ەنەرگيانى ءارتاراپتاندىرۋ جولى

بۇگىن ەل بيلىگى «اتوم ەلەكتر ستانساسى قۇرىلىسىنا كىرىسپەسەك, كەلەشەكتەگى جاقسى كۇنىمىز تىم كەلتە!» دەپ رەتسىز تاقىمداپ جاتقانداي كورىنەدى. اسىلىندە, اەس قۇرۋ يدەياسىنىڭ تۋعانىنا جارتى عاسىرعا جۋىقتادى. تەك وسى كۇنگە دەيىن قالىڭ جۇرت بۇل جوباعا مويىن بۇرىپ قارامادى, پارىق-پايىمىنا بارمادى, سودان تەرەڭ ءمان دە بەرمەدى. ويتكەنى ول زاماندا پارتيا حالىقتىڭ كوزقاراس, پىكىرىمەن مۇلدە ساناسپايتىن.

بۇل بارىمىزگە تۇسىنىكتى. ايتسە دە اەس وزەكتىلىگىن جويعان جوق. ەل جاڭارعان ەلۋ جىلدا بۇل زارۋلىكتى كورمەي تۇرعان كوز سوقىر. بىلمەي تۇرعان بىلىمسىزدىك پەن پارىقسىزدىقتىڭ پۇشايمان كۇيى. ويتكەنى قازىر بەيمالىمدى ءبىلىپ, تۇسىنبەگەندى ۇعۋعا اشىق اقپارات جەتكىلىكتى. تەك جاق­سى مەن جاماننىڭ, اق پەن قارانىڭ ايىر­ما­شىلىعىن تانىپ, ارا-جىگىن اجىراتا بىلسەڭ بولعانى. وعان كومەكتەسەتىن عالىمدار مەن مامانداردىڭ قىزمەتىنە مارحابات دەي كەلىپ, بىرقاتار عالىم مەن مامانعا «ايتىڭىزدار, حالىققا قايسى ماسەلەنى قالاي جەتكىزگەنىمىز دۇرىس؟» دەگەن ساۋالدى جولداپ كوردىك.

«جاسىل» كەلەشەككە كومىرمەن بارا المايمىز

ء«بىز جەو-لار سالا بەرسەك بولادى. راس, ەلىمىزدەگى كومىر قورى 300 جىلعا جەتەدى. بىراق ونى وندىرەتىن تەحنولوگيانى جاڭارتۋعا نەمەسە جاڭا كومىر كاسىپورنىن سالۋعا حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى اقشا قاراستىرمايدى, ياعني وعان قارجى بەرىلمەيدى. ينۆەستورلار دا كەلمەيدى. ال بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە باسىمدىق بەرسەك, شىنىندا جەل مەن كۇنگە تاۋەلدى بولىپ قالامىز. ونىڭ ەنەرگياسىن جيناقتايتىن باتارەيالار كەرەك. باتارەيالاردى قولدانۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ ولاردى زالالسىزداندىرىپ, جويۋ قاجەت. بىراق بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ونى قالاي زالالسىزداندىرىپ, قايدا قۇرتۋدىڭ امالىن ءالى ەشكىم ويلاپ تابا العان جوق. نەگىزى جەل مەن كۇننەن ەنەرگيا ءوندىرۋ دە قىرۋار قارجىنى قاجەت ەتەدى. سول شىعىننىڭ ءبارىن جۇيەلى ەسەپتەسە, اەس-ءتىڭ قۇنىنان اسىپ كەتپەسە, كەم تۇسپەيتىنىنە مىڭ-سان دالەل كەپىل. اەس سالىنسا ەنەرگيا قۋاتىنىڭ باعاسى 60 تەڭگە بولادى, قىمباتتايدى دەپ جاتىر. بىراق ول مۇلدە ولاي ەمەس. قانداي جاڭا گەنەراتسيا ەنگىزسەڭ دە, قۋات قۇنى ءبارىبىر كوتەرىلەدى. ونى قىمباتتايدى دەپ وتىرا بەرمەي, سالىنعان اقشانى ەسەلەپ قايتارۋ جولدارىن قاراس­تىرعان ءجون. ونداي مەحانيزىمدەردى جاساپ, كەلىسىمشارت كەزىندە ەنگىزۋگە تىرىسۋ كەرەك», دەيدى «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستان­سا­لارى» (قاەس) جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى ءبولىمىنىڭ جەتەكشى ينجەنەرى اسۋان سيابەكوۆ.

اسۋاننىڭ ايتقانىنان تۇسىنگەنىمىز – بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە سەنىپ, تۇبىندە سونىڭ تاپشىلىعىنا ۇرىنساق, ەنەرگيا تاپشىلىعى كۇشەيىپ, ەلگە قاراي ينۆەستورلاردىڭ اياق باسۋى دا سيرەيدى.

«جاڭا تەحنولوگيالار دا اكەلىنبەيدى. سەبەبى بولاشاقتا ءبارى «جاسىل» ەنەرگياعا ويىسادى. ال كومىردەن العان ەنەرگيا قۋاتىنا دامىعان ەلدەردىڭ ەشبىر كومپانياسى وزىق تەحنولوگيالى كا­سىپ­ورنىن قوسقىسى كەلمەيدى. سەبەبى تا­لاپ سولاي, شارت قاتال. وعان قوسا قازاق­ستاننىڭ «جاسىل» ەنەرگياعا كوشۋ بويىنشا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتار الدىندا العان مىندەتتەمەلەرى مەن سوعان وراي 198 مەملەكەتپەن بىرگە جاساسقان كەسىمدى كەلىسىمشارتى بار. مۇنىڭ ءبارى جاي ءسوز ەمەس ەكەنىن دۇرىس ۇققان ءجون. بالامالى ەنەرگيا قۇنى اۋكتسيوندا 10,5 تەڭگەدەن دەلىك. بىراق ونىڭ تۇسەتىن اقشاسىنىڭ كولەمىن دۇرىس ەسەپتەۋ كەرەك. مىسالى, وتكەن جىلعى قاراشا ايىنىڭ 7-ءسى كۇنى ەڭ جوعارى تاريف بولدى. سوندا ول 111 تەڭگەدەن ساتىلدى. ەگەر بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە جاسالعان جەڭىلدىكتەردى اەس-تە دە پايدالانسا, ونىڭ دا قۋات باعاسى تۇسەدى. كورشىمىز قىتايدا تۇ­تى­نۋ­شىلارعا اەس-ءتىڭ كۆت ساعاتىن 30 تەڭگەدەن بەرىپ وتىر. پاكىستاندا – 2 تسەنت. ولارعا دا اەس-ءتى قىتاي سالىپ بەرگەن. كەيبىر ەلدەردە 6 تسەنتكە دەيىن بارادى. كوپ ادامدار اككۋيۋ اەس-ىن مىسالعا كەلتىرەدى, ول جەردە 4 بلوكتان تۇراتىن ءبىر ستانسا ورنالاسقان. ونى رەسەي سالىپ جاتىر. وندا تۇركيا ەلى رەسەيگە اەس-ءتىڭ اقىسىن 12 تسەنتپەن قايتارىپ وتىرادى. ول شامامەن 57-60 تەڭگە بولادى. بۇل تاريف ەمەس, تۇتىنۋشىنىڭ قالتاسىنا اسەر ەتپەيدى», دەپ تۇسىندىرەدى مامان.

ساراپشىلار اەس-ءتىڭ ءۇش يگىلىگىن باسا ايتادى, ولار – اتوم ستانساسىنىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىنىڭ اسا جوعارى بولۋى, ەكونوميكالىق تۇرعىدان ايرىقشا تيىمدىلىگى جانە سالدارى تىم قىمباتقا تۇسەتىن ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋى.

ء«بىز تەلەديدار مەن راديودا باع­دار­لا­ما­لارعا قاتىسىپ, گازەت پەن جۋر­نال­دار­عا ماقالا جازىپ جانە ءتۇرلى كونفەرەنتسيا مەن جيىندا ەرەسەكتەر مەن ستۋدەنتەرگە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن تىن­باي جۇرگىزىپ جاتىرمىز. اسىرەسە كوپ­شىلىككە بۇرىنعى رەاكتورلار قالاي جۇمىس ىستەيدى, ال قازىرگى جەتىلگەن رەاك­تور­لاردىڭ قىزمەتى قانشالىقتى قاۋىپسىز دەگەن ماسەلە قىزىق. وسىلاردىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ, حالىققا دالەلدى دەرەكتەرمەن دايەكتەپ ۇعىندىرۋ ءلازىم. قازىر قازاقستان قاراستىرىپ جاتقان رەاكتورلاردا ءالى بىردە-ءبىر رەت اپات بولماعان. بۇل رەاكتورلار قانداي جاعدايدا دا ءوزى اۆتوماتتى تۇردە ءسونىپ قالعان سياقتى تىنادى. بىراق وزىنە قا­جەت جۇمىسىن ءارى قاراي اتقارا بەرەدى. ءسويتىپ, ەشقانداي قاۋىپ تۋدىرمايدى. ال فۋكۋسيما تۋرالى ايتساق, ونداعى تسۋنامي ادەتتەگىدەن 2 ەسە بيىككە كوتەرىلىپ, جويقىن كۇشپەن اعىپ ءوتتى. سالدارىنان ديزەلدى گەنەراتورلاردىڭ ءبارىن شامادان تىس سۋ باسىپ قالىپ, ونىڭ سوڭى اپاتقا ۇلاستى. ءارى ول رەاكتورلار 1971 جىلعى 1-بۋىندى ەسكى رەاكتورلار», دەيدى قاەس جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى ءبولىمىنىڭ جە­تەك­شى ينجەنەرى.

ء«ۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتى» اق عىلىمي ورتالىعىنىڭ باسشىسى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماناربەك قىلىشقانوۆ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ 2035 جىلعا دەيىنگى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ جوسپارى كوڭى­لىم­نەن شىقتى دەيدى.

«ويتكەنى وندا كومىردەن وندىرىلەتىن ەنەرگيانى شامامەن – 35%, گازدان – 25%, گيدروەلەكتر ستانساسىنان – 11%, «جاسىل» ەنەرگەتيكادان (كۇن جانە جەل قۋاتى) – 25 %, ال اتوم ستانساسىنان 4,7% مولشەرىندە ءوندىرۋ كوزدەلگەن. حالىقتىڭ كەيبىر بولىگى اەس سالعان سوڭ قالعانداردىڭ ءبارىن توقتاتامىز با دەپ ويلايدى. بۇل – قاتە پىكىر. ەنەرگيا وندىرۋدە بارلىق باعىت بىردەي دامي بەرەدى. «جاسىل» ەنەرگيا ءوندىرۋشى كۇن, جەل قوندىرعىلارى بار. ولاردى ىلگەرىلەتىپ دامىتۋدىڭ ءوز جوسپارى جاسالعان. قازىر قازاقستاندا ەنەرگيانىڭ 70%-دان استامى تاس كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جەو-دان الىنادى. ولاردىڭ كوبىسىنىڭ جۇمىس ىستەۋ مەرزىمى جوبالىق ۋاقىتىنان الدەقاشان اسىپ كەتكەن. كەيبىرى جوندەلىپ, جاڭارتىلاتىن شىعار. بىراق جۇمىس ىستەۋ مەرزىمى, مىسالى, 80 جىل بولسا, 70 جىلى بىتكەندە جاڭا جوسپار جاسالىپ, تىڭ قۋات كوزىن ەنگىزۋگە دايىندالۋى كەرەك. ەندى گاز قازاندىقتارى سالىناتىن شىعار دەپ ويلايمىن. ويتكەنى كومىر باعىتىنا حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى اقشا بولمەيدى. ەگەر وسى 2035 جىلعا دەيىنگى جوسپار تولىق جۇزەگە اسسا, ءبىز ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىرتالاي بەلەسىن باعىندىرىپ, قاۋىپ­سىز­دى­گىمىزدى نىعايتىپ الامىز. ال ءابسوليۋتتى تاۋەلسىزدىك دەگەن جوق. ويتكەنى ادامنىڭ كۇنى اداممەن, ەلدىڭ كۇنى ەلدەرمەن. كورشى ەلدەرمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتى­ناس­سىز مۇمكىن ەمەس. دەسە دە تاۋەل­دى­لىكتىڭ دەڭگەيىن بارىنشا كەمىتىپ, حالىق ەنەر­گيا­عا مۇقتاج بولمايتىنداي جاعداي ورناتۋىمىز كەرەك», دەيدى.

ماماننىڭ سوزىنشە, ءوندىرىس پەن ەنەرگيا ءبىر-ءبىرىنسىز كۇن كەشە المايدى. سون­دىق­تان اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتامىز, ونىڭ ءونىمىن قايتا وڭدەۋ ءۇشىن دە كاسىپورىندار سالامىز دەگەن كەزدە سونىڭ ءبارى ەنەرگيامەن عانا جۇمىس ىستەيتىنىن قاپەردە ۇستاۋىمىز كەرەك.

«ودان سوڭ جىل سايىنعى حالىقتىڭ ءوسىمى بار. جوسپاردا ءار ادام باسىنا كەرەك ەنەرگيا ەسەپتەلىپ قويعان. ەندى سونىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ – باستى مىندەت», دەيدى ماناربەك قىلىشقانوۆ.

ءارتاراپتاندىرۋ – دامۋ كەپىلى

قازاقستان ەلەكتر ەنەرگەتيكتەرى قاۋىم­­­داستىعىنىڭ توراعاسى ارمان تەلەۆ بىرجاقتىلىققا ۇرىنباي, بۇكىل كە­شەندى ءبىر ەكپىنمەن دامىتۋعا كوڭىل بول­گەندە عانا وڭ ناتيجەگە جەتەمىز دەيدى.

«جۇك تاسىمالداۋشىلار پويىز بەن كاماز كەرەك ەمەس, تەك گازەل-گە عانا جۇك ارتامىز دەسە اقىماقتىق بولىپ شىعادى عوي. سول سياقتى ەنەرگيا وندى­رىسىندە دە ارتاراپتىلىق ساياساتى جۇر­گىزىلۋگە ءتيىس. تاريحتان ساباق الاتىن بولساق, چەرنوبىلدەگى اپاتتان كەيىن ەۋروپا ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە فرانتسيا, گەرمانيا قاتتى ويلانىپ قالدى. حالىق بۇل ماسەلەنى كوپ كوتەردى. «اەس-تەن باس تارتامىز, كەرەك ەمەس», دەپ جاتتى. سول كەزدە فرانتسيانى تەحنوكراتتار باسقاراتىن ەدى. ولار اەس-تەن باس تارتپاي, حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جالىقپاي جۇرگىزدى. ءسويتىپ, اەس-تەردى ساقتاپ قالدى. ودان ءارى دامۋ جولىنا ءتۇستى. ال گەرمانيا جانە بىرنەشە ەل حالىقتىڭ دەگەنىنە كونىپ, اەس-تەرىنەن ايىرىلدى. قازىر سوعان وكىنىپ ءجۇر. ويتكەنى رەسەيدىڭ, اقش-تىڭ, باسقا دا ەلدەردىڭ گازىنا تاۋەلدى. اقش اتوم ەنەرگياسىنا قارسى كوتەرىلگەن ءوز حالقىنا قارسى جاقسى امال ويلاپ تاپتى. حالىققا «بۇدان بىلاي اەس سالمايمىز», دەدى دە, ونى ىشتەن تەرەڭدەتىپ دامىتا بەردى. جاڭا جەرگە ەمەس, بۇرىنعى اەس اۋماقتارىندا قوسىمشا رەاكتورلار تۇرعىزۋدى تىنىمسىز جالعاستىردى. وسى جاعدايلاردىڭ ءبارىن ەكشەي كەلىپ, اەس ماسەلەسىن جالپى­ۇلت­تىق رەفەرەندۋمعا سالامىز دەگەندى, راسىن ايتسام, ءوز باسىم قۇپتاي قويعان جوقپىن. سەبەبى جۇرتتىڭ ءبارى ەنەرگە­تيك نەمەسە فيزيك ەمەس قوي. حالىق – نەگى­زى­نەن تۇتىنۋشى. ەلدىككە قاجەت مۇنداي كۇردەلى شەشىمدى بىلىكتى مامان ادامدار قابىلداۋى كەرەك دەپ سانايمىن. ساۋاتى ساسكەدەن اسپايتىن ءار ايعايشىعا قۇلاق اسا بەرسەك ۇزاققا بارا المايمىز», دەيدى قاۋىمداستىق باسشىسى.

بالقاشتىڭ سۋى سارقىلىپ قالماي ما؟

شىنى كەرەك, حالىق كوكەيىندە جۇر­گەن تاعى ءبىر قورقىنىش بالقاشتىڭ سۋى­نا قاتىستى. كولدىڭ سۋى لاستانىپ كە­تە­دى نە بولماسا سارقىلىپ قالادى دەگەن تاۋەكەلى جوعارى بولجامدار اراگىدىك ايتىلىپ قالادى. مامانداردىڭ بۇعان دا ايتار دالەلدى ءۋاجى بار.

«بۇرىنعى رەاكتورلار 1 كونتۋرلى بولاتىن. قازىرگىلەر 2 كونتۋرلى. ونىڭ ىشىندە سۋ قاينايدى, ول بۋعا اينالادى, ودان تۋربينالاردى اينالدىرادى. ودان كەيىن ول قايتادان كوندەنساتسيالىق سۋعا اينالادى. ءسويتىپ, تسيكل اينالا­دى. بۋلانعاندا سۋ ءسال تارتىلادى. ونى ازداپ تولتىرىپ وتىرادى. مۇنى قاراپايىم تىلدە تۇسىندىرسەك, ول سۋدىڭ مولشەرى اەس-تە جۇمىس ىستەيتىن 2000 ادامنىڭ ءبىر كۇندە ىشەتىن سۋىنان دا از بولادى. سوندىقتان اەس بالقاش سۋىنا زالال كەلتىرەدى دەگەن مۇلدە قاتە پىكىر. وسىنى شەگەلەي وتىرىپ ۇقتىرعان ءلازىم. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە سۋتەگى ەنەرگەتيكاسى ينستيتۋتى بار. اەس پەن سۋتەگى ەنەرگەتيكاسى بىرلەسىپ جاقسى دامىپ كەلەدى. تەرمويادرولىق سينتەز دەگەن باعىت بويىنشا بولاشاقتا تەرمويادرولىق رەاكتورلار سالىنادى. قازىر سۋتەگى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى گازبەن جۇمىس ىستەيتىن ستان­سا­لارعا سۋتەگىن قوسۋ ارقىلى پايدا­لى اسەر كوەففيتسەنتىن جوعارىلاتىپ جاتىر. حالىققا بۇل رەاكتورلار جارىلمايدى دەگەندى ازىردەن تۇسىندىرە باستادى. كوپشىلىك قاۋىم رادياتسيا دەگەننەن دە ۇرەيلەنەدى. ەندى رادياتسيا قاۋىپتى ەمەس. قاۋىپ دەڭگەيى 0-گە دەيىن تۇسكەن. بۇل – عىلىمنىڭ جەتىستىگى», دەدى قاۋىمداس-تىرىلعان پروفەسسور, يادرولىق فيزيكا بويىنشا PhD نۇرلان امانگەلدى.

«بايتاق» جاسىلدار پارتياسى ورتا­­لىق اپپاراتىنىڭ باسشىسى بەك­بەر­گەن كەرەيدىڭ ايتۋىنشا, عىلىمنىڭ مەي­لىن­شە دامىعانىن حالىققا جەتكىزە بەرۋدەن جالىقپاعان ابزال.

«قارسى بولىپ جۇرگەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى چەرنوبىل مەن فۋكۋسيمانى ايتا بەرەدى. چەرنوبىلدىڭ اەس-ءى 1977 جىلى, ال فۋكۋسيما اەس-ءى 1971 جىلى سالىنعان. ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى وتە تومەن. قازىر +3 بۋىن دەپ جاتىرمىز. بۇنىڭ جالپى قۇنىنىڭ 40% قاراجاتى تەك قانا قورعانىسىنا, قاۋىپسىزدىگىنە جۇمسالادى. ونىڭ ىشىندە ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەن ەكولوگيا دا بار. تاياۋدا ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى سۇحبات بەردى. جۋرناليست «اەس سالىنا قالسا لرت-نىڭ كەبىن كيمەي مە؟» دەگەن سۇراق قويدى. ەگەر حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان جانە ءوزىمىز جاقتان دا قاتاڭ باقىلاۋ ورناسا, ەشقانداي سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرىلمەيدى. سونداي-اق اەس-ءتى سالاتىن ەل نە كومپانيا ءوزىنىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىق الدىنداعى ابىرويىن جوعالتىپ الماۋى ءۇشىن دە وندايعا بار­مايدى. ويتكەنى ولار جۇمىسىن قازاق­ستان­مەن عانا شەكتەپ تاس­تامايدى عوي. جۇمىسىن باسقا ەلدەردە ءارى قاراي جال­عاستىرۋى كەرەك. سوندىقتان ىسكە اسىرۋشى كومپانيا جوعارى دەڭگەيدە جاۋاپ­كەر­شىلىكتى ءوز موينىنا الادى», دەيدى پارتيا وكىلى.