ەمەننىڭ ءيىر بۇتاعى

شاعىن كولدىڭ جيەگىندەگى سەلدىر وسكەن, ۇشار باسى قارساق­تىڭ قۇيرىعىنداي بۇلاڭداعان قامىس اراسىندا ءۇيىر-ءۇيىر جىل­قى, ءبىر تابىن قارا مال ءجۇر. تابيعاتى قاتال ءبىزدىڭ وڭىر­دە قارا مالدى قىستا دالادا باق­پاي­دى. قار العاش تۇسكەندە-اق قوراعا قامالىپ, اق قار, كوك مۇزدىڭ كوبەسى سوگىلىپ, كوگەرىپ كوكتەم كەلگەنشە قولعا قاراپ تۇرارى بار. تاڭسىق سۋرەتكە ەلەڭ ەتكەنبىز. تاياپ كەلدىك. وك­پەك جەلدىڭ وتىندە جۇرگەن قارا مالدىڭ ءجۇنى تىعىز وسەدى ەكەن. قۋاتتى, تۇياعى تيگەن جەردى ويىپ تاستايتىن جىلقى ەمەس, قارا مالدىڭ قار ۇستىندە قىلار قاي­راتى كەم. جان باعۋ ءۇشىن جا­يىل­عان بولادى. ايتسە دە باتىس­تان سوققان وتكىر جەلدىڭ تەزىنە شىداي الماي قىر ارقاسى اسپانداپ تۇر. كول جيەگىندە قارا مال ءسۇيسىنىپ جەيتىن وسىمدىك تە جوق. بىلتىرعى بالاۋسا قۇراق ولى­قاۋ­عا اينالعان. كەيبىر تانا-تور­پاقتار جىلقى تەبىندەگەن ءۇي ورنىنداي جەردى ومىرا اشىپ تاستاعان الاڭقايعا بايىزداپتى.

بيىلعى قىستىڭ بەت الپەتى ونشا جاقسى ەمەس. قاڭتار تۋعالى قىرىنا الىپ تۇر. مال سۇمە­سى­مەن كۇن كورگەن مالساق قاۋىم دابىل قاققانىمەن, مال وتتىعىن تولتىرار جەم-ءشوپ جوق. تابىن شەتىندەگى سالت اتتى باق­تاشىعا جولىقتىق. وسى مال­دىڭ يەسى, جەكە كاسىپكەر قاجىعالي ساقى­پوۆ ەكەن. زەرەندى اۋدا­نى­­نا قاراستى ۆاسيلكوۆكا اۋى­­لى­نىڭ تۇرعىنى, ءۇشىنشى توپ­تا­عى مۇگەدەك.

اماندىق-ساۋلىق سۇراستىق. قاقاعان قىستا قارا مالىن كول جيەگىندەگى قامىسقا جايعان جىگىت اعاسى قىڭاتىن ەمەس. «باسقا تۇسسە – باسپاقشىل» دەگەندەي, امالسىزدىڭ كۇنىنەن اتقا قونىپ, كول جاعالاپ جۇرسە دە اقجارىلقاپ كۇننەن ءۇمىتتى.

– كورگەن كۇن – وسى, – دەيدى قاجىعالي جۇمابەك ۇلى. – قىس­قا قامداعان مال ازىعى جەتىم­سىز بولعان سوڭ قارا مالىمدى قىردا جايىپ, كۇنەلتكەن بولىپ ءجۇرمىن. شىنتۋايتىندا مال­ساق قاۋىمعا بيىل وتە قيىن بولىپ تۇر. جالعىز بيىل عانا ەمەس, تالاي ۋاقىتتان بەرى قىر سوڭىمىزدان قالماي قوي­عان تاقسىرەت, نە جايىلىم, نە شا­بىن­­دىق جەرىمىز جوق. جەرگى­لىك­تى اكىمدىككە ايتا-ايتا ابدەن قا­جىدىق.

ماسەلەنىڭ مانىسىنە باجايلاپ, تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, شىنىندا دا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى وسى ازامات ەس ءبىلىپ, ەتەك جاپقالى مالمەن كۇن كورىپ كەلە جاتسا دا, ەسىركەگەن ەشكىمدى كورمەپتى. جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلگەن. مالىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن ءوسىرىپ جاتىر. وبلىس ورتالىعىنا جا­قىن بولعانىمەن, مال ونىم­دە­رىن ۇقساتا الماي وتىر. ماڭداي تەرمەن وسىرگەن اق ادال مالى – الىپ-ساتارلاردىڭ وڭاي ولجاسى. قاجىعالي جۇمابەك ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, ەگەر وسى شارۋانى ۇيىمداستىرسا, قالا بازار­لا­رىن­داعى ەت باعاسى ءبىرشاما ارزاندار ەدى. اۋىلدا ارنايى مال سوياتىن ورىن بولماعان سوڭ قارا­جات­تان قىسىلعان كەزدە وزدە­رى سويىپ, بۇلداپ ساتا دا المايدى.

ءبىر كەزدە قاساپشى دا بولىپتى. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن مال سويىپ جاتىپ ابايسىزدا قارا سانىن جاراقاتتاپ العان. بالكىم ۋاقىتىندا ەمدەلمەدى مە كىم ءبىلسىن, الگى جارا اسقىنىپ, اياعىنان ايىرىلعان. ايتسە دە, اۋىلدا تۇرعان سوڭ كۇنكورىس كەرەك, جانىن جالداپ ءتورت ت ۇلىك مالدى ءوسىرىپ ءجۇر.

– ەڭ قيىنى, مال ازىعىن ساتىپ الۋ, – دەيدى ول. – ەگەر ءوز ەڭبەگىڭدى قوسىپ ەسەپتەسەڭ, پايدا تاپپايسىڭ. بۇرىن كومەكشى ۇس­تادىم. كىرىس ازايعان سوڭ جۇ­مىس­شىعا تولەر جالاقىم بول­ماي وتىر. قازىر وزگەسىن بىلاي قويعاندا ەلدىڭ قىسىلعانىن كورىپ, پايدا ىزدەگەندەر سولتۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنان اكەلىپ سابان ساتىپ ءجۇر. 200-250 كەلىلىك ءبىر بۋماسى – 11 مىڭ تەڭگە.

مال يەسىنىڭ ايتۋىنشا, تاراپتا شالاعايلىق كوپ. ماسەلەن, بيىلعى جازدىڭ الپەتىن كورگەن سوڭ اۋىلدىق كەڭەس­تىڭ باسشىلارى, ەلدىڭ اقسا­قا­ل­دارى وسى ماڭدا ەگىن ەگىپ, جەردىڭ يگىلىگىن كورىپ جاتقان سەرىكتەستىك باسشىلارىنا ەگىن وراعى كەزىندە بار ساباندى تۋراماي, اتجالعا ءتۇسىرىپ, كوپەنە سالىپ كەتۋ تۋرا­لى ءوتىنىش جاساۋ كەرەك ەدى. قۋاڭ­شى­لىق جىلى بوي سالىپ وسپەي, بۇيىعىپ قالعان ەگىننىڭ سابانى دا كوپ ەمەس بولاتىن. ديقاندار ساباندى تۋراپ تاستاسا, تاناپ تىڭايادى دەپ ەسەپتەيدى. بىراق ەلدىڭ دە جاعدايىن ويلاۋى كەرەك ەدى. تاعى ءبىر ماسەلە – ەگىن ورىلىپ العان­نان كەيىن ءارامشوپتىڭ تۇقى­مىن قۇرتۋ ءۇشىن حيميالىق ءدارى سەبۋ. ەگەر ءدارى سەپكەننەن كەيىن توپىراق قاتپاي تۇرىپ جاۋىن جاۋىپ, ءدارى تاناپقا ءسىڭىپ كەتسە, ءبىر ءسارى. بويىندا قالىپ قويادى. جيىن-تەرىن اياقتالعان سوڭ اياق­تى مال اڭىزدىڭ ۇستىندەگى ۋىس­­تى قۇلاق ساباندى جەمەي تۇرا ما, جەسە, الگى ءدارىنىڭ ۋىتى­مەن ۋلانباق.

شوق جۇلدىزداي شاعىن عانا بۇل اۋىلدا وتكەن جىلى 300 باس قارا مال بولعان ەكەن. قا­زىر 70 باس قانا قالعان. وندا دا ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ باعىمىنداعى مالى. تەپسە تەمىر ۇزەتىن اپتال ازاماتتار مالدىڭ بەينەتىنەن قاشىپ, قۇرىق ۇستاپ قالعان. ال مۇمكىندىگى شەكتەۋلى قاجەكەڭ قاجيتىن ەمەس. ويتكەنى ونىڭ بويىندا اتاكاسىپكە دەگەن ادالدىق, وتباسىمدى ءوز ەڭبە­گىم­مەن اسىراسام دەگەن ۇمتىلىس بار.

ايتپاقشى, ءجون سۇراسا كەلە قاجىعالي جۇمابەك ۇلىنىڭ ارۋاق­تى ابىلاي حاننان تارايتىن جۇراعاتتان ەكەنىن بىلدىك. اتالارى ەلىكتى تاۋىنىڭ ەتەگىن جايلاعان. بالكىم ەمەننىڭ ءيىر بۇتاعىنداي تاعدىردىڭ جۇگىن تايسالماي ارقالاعان مىقتىلىق الپىس ەكى تامىرىندا ارىداعى ارۋاقتى بابالاردان دارىعان شىعار. تەك دەگەن – تەگىن ەمەس قوي.

اقمولا وبلىسى,

زەرەندى اۋدانى