىرماي قويمايدى.
جوعارىدا ايتقانداي, مۇنداي سەكسەۋىلدى بەلگىنى كەيبىرەۋلەر ادام سۇيەگى بار قورىممەن دە شاتاستىرادى. ول قاتە ەدى. راس, ءبىز ارنايى ساپارمەن قىزىلقۇم شەكاراسىندا جاتقان حالىق باتىرى جانقوجا نۇرمۇحاممەد ۇلىنىڭ ماڭگىلىك جايىنان سەكسەۋىلدى مولانى كوپتەپ بايقاعانبىز. ولار مۇنداي بيىك ەمەس ءارى دوڭگەلەنە ورىلگەن, ورتاسى اشىق بولدى. ءتىپتى تۇزدى كەسەكتەن قالاپ تا قويعان مولالار كەزدەستى. ويتكەنى بابا جاتقان جەردەن ارىرەك تۇزدى ارالدىڭ بۇرىنعى ورنى دا بايقالعان. قازىرگىدەي قۇرىلىس ماتەريالى جوق ءارى قۇمدا وتىرعان قازاق ولگەنىنە سەكسەۋىلدەن دە مولا تۇرعىزعانىنا وسى دالەل بولا الادى.
تيك-توكپەن اتىن شىعارعىسى كەپ جۇرگەن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ اتالارى جاي تىرشىلىگىمەن دە وسىلاي تاريح جاساپ كەتىپتى-اۋ...