مەملەكەت باسشىسى قاسىم جومارت توقاەۆ «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جولداۋىندا: «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باسەكەگە قابىلەتتى جانە ەركىن بولۋى كەرەك. بۇل قاعيدات قازىر كەز كەلگەن وركەنيەتتى ەل ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. وتاندىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەلىمىزدە, الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالارعا بايلانىستى ءوز كوزقاراسى بولۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگى, يدەولوگيالىق دەربەستىگى وسىعان تىكەلەي بايلانىستى», دەگەن ەدى. ال بىلتىر ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس, قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ءىزاشارى سانالاتىن «قازاق» گازەتىنىڭ العاشقى ءنومىرى شىققان كۇن ۇلتتىق ءباسپاسوز كۇنى بولىپ بەكىتىلدى.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن زامان كوشىنە ىلەستىرۋگە, سالانى دامىتۋدا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر دەپ ايتا الامىز. ماسەلەن, بىلتىر ناۋرىز ايىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ءسوز بوستاندىعىن ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋگە, وتاندىق مەدياسفەرانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە اقپاراتتىق ەگەمەندىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان «اقپاراتتىق دوكترينا» بەكىتىلدى. تامىز ايىندا ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن ونى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان ءىس جوسپارى قابىلداندى.
جالپى, تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ءباسپاسوز سالاسى قارقىندى دامىدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ماسەلەن, 1991 جىلى توعىزىنشى تەرريتوريادا نەبارى 10 رەسپۋبليكالىق گازەت پەن جۋرنال عانا جارىق كورەتىن. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەسەك, 2024 جىلى ەلىمىزدە 5 804 بۇقارالىق اقپارات قۇرالى تىركەلگەن. سونىڭ ىشىندە 3 985 مەرزىمدى باسىلىم وقىرمانىمەن قاۋىشىپ وتىر (2 213 گازەت, 1 172 جۋرنال). بۇدان بولەك, 212 تەلەارنا, 90 راديو, 1 222 اقپارات اگەنتتىگى مەن ينتەرنەت باسىلىم بار.
وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون, قازىرگى تاڭدا «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسى ماجىلىستە تالقىلانىپ جاتىر. قۇجاتتاعى ءباسپاسوز كارتاسىنا قاتىستى قوعامدا داۋ تۋعانى بەلگىلى. مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ ايتۋىنشا, جۋرناليستەر مەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ پىكىرى ەسكەرىلە وتىرىپ, ءباسپاسوز كارتاسى ۇعىمىن ايقىنداۋ تاسىلدەرى قايتا قارالماق.
كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
سونداي-اق 2023 جىلى 10 شىلدەدە سالاداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا «ونلاين-پلاتفورمالار جانە ونلاين-جارناما تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. قۇجاتتا مەملەكەتتىك تىلدەگى ونلاين-پلاتفورمالار ينتەرفەيسىن دامىتۋ كوزدەلگەن. جارنامالىق مازمۇندى ورنالاستىراتىن پايدالانۋشىلاردىڭ جارنامانى تاڭبالاۋ قاجەتتىلىگىنە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. بۇل ەرەجەلەر بارلىق قاجەتتى تالداۋدان ءوتتى جانە 2024 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن قابىلدانادى. ولار كوممەرتسيالىق نەگىزدە ماتەريالداردى ورنالاستىراتىن ونلاين پلاتفورما پايدالانۋشىلارىنا اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار پايدالانۋشىلار مەن ينفليۋەنسەرگە قاتىستى جالعان اقپارات تاراتقانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان.
ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ەلەكتورالدى ۇدەرىستەردى زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى دۋلات وتەعالي «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسى سالانى جەتىلدىرەتىنىنە سەنىمدى.
«قازىرگى تاڭدا اقپارات الاڭىندا بيىلعى 25 قاڭتاردا ماجىلىستەگى جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا قارالعان «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسىنا ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر تالقىلانىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن, قازىرگى تۇزەتۋلەر سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدىكتەرىن جانە ولاردىڭ جۋرناليستەرىن اككرەديتتەۋ قاعيدالارى جونىندەگى 2016 جىلعى 18 مامىرداعى № 11-1-/192 بۇيرىعىن زاڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋمەن بايلانىستى.
جالپى, بۇل ۇدەرىس حالىقارالىق تاجىريبەدە دە قولدانىلادى. ماسەلەن, مالايزيادا وسىنداي زاڭ 1984 جىلى قابىلدانىپ قويعان. سوعان سايكەس, باق جىل سايىن مالايزيانىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە ءوز قىزمەتىنە ليتسەنزيا مەن رۇقسات الۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە بۇل ورگان ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ مۇددەلەرىنە قاۋىپ توندىرەتىن جاريالانىمداردى شەكتەۋى نەمەسە تىيىم سالۋى مۇمكىن. تۇركيادا دا وسى ەلدەردىڭ اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن باق وكىلدەرى جۋرناليستىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى ورگانداردىڭ ماقۇلداۋىنان وتۋگە مىندەتتى», دەيدى د.وتەعالي.
ونىڭ سوزىنە سەنسەك, اتالعان مەملەكەتتە زاڭنامانى بۇزعانى جانە زاڭسىز كونتەنت جاريالاعانى ءۇشىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قىزمەتى شەكتەلەدى. سونداي-اق كەيبىر جاعدايلاردا ەلدەن دەپورتاتسيا جاسالادى. وسى ورايدا ساراپشى زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر ناقتىلاۋشى سيپاتقا يە جانە شەتەلدىك باق قىزمەتىن رەتتەۋدى قاتاڭداتۋعا باعىتتالماعانىن اتاپ وتەدى.
جۋرناليست, IT مامانى ەرلان وسپاننىڭ ايتۋىنشا, قازىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جۋرناليستيكانىڭ پيارمەن, ماركەتينگپەن ارالاسىپ كەتۋى.
«وقىرمان تىلىنان ايتسام, باستى پروبلەما – جۋرناليستيكانىڭ پيارمەن, ماركەتينگپەن بۋدانداسۋى دەر ەدىم. قازىر قارجىلىق نەمەسە ساياسي مۇددە شىرقاۋ شىڭىنا جەتتى, كەيدە ينەنىڭ جاسۋىنان بىلدىرمەي وتكىزگەن يدەيانى بايقاۋ ءتىپتى كاسىبي جازارماننىڭ وزىنە وڭاي ەمەس. ياعني جۋرناليستەر فاكتىنىڭ ءوزىن الدەبىر ديسكۋرس اياسىندا بەرەدى, ءسوزىن راستاپ تۇرعانداي قىلادى. مۇنى بىرەۋلەر زاماننىڭ سازى, ءتىپتى پوستمودەرننىڭ اقىرعى كەزەڭىنىڭ بولمىسى دەپ, ونەرتانۋ تەرميندەرىمەن اقتاپ جاتادى», دەيدى ە.وسپان.
سايتتار وقىرمان سانىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى سارجاعال اقپارات جازىپ, جەڭىل جاڭالىقپەن كۇن كورۋگە كوشكەن. ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, قازىر كۇردەلى پروبلەمانىڭ تاعى ءبىرى – رەيتينگ قۋالاۋ.
«ەكىنشى ماسەلە – ونلاين مەديانىڭ ەكونوميكالىق شىندىقتىڭ زىلىنەن امالسىزدان ترافيك جولىنداعى رالليگە ءتۇسۋى. تاپسىرىس بەرۋشى بيۋروكرات تا, كاسىپكەر دە «كانەكي ەسەپتەگىشىڭ؟» دەيدى. سوندىقتان رەداكتسياعا جۋرناليست اپتالاپ زەرتتەيتىن ماتەريال جازعانىنان, باسى جانجالدان ارىلماعان بىرەۋدىڭ بۇگىنگى تىنىسىن جازعان جاقسى. ءتىپتى ونداي جۋرناليست, جۋرناليست ەمەس-اۋ, ەندىگارى كوپيرايتەر رەداكتسيالاردا سىيلى بولىپ ەسەپتەلەدى. جىلۋ قازاندىعىنان جۇلدىزدىڭ جىلاۋ سەبەبى ارتىق بولىپ تۇر. وقىرمان بيىگىنەن كورىنىپ تۇرعان پروبلەمالار وسىلار», دەيدى ە.وسپان.
دەگەنمەن كەيىنگى كەزدە مەملەكەت تاراپىنان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. ماسەلەن, بىلتىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جۋرناليستەردىڭ كاسىبي مەرەكەسىندە 65 ارىپتەسىمىز باسپانا كىلتىن يەلەندى. تەگىن بەرىلگەن پاتەرلەر «دارا» پرەزيدەنتتىك باستامالار قورى مەن «حالىق» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ قولداۋىمەن سالىندى. بۇل – مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قولداۋدىڭ الەۋمەتتىك جاعى.
بىراق ەرلان وسپان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سالاسىن دامىتۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا كوڭىلى تولمايدى. ونىڭ ءبارى دالاعا كەتىپ جاتقان كۇش-قۋات دەپ باعالايدى.
«سەبەبى مىنادا. ءجۋرناليستى سىياقى-قالاماقىمەن ىنتالاندىرىپ جاتادى, فەيكتى اجىراتۋ بويىنشا كۋرستان وتكىزىپ جاتادى, ت.ب. الايدا ول اقىرى – ترافيك جولىندا جان پيدا, قولدانۋشىعا «قاندى باسىڭ بەرى تارت!» دەپ اتويلاعان رەداكتسياعا بارادى. سونىمەن ءبىتتى. ونسىز دا ءمالىمدى جاريا ەتكەن مالىمبەك سياقتى بولىپ تۇرمىن, بىراق كورىپ وتىرعان ماسەلەمىز وسى», دەيدى ە.وسپان.
مەديا سالاسىنداعى كەلەسى ماسەلە – وڭىرلەردەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ورتالىقپەن ءبىر دەڭگەيدە دامىماۋى. وسى ورايدا, سەناتور بيبىگۇل جەكسەنباي وڭىرلەردەگى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
«قازاقستاندا تىركەلگەن 83 تەلەراديوكومپانيانىڭ 21-ءى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە حابار تاراتادى. ونىڭ تەك 15-ءى مۋلتيپلەكسكە تەگىن ەنگەن. ال قازاقستان كورەرمەندەرىنە ۇسىنىلعان شەتەلدىك تەلەارنالار سانى 300-گە جۋىقتادى. قازىر سىرتتان اعىلعان اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق ينەكتسيالاردىڭ كۇشەيۋى نازار اۋدارتادى. اسىرەسە شەكارالىق ايماقتاردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن شەتەلدىك اقپارات كوزى ۇيرەنشىكتى بولعان. قازاقستاندا تسيفرلىق تەلەۆيزياعا كوشۋدى 2015 جىلعا جوسپارلانعانىمەن, مەرزىمى تاعى 10 جىلعا سوزىلىپ, ءالى تولىققاندى اياقتالعان جوق», دەيدى ب.جەكسەنباي.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلىق تەلەۆيزياعا كوشسەك, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن وبلىس ورتالىقتارىندا 30 ارناعا دەيىن, ال وبلىس ورتالىعىنان شالعاي ەلدى مەكەندەردە 15 ارناعا دەيىن تەلەارنالاردى ترانسلياتسيالاۋعا مۇمكىندىك پايدا بولاتىنى تۋرالى ۋادە بەرىلگەن. الايدا ازىرگە مەملەكەتتىك ارنالاردان باسقالارى ءۇشىن مۋلتيپلەكستە حابار تاراتۋ ارمان بولىپ وتىر.
«وڭىرلىك, اسىرەسە شەكارالىق اۋماقتاعى جەكەمەنشىك تەلەارنالار ودان ورىن الا المايدى. سەبەبى باعاسى ۋداي قىمبات. ياعني جەكەمەنشىك ارنالاردىڭ دامۋىنا, وتاندىق كونتەنتتىڭ كوبەيۋىنە ءوزىمىز كەدەرگى جاساپ وتىرمىز. رەسپۋبليكالىق تەلەارنالارعا بالاما ىزدەگەن كورەرمەن قازاقستانمەن شەكارالاس ەلدەردىڭ تەلەارنالارىنا تەلمىرىپ, جات ەلدىڭ يدەولوگياسىن ساناسىنا سىڭىرۋدە. ءبىر وكىنىشتىسى, «وتاۋ تۆ» ارقىلى وتاندىق تەلەارنالارىمىز وزگە ەلگە حابار تاراتۋىنا شەكتەۋ بولعانىمەن, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا الىس-جاقىن شەتەلدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ قازاقستان اۋماعىنا تارالۋىنا كەڭ مۇمكىندىك بەردىك. «سۇر» انتەننالار ارقىلى كورشى ەلدىڭ يدەولوگياسى جەرىمىزگە ەركىن تاراپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىن ۋلاپ جاتقانىن, ءتىپتى ەلگە ىرىتكى سالاتىن جايتتەرگە اكەلىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز», دەيدى ب.جەكسەنباي.
دەگەنمەن شەكارالاس اۋدانداردا وتاندىق راديوحابار تاراتۋ جەلىسىن دامىتۋ بىرتىندەپ جولعا قويىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, جيىلىكتى ءبولۋ بويىنشا كونكۋرس ۇيىمداستىرىلىپ, وتكىزىلدى. قازىرگى تاڭدا اتىراۋ جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا تسيفرلىق ەفيرلىك تەلەحابار تاراتۋدىڭ 11 راديوتەلەۆيزيالىق ستانساسى پايدالانۋعا بەرىلدى. مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ا.بالاەۆا كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وتانداستارىمىزدىڭ 93 پايىزدان استامى تسيفرلىق ەفيرلىك حابارىن تاراتۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
سونداي-اق «قازمەديا ورتالىعىنىڭ» حابار تاراتۋ يادروسىن جاڭعىرتۋدىڭ كەزەكتى كەزەڭى اياقتالىپ, ونىڭ ەنەرگيا جۇيەسىن تولىق جاڭارتۋ قامتاماسىز ەتىلدى. رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي قوستاناي جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا «قازاق راديوسىنىڭ» بەس راديو تاراتقىشى ىسكە قوسىلدى. ەندىگى كەزەك ۇلتتىق ناقىشتاعى حابارلاردى تاعى 11 مىڭعا جۋىق ادام تىڭداي الادى دەگەن ءسوز. 2023 جىلى «Otau TV» ۇلتتىق سپۋتنيكتىك تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ قىزمەتىنە 31 مىڭعا جۋىق ابونەنت قوسىلدى. «Otau TV» قىزمەتىنە بارلىعى 1,6 ملن استام ابونەنت قوسىلىپ وتىر.
قىسقاسى, ەلىمىزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ىلگەرىلەپ كەلەدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. البەتتە, سالادا شەشۋدى قاجەت ەتەتىن جۇمىستار دا جەتكىلىكتى. ەڭ باستىسى – ۇلت جۋرناليستيكاسىن دامىتۋعا دەگەن نيەت ءتۇزۋ.