مىنا قىزىقتى قاراڭىز, كەزىندە «سوۆمينكا» اتانعان الماتىداعى ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناعا جولىمىز تۇسكەندە, ەمدەۋ مەكەمەسىنىڭ وزىندىك مۇراعاتى ىسپەتتى قابىرعالاردا تىزىلگەن ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ ىشىندەگى سيرەك سۋرەتتەر مەن مىنا ءبىر دەرەك كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى: «قازاق اۆتونوميالىق كسر سوۆناركومىنىڭ 1930 جىلعى ساۋىردەگى قاۋلىسىنا سايكەس, 1930 جىلى تامىز ايىندا امبۋلاتوريادا قازاق ءتىلى كۋرسى اشىلدى. جۇمىس ۋاقىتى ەسەبىنەن ساباققا قاتىسۋ مىندەتتى دەپ ەسەپتەلدى. بۇيرىقتا بىلاي دەپ جازىلدى: «كەشىگۋ نەمەسە ساباققا ءجۇردىم-باردىم قاراۋ قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك تۋرالى زاڭدار كودەكسى بويىنشا جانە ىشكى ءتارتىپ ەرەجەلەرىنە سايكەس, وسىدان تۋىندايتىن سالدارلارى بار جۇمىسقا دەگەن سالاقتىق رەتىندە قاراستىرىلدى. ءار كۋرس ءبىر ساعاتتان وتكىزىلدى.
قازاق ءتىلىن بىلەتىندەر ماتەريالدىق تۇرعىدا قۇلشىندىرىلدى. وسىلايشا, امبۋلاتوريالىق مەدستاتيستيكا بۇيرىعىمەن بارسۋكوۆا مەن اكۋشەر تيۋمەنەۆالارعا قازاق ءتىلىن بىلگەنى ءۇشىن ايلىقتارىنا اي سايىن 10% ۇستەمە قوسىلدى. ءتىل ۇيرەتۋ جەتىك جۇرگىزىلگەندىكتەن, امبۋلاتوريانىڭ ەڭ العاشقى مەدبيكەلەرىنىڭ ءبىرى م.ي.كراچەۆسكايا 86 جاسىندا ەمدەلۋگە كەلگەندەرمەن قازاقشا سويلەسىپ, انا تىلدەرىندە قارسى الدى».
سودان بەرى دە عاسىرعا جۋىق ۋاقىت اققان سۋداي, زىر ەتىپ وتە شىعىپتى. وتىز جىلدىق جۋرناليستىك جولىمىزدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تاعدىرى, كۇيى كوز الدىمىزدا ەكەنىن نەسىنە بايانداي بەرەيىك. انا ءتىلىنىڭ مۇشكىل ءحالىن تەك قاعاز جۇزىندە قالدىرىپ وتىرعان ۇيىمدار مەن مەكەمەلەر مىڭداپ سانالاتىنىن ايتىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ارتىق. دەگەنمەن مەملەكەتتىك ءتىلدى اقيقاتىندا ءتىرى ۇستاۋعا ۇمتىلعان وسىنداي تاريحي, ۇلگىلى ۇجىمدار دا بار.
بۇگىندە ۇلتتىق گوسپيتالعا اينالىپ جاتقان ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناعا بارعان سايىن, ەسىكتەن كىرگەننەن ءاربىر مەديتسينالىق قىزمەتكەردەن باستاپ, قارايتىن دارىگەرىڭە دەيىن مەملەكەتتىك تىلدە قارسى العاندا, بۇل باسشىنىڭ بۇيرىعىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن ۇجىم ۇستانىمى ما, الدە نامىس پەن جاۋاپكەرشىلىك پە دەپ ويلانعان كەزدەرىمىز بولىپتى.
ايتقانداي, ءبىز ىلگەرىدە وكا باسشىلارى قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن كۋرستارعا ءمان بەرەتىنى, پاتسيەنتتەرىن قازاق تىلىندە قارسى الاتىنى تۋرالى ماقالا ازىرلەگەن ەكەنبىز. دەمەك انا ءتىلىمىزدىڭ ماسەلەسى مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ ۇدايى نازارىندا بولسا, وندا «ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحانا» اق پرەزيدەنتى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسحات برالوۆتىڭ دا يگى ىقپالى بار ەكەنىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم. ايتپەسە, كۇن سايىن مىڭداعان پاتسيەنتتى قابىلداپ, كەشەندى مەديتسينالىق ساراپتامالار جۇرگىزىپ, جاعدايى اۋىر ناۋقاستاردى اياعىنان تۇرعىزىپ كەلە جاتقان اۋرۋحانانىڭ باسقا شارۋاسى دا شاش-ەتەكتەن جانە بۇل ءتىل بىلمەۋگە سىلتاۋ بولىپ كورگەن ەمەس.
ەندەشە, بۇل جولى «ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحانا» اق قازاق ءتىلى وقىتۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايگۇل وتەننىڭ 12 جىلدان بەرى اتقارىپ جاتقان تىرلىگى تۋرالى ايتامىز. ويتكەنى توقسان جىلدان استام تاريحى بار اۋرۋحانادا قىزمەتكەرلەرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ ماسەلەسى ءاۋ باستان رەتكە كەلتىرىلگەن, دارىگەرلەردىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋىنە بارلىق مۇمكىندىك جاسالعان.
قازاق ءتىلى كابينەتتەرى تولىق كومپيۋتەرلىك-لينگوفوندىق تەحنيكامەن, تاقتا جانە ستەندتەرمەن جابدىقتالعان. اۋرۋحانادا قازاق ءتىلىن شىن مانىندە قولدانۋدىڭ ناقتى امالدارى جۇزەگە اسىرىلىپ, بارشا كورنەكى قۇرال, انىقتامالىق پەن قابىرعاعا ىلىنەتىن اقپاراتتىق نۇسقاۋ قازاق تىلىندە ساۋاتتى جازىلعان. جارنامالىق تاقتالار, اۋرۋحانا عيماراتتارى مەن بولىمشەلەرىنىڭ, ەم جۇرگىزەتىن بولمەلەردىڭ كورسەتكىشتەرى مەن سىلتەمەلەرى بىرىڭعاي تىلدىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن.
ەگەر كەۋدەسىندە جانى بار ادام اينالاسىمەن ارالاسپاي تۇرا المايدى دەسەك, وسى قارىم-قاتىناس شىنايى ءىلتيپات, ءتىل ارقىلى جۇزەگە اسادى. وزگە ۇلت وكىلدەرىنە مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ بارىسىندا ۇجىم الدىنداعى باستى مىندەت – ءتىل ۇيرەتۋدىڭ ەڭ قولايلى تاسىلدەرى مەن قاعيداتتارىن تاڭداپ الۋ. سەبەبى مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ ۇدەرىسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ ءبىر وزەگى وسىعان سايادى.
ء«تىل ۇيرەتۋدىڭ امال-تاسىلدەرىن ۇتىمدى, ناتيجەلى پايدالانۋ ءاربىر وقىتۋشىنىڭ ىسكەرلىگىنە بايلانىستى. ءبىز دە ءوز تاجىربيەمىزدە, وزگە ۇلت وكىلدەرىن وقىتۋدا مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدىڭ وڭتايلى, قاراپايىم جولدارىن ۇسىنامىز. سونىمەن بىرگە جۇمىس بارىسىندا كەزدەسەتىن, مەديتسينا سالاسىنداعى قىزمەتىنە بايلانىستى ماتىندەرمەن جۇمىس ىستەيمىز. مىسالى, مەكەمەدە قازاقشا ۇيرەنىپ جۇرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپ. ءاربىر دارىگەردىڭ ءوز بەيىنىنە بايلانىستى ماتىندەرمەن جۇمىس ىستەۋ – قىزىقتى, ءارى ءتيىمدى. بىرىنشىدەن, ولار وزدەرى دە بىلمەيتىن جاڭا سوزدەرمەن, جاڭا بالامالارمەن تانىسىپ, وسى ماتىندەر ارقىلى ءتىل ۇيرەنەدى. اسىرەسە دارىگەرلەرگە ءوز بەيىنىنە بايلانىستى ماتىندەردى وقىتقان كەزدە, مۇنىڭ ءتيىمدى تۇسى – سوزدىكپەن جۇمىس, ياعني تىڭداۋشى قىزمەتكەرلەر ءار سالاعا, اتقارىپ جۇرگەن بەيىنىنە بايلانىستى تەرمين سوزدەردىڭ اۋدارمالارىمەن قوسا تانىسادى. قازاق ءتىلى ساباقتارىندا قولدانىلاتىن ءماتىن عىلىمي تۇرعىدان سۇرىپتالعان, وڭدەلگەن بولۋعا ءتيىس, ول تىڭداۋشىنىڭ پسيحوفيزيولوگيالىق ەرەكشەلىگىنە بەيىمدەلىپ الىنادى. مەن ءوز ساباعىمدا قاجەتتى ءماتىندى تاڭداپ العان سوڭ, ونىمەن جۇرگىزىلەتىن جۇمىستاردى كەزەڭدەرگە بولەمىن: ماتىنمەن جۇمىستىڭ الدىنداعى كەزەڭ, ماتىنمەن جۇمىس كەزەڭى, ءماتىن سوڭىنداعى جۇمىس كەزەڭى. ماتىنگە دەيىنگى كەزەڭدە ءماتىنالدى جاتتىعۋلار بەرىلىپ, ءارتۇرلى قۇرىلىمدىق تىركەستى مەڭگەرتۋ كوزدەلەدى. ماتىنمەن جۇمىس كەزەڭىندە مازمۇنىن ءتۇسىنۋ, ايتۋ, سۇراققا جاۋاپ بەرۋ, نەگىزگى ويدى انىقتاۋ جۇمىستارى اتقارىلادى. سوڭعى كەزەڭدە ماتىنگە تۇسىنىكتەمە بەرۋدى ۇيرەتۋگە باعىتتالعان جۇمىستار, ءسوز تىركەستەرىمەن جۇمىس جۇرگىزىلەدى, ءماتىندى گرامماتيكالىق تاقىرىپپەن بايلانىستىرۋ ماقساتىندا ءسوز تىركەستەرىن تالداۋعا كوڭىل بولىنەدى. قازاق تىلىندەگى تەرميندەردى ەستە ساقتاۋ ماقساتىندا سول تەرميندەر كومەگىمەن سويلەم قۇرايمىز», دەيدى ايگۇل جاقسىلىققىزى.
قىسقاسى, وسى سياقتى اۋقىمدى ۇمتىلىستىڭ ارقاسىندا تىڭداۋشىلار ءتىلدى مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك الىپ وتىرعان جايى بار.
تاعى ءبىر كوڭىلگە شۋاق ۇيالاتاتىن وڭدى تىرلىك – ۇمىت قالماعان قوعامدىق جۇمىستار. وكا حاكىم ابايدىڭ تۋعان كۇنىنە وراي قر ءپىب مو باسشىسى ا.تسويدان چەللەندجدى قابىلداپ الىپ, پرەزيدەنت ءىس باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن «تاۋەلسىزدىك – ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز جانە ول بارىنەن قىمبات!» تاقىرىبىندا «وكا» اق اكىمشىلىك باسقارۋ قىزمەتى مەن بولىمشەلەر اراسىندا بايقاۋ وتكىزىپتى. ەسسە جازۋ, مانەرلەپ وقۋ, ۇلتتىق اسپاپتا ءان ورىنداۋدان تۇراتىن كونكۋرسقا 60 شاقتى دارىگەر قاتىسىپ, ونەرلى, ۇزدىك دەپ تانىلعان قىزمەتكەرلەر قر ءپىب باسشىسى جانە «وكا» اق پرەزيدەنتىنىڭ العىسحاتتارىمەن ماراپاتتالعانىن ايتا كەتۋگە بولادى.
ال قازاق ءتىلى كۋرسىنا قايتا ورالاتىن بولساق, 2023 جىلى باستاۋىش توپتا 59, جالعاستىرۋشى توپتا 41 مەديتسينا قىزمەتكەرى ساباققا تۇراقتى قاتىسقان. ناتيجەسىندە بىلتىرعى 15–19 مامىر ارالىعىنداعى «قازتەست» جۇيەسىنىڭ دياگنوستيكالىق تەستىلەۋىنەن «وكا» اق-نىڭ 99 قىزمەتكەرى ويداعىداي ءوتىپتى.
سول سياقتى «وكا» اق كىتاپحانا قورى الماتى قالاسى اكىمدىگى تىلدەردى دامىتۋ جانە ونوماستيكا ءبولىمى «قازاقشا – ورىسشا, ورىسشا – قازاقشا تەرمينولوگيالىق سوزدىگىنىڭ» 30 تومدىعىمەن تولىقتى.
ەگەر تىزە بەرسەڭ, عاسىرعا جۋىق ارالىقتا نەبىر ۇلتتىق تۇلعالارىمىزدى ەمدەپ, شيپا دارىتقان بايىرعى ەمدەۋ مەكەمەسىندە تىلگە قاتىستى وڭدى باستامالار بارشىلىق. ەڭ باستىسى, شىنايى ىقىلاس پەن نيەت بولسىن.
الماتى