پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسپۋبليكالىق پەداگوگتەر سەزىندە وقۋشىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە الىمجەتتىگى تىيىلماي تۇرعانىن ايتىپ, بۋللينگتىڭ الدىن الۋ شارالارىن كۇشەيتۋدى تاپسىرعان ەدى. وسى ورايدا بالا قۇقىقتارى جونىندەگى وڭىرلىك ۋاكىل جانەتتا جازىقباەۆانى اڭگىمەگە تارتىپ, ايماقتاعى وسى ماسەلەگە قاتىستى ءبىراز جايعا قاتىستى سۇراقتارىمىزدى قويعان ەدىك.
مۇعالىمگە جات مىنەز
مامان وتكەن جىلى مەگاپوليستە بۋللينگكە قاتىستى 8 جاعداي تىركەلگەنىن مالىمدەدى. ماسەلەن بىلتىر №4 جالپى ورتا مەكتەبىندە ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بالالارعا نامىسقا تيەتىن سوزدەر ايتىپ, وقۋشىلارعا ابدەن قىسىم جاساعان. ورىس ءتىلى مەن ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەر مەكتەپ اكىمشىلىگىنە ەسكەرتپەي, وقۋشىلاردى تابيعات اياسىندا سەرۋەنگە الىپ شىققان. سول جەردە بالالاردىڭ كوزىنشە بىرنەشە وقۋشىنىڭ نامىسىنا ءتيىپ, دورەكى سوزدەر ايتقان. ەرتەسى ساباق ۇستىندە الگى وقۋشىلارعا تاعى دا وشىگىپ, بىلاپىت سوزدەرىن جالعاستىرعان. اتا-انالار وسى جاعدايدى بالالارىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ-بىلگەن سوڭ ج.جازىقباەۆاعا حابارلاسقان. ۋاكىل بىردەن ءمان-جايدى انىقتاۋ ءۇشىن مەكتەپكە جينالىسقا بارادى.
«جينالىستا ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمى ماماندىعىنا ساي مىنەز كورسەتە المادى. جيىندا ەكى تالاپ قويدىم. ءبىرىنشىسى, بەيبىت تۇردە ءوزارا ماسەلەنى شەشۋ, بولماسا ءبىلىم سالاسىندا ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتىنە شاعىم تۇسىرەتىنىمدى مالىمدەدىم. سونىمەن مۇعالىمدەر ءوز ەرىكتەرىمەن جۇمىستان بوساتىلىپ, ماسەلە شەشىلگەندەي بولعان. الايدا ارادا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەندە ادۆوكاتتار حابارلاسىپ, مۇعالىمدەرگە قىسىم كورسەتىلگەنىن العا تارتتى. سوزدەرىنە قاراعاندا, ءتىپتى مەكتەپ ديرەكتورىنا دا قىسىم جاسالعان. وسىلايشا, ءپان مۇعالىمى ءتارتىپ بۇزعانى ءۇشىن سوگىس جاريالاۋ ەرەجەسىمەن قايتا جۇمىسقا قابىلدانعان», دەيدى ومبۋدسمەن.
بالالار قۇقىعىن قورعاۋ ۋاكىلى مۇعالىم تاراپىنان بىرنەشە ورەسكەل ءتارتىپ بۇزىلعانىن ايتتى. بىرىنشىدەن, مەكتەپ اكىمشىلىگىنە ەسكەرتپەي, بالالاردى تابيعاتقا سەرۋەنگە الىپ شىققان. ەگەر ءبىر وقىس وقيعا بولا قالسا مەكتەپ ۇلكەن داۋعا قالار ەدى. ەكىنشىدەن, وقۋشىلاردى نامىسىنا تيەتىن سوزدەرمەن قورلاعان. بۇل جاعدايدا دا 7-سىنىپتا وقيتىن جاپ-جاس بالالار كۇيزەلىستەن ويلاماعان ارەكەتكە بارۋى مۇمكىن ەدى. ۇشىنشىدەن, مۇعالىم ۋاكىلگە نەگىزسىز قىسىم كورسەتكەن.
بەيداۋا الىمجەتتىك
ۋاكىل بۋللينگكە قاتىستى ارىز بويىنشا تاعى ءبىر ءىستى قاراعانىن جەتكىزدى. بۇل وقيعا قالاداعى جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ بىرىندە بولعان. جوعارى سىنىپتا وقيتىن ءوزى سپورتشى, سىنىبىنىڭ «اتامانى» سانالاتىن بالا بىرگە وقيتىن سىنىپتاسىنا الىمجەتتىك كورسەتكەن. ءزابىر كورگەن بالا مومىن, ساباقتى جاقسى وقيتىن, بىراق تالما اۋرۋى بار وقۋشى ەكەن. ارنايى ەسەپتە تۇراتىن ول ءدارى ءىشىپ, دەنساۋلىعىن كۇتىپ جۇرەتىنگە ۇقسايدى. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ەرەگەس الەۋمەتتىك جەلىدەگى ورتاق چاتتا باستالعان. سپورتشى وقۋشى سىنىپتاستارىنان دايىن ءۇي جۇمىسىن سۇراتقان, بۇعان الگى بالا قارسى جاۋاپ بەرگەن, ونىڭ بۇل ايتقانى وعان جاقپاي قالادى. ءسويتىپ, ەرتەسىنە دەنەشىنىقتىرۋ ساباعىندا الگى بالا وزىنە قارسى شىققان سىنىپتاسىن كيىم اۋىستىراتىن بولمەدە ۇرىپ, كوزىن كوگەرتىپ تاستايدى. مۇنى كورگەن اناسى پوليتسياعا ارىز جازادى. الايدا ەكى جاق بەيبىت كەلىسىمگە كەلەدى. دەگەنمەن جاپا شەككەن بالانىڭ اناسى ارىزىندا ەگەر جاعداي تاعى دا قايتالانسا, ناقتى ىسكە كوشەتىنى جونىندە شارت قويادى. بىراق جەرگىلىكتى پوليتسياعا بەرگەن ارىزدىڭ كوشىرمەسىن الماعان. وسى قاتەلىگى كەيىن الدىنان شىققانىنا انا قاتتى وكىنەدى. ويتكەنى ءوزارا كەلىسىمنەن كەيىن دە «اتامان» وقۋشى الىمجەتتىگىن توقتاتپاعان. بالاعات سوزدەرمەن جۇرتتىڭ كوزىنشە بالانى سىباپ, ابدەن مورالدىق كۇيزەلىسكە تۇسىرگەن. سودان بالانىڭ ەسكى اۋرۋى قوزىپ كەتىپ, ءتورت ايدا ءتورت رەت اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ, اقىرى سوڭى وپەراتسيا ۇستەلىنەن ءبىر-اق شىعادى. وپەراتسيا كەزىندە وعان قولىنا ارنايى اپپارات ورناتىلدى. ەگەر تالماسى ۇستاعان جاعدايدا جۇرەگىنە الگى اپپاراتتى اپارۋ كەرەك. سول كەزدە تالماسىنىڭ بەتى قايتاتىن كورىنەدى. اپپارات قويدىرعان سەبەبى اۋرۋ ابدەن اسقىنىپ, ەشقانداي ءدارى-دارمەككە كونبەي كەتكەن. ەڭ وكىنىشتىسى, بالا مەكتەپكە بارۋعا جاراماي, ۇيىندە ونلاين وقۋعا ءماجبۇر بولادى. بايعۇس انا ءىستى قايتا كوتەرگىسى كەلەدى. بىراق ۋچاسكەلىك پوليتسياعا بەرگەن بۇرىنعى ارىزى ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتەدى. الىمجەتتىك جاساعان بالا دا باسقا مەكتەپكە اۋىسىپ قۇتىلادى. ادىلدىك ىزدەپ, ءتىپتى پروكۋراتۋراعا دەيىن بارعان, الايدا دالەل بولاتىن قۇجات, ياعني ارىزى بولماعان سوڭ ءىستىڭ اياعى قيىنداپ كەتەدى. ۋاكىلدىڭ ايتۋىنشا, قول جۇمساعان بالانىڭ وتباسىلىق جاعدايى جاقسى. ال كەسەلگە دۋشار بولعان وقۋشىنىڭ اناسى جالعىزباستى ايەل, پەرزەنتىن اياققا تۇرعىزسام دەگەن جانتالاسپەن كوپ نەسيە الىپ, قازىر قارىزى باستان اسادى.
«وسى ارىزبەن مەكتەپكە باردىم, ديرەكتورىمەن سويلەستىم. الايدا ول بۇل جاعدايدان حابارسىزبىن دەگەندى ايتتى. تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ كەتىپتى. ديرەكتوردان «مەكتەپتە وسىنداي وقيعا بولىپ جاتقاندا ءسىزدىڭ بىلمەۋىڭىز قالاي؟» دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويدىم. نەگىزىندە مۇنداي كەزدە سىنىپ جەتەكشىسى پروبلەمانىڭ الدىن الىپ, بۋللينگكە قارسى باعدارلاما بويىنشا ارنايى شارا قابىلداۋى كەرەك ەدى. اتا-انالار تاتۋلاسقانمەن, مىنەزى بۇزىق بالا ءبارىبىر وشتەسىپ, كەگىن العان بولىپ تۇر عوي. ءزابىر كورگەن بالانىڭ سىنىبىنداعى وقۋشىلارمەن دە سويلەسىپ, قىسىمعا ۇشىراعان دوستارىڭا نەگە قولداۋ بىلدىرمەدىڭدەر دەپ ءبىراز نامىستى وياتاتىن سوزدەر ايتتىم. مەكتەپ پسيحولوگى دە جۇمىسىن اۋىستىرىپ كەتىپ قالعان ەكەن. وسى سەبەپتەردى العا تارتىپ, ءبىلىم ۇياسىنىڭ باسشىلىعى ايتەۋىر جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلىپ شىعادى. جەكەمەنشىك مەكتەپتىڭ قۇرىلتايشىسىمەن دە جولىعىپ, بالانىڭ جاعدايىن ءبىر بارىپ سۇراماعاندارىنا قىنجىلىسىمدى ءبىلدىردىم», دەدى ج.جازىقباەۆا.
ەتى جوق تاماق
سونىمەن بىرگە ۋاكىل مەكتەپتەردەگى وقۋشىلارعا بەرىلەتىن ىستىق تاماققا قاتىستى اتا-انالاردان ارىز-شاعىم كوپ تۇسەتىنىن مالىمدەدى. مامان «ازاماتتىق اليانس» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە مەكتەپ اسحانالارىن تەكسەرگەن. ارالاۋ بارىسىندا كوپتەگەن زاڭ بۇزۋشىلىق بارىن انىقتاعان. سونىڭ ىشىندە ۋاكىلدىڭ ەرەكشە بايقاعانى – مەكتەپتە بەرىلەتىن تاماققا ەت وتە از قوسىلادى. تاماقتانۋ نورماسى مەن ستاندارتىنا مۇلدەم سايكەس كەلمەيدى. ۋاكىلدىڭ ايتۋىنشا, ءار جاستىڭ تۇتىناتىن تاعامىندا بەكىتىلگەن ءتيىستى مولشەرلەمە بار. مەكتەپتەگى تاماقتىڭ ەت مولشەرى سوعان ساي ەمەس. «ازاماتتىق اليانس» ماماندارىنىڭ زەرتتەۋىنشە, قالادا 20-عا جۋىق جەكە كاسىپكەر مەكتەپ اسحانالارىن 5 جىلعا جالعا العان. جەكە كاسىپكەر اسحانانى زامانعا لايىقتى جابدىقتاپ, 5 جىل ىشىندە بالالاردى تاماقتاندىرۋ ىسىنە سالعان ينۆەستيتسيادان تابىس كورەدى. اسحانالار جەكەمەنشىك بولعاندىقتان, وعان كىرۋگە ەشكىمنىڭ قۇقىعى جوق. الايدا بالالارعا اس دايىندايتىنداردى باقىلايتىن ارنايى كوميسسيا بار.
ءار مەكتەپتە شامامەن مىڭعا جۋىق بالا تاماق ىشەدى. ۋاكىل بالالار تاماعىنان سيىر ەتىن كورمەگەنىن ايتادى. نەگىزىنەن تاۋىق ەتى كوپ كەزدەسكەن. بانان سەكىلدى جەمىس-جيدەكتەردى اس ۇستەلىنەن مۇلدەم بايقاماعان. سارى مايدىڭ ورنىنا مارگاريننىڭ ءبىر ءتۇرى بەرىلەدى. ال جاساندى ماي بالا دەنساۋلىعىنا وتە زياندى ەكەنى بەلگىلى. قارا شايدىڭ ىشىندە قايناعان سۋدىڭ قاعى جۇرەدى. ونىڭ دا بۇيرەككە جامان اسەرى بار. سونداي-اق گازدالعان سۋسىن, شوكولادتار اسحانادا تولىپ تۇر. ەرەجە بويىنشا مۇنداي زاتتاردى ساتۋعا تىيىم سالىنعان. تەكسەرۋشىلەر ەتتىڭ قۇجاتتارىن كورگەندە ءبارىن بازاردان ساتىپ اكەلەتىنىن بىلگەن, ەتكە سوعىلاتىن ءمور دە ءبىر قولدان وتكەندەي بارىندە بىردەي. قۇجاتتا ەتتىڭ ساپاسى جونىندە انىقتاما, مولشەرى, زەرتحانالىق قورىتىندىسى مۇلدەم جوق. باقىلاۋشىلار تايىنشاسىن ارنايى سويىپ, ەتتەرىن بورشالاپ, توڭازىتقىشقا سالىپ قويعان ءبىر عانا جەكە كاسىپكەردىڭ جۇمىسىن جوعارى باعالاعان. ال باسقا مەكتەپتەردىڭ اسحاناسىندا تەك ءبىر-ەكى كۇندىك قانا ەتتىڭ تۇرعانى انىقتالعان. «سوندا ەت ءبىتىپ قالسا بازاردان بارىپ ساتىپ اكەلە سالاتىن بولىپ تۇر عوي», دەيدى ومبۋدسمەن. وسى اتالعان كەمشىلىكتەردى تەكسەرۋشىلەر قالالىق ءبىلىم باسقارماسىنا جولداعان.
«شىنى كەرەك, جەكە كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالانعان دەپ وزدەرىن تىم بوساڭسىتىپ جىبەردى. بالا دەنساۋلىعىنا ەشكىم دە باس اۋىرتقىسى كەلمەيدى. سانيتارلىق ەپيدەميولوگيالىق قىزمەت وكىلدەرى تەك ارىز بويىنشا نەمەسە ءبىر جاعداي بولعان كەزدە عانا تەكسەرۋ جۇرگىزە الادى. بۇل ولقىلىقتى جونگە كەلتىرۋ ءۇشىن اتا-انالاردىڭ تاماقتانۋ راتسيونى جونىندەگى كاسىپتىك ساۋاتىن ارتتىرۋ قاجەت. جەكە كاسىپكەرلەر وسى كەمشىلىكتى ايتقانىمىز ءۇشىن بىزگە كادىمگىدەي سەس كورسەتتى. «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا جيىن وتكىزىپ, ونىڭ قورىتىندىسىن پروكۋراتۋراعا جولداعان. ەگەر ءتارتىپ بۇزىلماسا, كەمشىلىكتەرىن جاريالاپ نەمىز بار. قالاداعى 150-گە جۋىق مەكتەپتىڭ بار-جوعى 10-اق پايىزىن تەكسەردىك. قالعان 90 پايىزىنداعى جاعداي قانداي ەكەنى ۇلكەن سۇراق», دەيدى ج.جازىقباەۆا.
ۋاكىلدىڭ ايتۋىنشا, ءبىر كاسىپكەرگە 7 مەكتەپتىڭ اسحاناسى جالعا بەرىلىپتى. ءبىر جىلدا 100 ملن تەڭگە بولىنەتىن كورىنەدى. سوندا 7 مەكتەپتىڭ اسحاناسىن جۇرگىزۋگە 1 جىلدا 700 ملن تەڭگە قارالادى. بۇل قارجىنى 5 جىلعا كوبەيتسەك 3,5 ملرد تەڭگە شىعادى. سوندا وسىنشالىق قىرۋار قارجى بولا تۇرا بالالار نەگە ساپالى ەتكە, دارۋمەنگە باي جەمىس-جيدەككە جارىماي وتىر؟ وسى ماسەلە كوڭىلدە كوپ كۇدىك تۋدىرادى.
شىمكەنت