اۋعان اسقان اعايىن

بۇدان بولەك «اۋعانستاندا قازاقتار بار ما؟», «ناقتى نە­شە قازاق ءومىر ءسۇرىپ جاتىر؟», «ولار راسىمەن قازاق پا, قا­زاق اتىن جامىلىپ, ەلگە كەل­گىسى كەلەتىن وزگە ۇلتتار ما؟» دە­گەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىز­دەپ, اۋعانستاننىڭ تۇركى حالىق­تارى­نىڭ ەتنوستىق سيپاتىمەن تانىسۋدى دا ماقسات تۇتتىق.

2022 جىلدىڭ قاڭتارىندا «20–50 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اق­تاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميس­سيانىڭ ماتەريالدارى. حح عا­سىر» سەرياسى بويىنشا جارىق كورگەن مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ العاشقى جيناقتارىندا كورسە­تىلگەندەي, ەلىمىزدەن جەر اۋىپ كەت­كەن اعايىندى كەزدەستىرىپ قا­لا­مىز با دەگەن ءۇمىتىمىز دە جوق ەمەس.

مالدارىنان ايىرىلىپ, اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىن قاۋ­پىنەن ۇرىككەن ەل ار جاعى قىتاي مەن اۋعانستان, بەر جاعى تاجىك­ستان مەن وزبەكستانعا باس ساۋ­عالاپ قاشا باستادى. جول ازابى مەن اۋرۋ-سىرقاۋدان ارىپ-اشقان بوسقىن ەلدىڭ ول جاقتاعى جاعدايى دا وڭعان جوق. ءبىرازى سول جاقتا كسرو ىدىراپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العانشا قالىپ قويسا, امان قالعان ءبىر بولىگى ەلگە ورالدى. اشتىقتان ارىپ-اشقان بوسقىن جۇرتتى بۇل جاقتا سول باياعى قىلىشىنان قان تامعان نكۆد عانا كۇتىپ وتىردى. كەڭەستىك قازاقستانداعى قىزىل قىرعىننان قايمىققان اعايىننىڭ ءبىرازى سول كۇيى ەلگە قايتپاي, ءارى قاراي اۋعانستان اسقان دەگەن دەرەكتەر بار.

الماتىدان مازاري شارىپكە دەيىن كولىكپەن قالاي جەتكەنىمىزدى, ءۇش ەلدىڭ شەكاراسىنان قالاي وتكەنىمىزدى تاپتىشتەپ جازباي-اق قويايىق. ايتارىم, تاليبانداردىڭ باقىلاۋىنداعى قازىرگى اۋعانستان امىرلىگى (قازىر مەملەكەت وسىلاي اتالادى) – شەتەلدىكتەر ءۇشىن قاۋىپسىز, تىعىرىققا تىرەلگەن ەكو­­نوميكاسىن دامىتۋعا بەت العان, قازاقستانمەن دوستىق قا­تى­ناستاعى ەل. قازاقتىڭ ابى­رويى بۇل جاقتا دا جوعارى ەكەن. اۋعان ەلىندە قازاقتىڭ بي­دايى­نان جاسالعان ۇننان پىسكەن تان­دىر ناندى جەپ تۇرىپ, ء«وز بيدايىن وزىنە قۋىرىپ بەرگەن» دەگەن وسى ەكەن دەدىك.

اۋعانستان مەن قازاقستان اراسىندا تۇرىكمەنستان, وزبەكستان, تاجىكستان ورنالاسقانىمەن, جە­تىساي مەن مازاري ءشارىپ قالا­سىنىڭ اراقاشىقتىعى بار بول­عانى 670 شاقىرىم, بۇل قا­شىقتىق شىمكەنت پەن الما­تى­نىڭ اراسىنداي. عاسىرلار بويى قازاق جەرى مەن اۋعاننىڭ سولتۇستىك بولىگى ارالاس-قۇرالاس بولىپ, ايماقتاعى ساياسي جانە ەتنوستىق ۇدەرىستەردىڭ ورتاسىندا ءجۇردى. ءبىز اۋعان ساپارىندا وزدەرىن «قازاقپىز» دەپ سانايتىن وتباسىلاردى انىقتاپ, قازاققا جاقىن بىرنەشە جەرگىلىكتى تايپا وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, قازاققا ءتان جەر-سۋ اتاۋلارىن تاپتىق.

اۋعانستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى قۇندىز قالاسىنىڭ جانىنان ەنى 200 مەتر شاماسىندا الشىن وزەنى اعىپ جاتىر. وزەننىڭ ۇستىنەن وتەتىن ماڭىزدى كوپىردى دە «الشىن كوپىرى» دەپ اتايدى. سامانعان قالاسىنان وڭتۇستىككە قاراي 60 كم شاماسىندا, تاۋ ىشىندە ءبىر اۋىل وكرۋگىنە قارايتىن قازاقلى جانە الاشا اۋىلدارى بار. قازاقلى اۋلىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرىن الاشا تايپاسىنانبىز دەيدى. تەگىن قازاق دەپ جازدىرادى. وزبەك ءتىلىنىڭ قىپشاق ديالەكتىسىندە سويلەيدى. قازاق قوڭىراتتارىنىڭ نوعاي رۋى جايلاسقان س ۇلىكتى اۋلى دۋلات تاۋىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسىپتى.

سامانعان قالاسىنان وڭتۇس­تىككە قاراي 65 شاقىرىم جەردە – تاۋ باۋىرىنداعى بيىك توبە­دە ازىرەت سۇلتان بەلگىسى تۇر. جەر­گىلىكتى تۇرعىندار ەسكەرتكىشتىڭ كىمگە ءتان ەكەنىن, ازىرەت سۇل­تاننىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيدى. ما­زاري شارىپتە قوجا احمەت ياساۋي ماحاللەسى (اۋدانى) بار.

اۋعانستانداعى قازاققا ءتان رۋ-تايپالاردىڭ تاريحىن 3 كە­زەڭگە ءبولىپ قاراۋعا بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە – حV–XVI عاسىرلاردا اۋعان جەرىنە كەلگەن تايپالار, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىندە قالىپتاسىپ, قازاق پەن وزبەككە ورتاق جانە وسى ەكى ەتنوس اراسىندا بو­لىنگەن وزبەك-قازاق رۋلارى. سو­لار­دىڭ ءبىرى – قاڭلىلار, اۋعانستانداعى سانى ەڭ كوپ تايپا. شامامەن, 50–60 اۋىل بار. وزبەكشە سويلەگەنىمەن, ولاردان ايىرماشىلىعى «ي» ەمەس, «ج» دەپ سويلەيدى. قاريالارىمەن بايلانىس ورناتىپ, ءازىزوللا اتتى اقساقالدىڭ تەلەفون ءنومىرىن الدىق. وسىنداي تايپالارعا جاتاتىن نايماندار 15 مىڭداي بار ەكەن. بۇلاردىڭ تاعدىرى قيىن­داۋ. تىلدەرىن ۇمىتىپ, تا­جىك­شە سويلەيدى. وزبەكتەر تا­جىك دەپ تىلىنە قاراي شەتتەتسە, تاجىكتەر وزبەك دەپ ءتۇرى مەن تەگىنە قاراي قوس­پايدى ەكەن. كەيىنگى كەز­دەرى ساۋاتتى جاستارى ىزدەنىپ, ناي­مانداردىڭ قازاققا جاقىن ەكەنىن ءبىلىپ, تىلدەرىن, تاريحىن قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسىپ ءجۇر. جالپى, مۇندا 15 مىڭداي قىپشاق بار. نىعماتۋللا اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, بۇلار قارا قىپشاق, مازاري شارىپتەن 60 كم جەردەگى مۇرىنقارا اۋلىندا تۇرادى, تىلدەرى وزبەكشەدەن وزگەلەۋ.

وزبەك قوڭىراتتارىن, لاقاي­لاردى, قاتاعانداردى دا وسى ءبى­رىنشى كەزەڭدەگى تايپالارعا جات­قىزۋعا بولادى. بۇل كەزەڭدە كەلگەن قازاق-وزبەك تايپالارى وزدەرىن قازاقپەن كوبىرەك بايلا­نىس­تىرعانىمەن, اقپاراتتىق ۆاكۋمعا وراي جالپى بەيتاراپ جاعدايدا. وزبەكستان ۇكىمەتىمەن ارالارىندا ەشقانداي مادەني بايلانىس جوق. ەگەر قازاقستان جاعى باۋرىنا تارتىپ, يكەمدەسە قازاق حالقىمەن ينتەگراتسيالانۋعا دايىن.

ەكىنشى كەزەڭدە – قازاق جە­رىندەگى XIX–XX عاسىرلارداعى ءتۇرلى ساياسي وقيعالارعا بايلانىستى اۋعانستانعا قونىس اۋدارىپ, سول جەردەگى جەرگىلىكتى وزبەكتەردى پانالاپ, وزبەك ءتىلىنىڭ قىپشاق ديالەكتىسىندە سويلەپ, وتىرىقشى ءداستۇردىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ ۇلگەرگەن قازاق تايپالارى. بۇل قازاقتار ارعى اتاسىنا دەيىن ۇمىتپاعان, اتا-بابالارىنان جەتكەن ەستەلىكتەردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ايتىپ وتىر. باي ۇلىنىڭ وقىعانى مۇقيتدين اقساقال اۋعان­نىڭ لارعان قالاسىندا 60–70 وتباسى تاز, الاشا رۋلارى بىرگە تۇرىپ جاتقانىن, ولاردىڭ وزبەكشە سويلەيتىنىن, ءوزى ىزدەنىپ, شەجىرە جازىپ جۇرگەنىن ايتتى. اشامايلىلار دا وزبەكشە سويلەگەنىمەن, وزدەرىن وزبەكتەردەن بولەك ۇستايدى.

ءۇشىنشى كەزەڭدە – كەڭەستىك جۇيەنىڭ قۋعىن-سۇرگىنى, اشتىق پەن كامپەسكەلەۋ كەزىندە اۋعان جەرىنە قونىس اۋدارعاندار.

ساپارىمىزدىڭ سوڭعى كۇن­­دەرى اۋعانستاندا قازاق قوڭى­راتتا­رىنىڭ نوعاي, العي, ساڭعىل رۋلارى بار ەكەنىن ەستىگەن­دە, قۇلا­عىمىز ەلەڭدەپ قالدى. جول­باس­شىمىز قالاندار راحىم باۋ­رىمىز ءبىزدى عۇلامساقى جانە شاراپاددين ساماي اتتى ازا­ماتتارعا جولىقتىردى. ولار­دىڭ ايتۋىنشا, اشتىق جىلدارى تۇركىستان وبلىسىنىڭ بايتوعاي, قوجاتوعاي, سىزعان اۋىلدارىنان وزبەك ارقىلى اۋعان جەرىنە وتكەن. نوعاي رۋىنان قالاندار باۋرىمىز اتا-باباسىنىڭ تۇر­كىستان, جاڭاقورعان وڭىرىنەن اۋعاننىڭ سامانعان ايماعىنا كەلگەنىن ايتىپ وتىر. دۋلاتتىڭ ويماۋىت رۋىنان 60 شاقتى وتباسى بار. بابالارى شاياننان اشتىق جىلدارى كەلگەن, مازاري شارىپتە تۇراتىن اسادوللا باۋ­رىمىزدىڭ ايتۋىنشا, اۋعاندا 70 وتباسى ويماۋىت بار. كىشى ءجۇزدىڭ سارعاسقا, كەتە جانە دۋان رۋلارىنان دا 20 شاقتى وتباسى بار. بارلىعى ەلگە قايتۋدى اڭساپ وتىر. راسۋل اتتى وقىعان زيالىسى قازاق توپىراعىنا كەرى قايتاتىنداردىڭ ءتىزىمىن دە جاساعان ەكەن. ايتۋىنشا, ولاردىڭ ءبارى ەلگە كەتۋگە دايىن.

اۋعانستاندا تاليبان ۇكى­مە­تىنىڭ الدىنداعى بيلىك كەزىن­دە گەنەرال-لەيتەنانت اتاعىن العان سەيداحمەت ساماي اعامىز­دىڭ ۇيىندە بولدىق. بالاسى ءشا­راپادديننىڭ ايتۋىنشا, اكەسىن تەرروريستەر 2013 جىلى جارىپ ولتىرگەن. اكەسى كوزى تىرىسىندە ء«بىز قازاقپىز, قوڭىراتپىز, ونىڭ ىشىندە ساماي ساڭعىلمىز», دەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن.

از ۋاقىتتىڭ وزىندە بۇل اي­ماقتا تۇرىپ جاتقان ەتنوستىق قازاقتاردىڭ قازاق ەكەندى­گىن انىق­تايتىن العاشقى لين­گۆيس­تيكالىق دالەلدەر دە تاپ­تىق. بولاشاقتا لينگۆيستەر, تاريحشى-ەتنوگرافتار, ءدىنتانۋشىلاردان تۇراتىن ەكسپەديتسيا جاساقتالىپ, بىرىگىپ جۇمىس ىستەسە, بۇدان اۋقىمدىراق, ناتيجەلىرەك زەرتتەۋلەر جۇرگىزەر ەدى. ەگەر مەملەكەت تاراپىنان اۋعان قازاقتارىن ساراپتاۋعا ارنايى كوميسسيا قۇرىلسا, وسى توپتىڭ جۇمىسىنا تاريحشى جانە ەتنوگراف رەتىندە كومەكتەسۋگە, كەڭەس بەرۋگە دايىنبىز.

اۋعانستان قازاقتارى وزبەك پەن تاجىكتەردىڭ اراسىندا ۇزاق جىل بىرگە ءومىر سۇرسە دە, قازاقتىڭ كەيبىر ءتول سوزدەرىن انىق ساقتاپ قالعان, تۇرمىستىق تىلدە قازاقتىڭ ءتول سوزدەرىن ءجيى قولدانادى. مىسالى, اۋعان قازاقتارى بالالارىن «اينالايىن», «ق ۇلىنىم» دەپ ەركەلەتەدى. بۇدان باسقا «شۋ شىعارۋ», «ساي», «شال», «قىلىق», «شىنىمەن», «سىرت جاق», «لاق تارتۋ» (كوكپار), «اتا», «اپا», «اكە», «بايبىشە», «جاۋىر», «جاۋى­رىن», «جىلقى», «ق ۇلىن», «جارتى», «جايلاۋ», «جەلكە», «جولداس», «جاتىپاتار» ء(سوزى ءمىردىڭ وعىنداي كەسكىن, سالماقتى), «تەك جۇرمەۋ», ء«جۇز» (بەت), «قىزارۋ», «ۇقساۋ», «قۇدا», «قۇداعي», «قۇ­دا بالا», «قالپاق», «تەڭگە», «اۋىل», «بوساعا», «ابايلا», «وي ءپىرىم» (ويپىرىم), «ايتپاقشى», «قالىڭ­دىق», «شاشىلۋ», «شى­مىل­دىق», «ماڭداي», «توبە», «شاڭى­­راق», «كيىز ءۇي», «ۋىق» سە­كىل­­دى كوپتەگەن قازاق ءسوزىنىڭ جاق­سى ساق­­­تالعانىن زەرتتەۋ بارىسىن­دا انىقتادىق. سونىمەن بىرگە قازاقى ىرىم مەن تىيىمدار دا اۋىزەكى تىلدە ساقتالعان. اتاپ ايتار بولساق, ولار دا «بوساعادا تۇرما», «بوساعانى كەرمە» دەيدى. سونداي-اق ء«اي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا جوق», «سۋ ىشكەن قۇدىعىڭا تۇكىرمە», «ادام الاسى ىشىندە, مال الاسى سىرتىندا» دەگەن ماقالدار ساقتالعان. بۇل سوزدەر ءدال وسى قالپىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقتار اراسىندا بەلسەندى قولدانىلىپ, اۋعانستان قازاقتارىن وزبەكتەردەن, تاجىك­تەردەن ەرەكشەلەپ تۇرادى. زەرت­تەۋ ناتيجەلەرى جاقىندا تولىق عى­لىمي ماقالا تۇرىندە جازىلادى.

اۋعانستاندا قازاقتار بار. ءدال سانىن انىقتاۋ كۇردەلى. ونى ارنايى عىلىمي ساراپتاۋدان كەيىن عانا ناقتى ايتۋعا بولادى. اۋعان اسقان اعايىندى, ءسوز جوق, ەلگە قايتارىپ الۋ كەرەك. دىندەرى – ەلىمىزدەگىدەي ءداستۇرلى يسلام, سۋننيزم مازحابىنىڭ ماترۋدي باعىتى. قازاقتار اراسىندا سالافيزم مەن ۋاحابيزمگە ۇرىنعاندارى مۇلدەم جوق. تىلدەرى تازا قازاقشا ەمەس دەپ, ولاردى ۇلت قاتارىنا قوسپاۋعا بولمايدى. ارينە, جۇزدەگەن جىلدىق تاريحي وتانىنان وقشاۋلانىپ, باسقا ورتادا ءومىر ءسۇرۋ ولاردىڭ تىلىنە, مادەنيەتىنە ىقپال ەتپەي قويمايدى.

اۋعان قازاقتارى مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي قولداۋعا يە ەمەس. ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورىپ جاتىر. كوبى ساۋدا, قۇرىلىس, كولىك جوندەۋ, ەگىنشىلىك سالالارىندا قىزمەت ەتەدى. شاعىن كاسىپ يەلەرى دە بار. ەشقانداي اۋىر جۇمىستان قاشپايدى. ەلگە بارسا, قازاقستاننىڭ تەرىسكەيىندە تۇرۋعا دايىن.

وكىنىشكە قاراي, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى شەتەلدەردەگى قازاقتاردى تاريحي وتانىنا قاي­تارۋ ناۋقانى كەزىندە ءبىراز حازار ۇلتىنىڭ وكىلدەرى قازاق اتىن جامىلىپ, قازاقستانعا ءوتىپ كەتكەن ەكەن. حازارلار – اۋعانستاننىڭ باميان پروۆينتسياسىندا جاسايتىن, تاجىك تىلىن­دە سويلەيتىن, شيتتىك اعىمدى ۇستاناتىن ۇلت. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا, شىڭعىس حان زامانىندا وسى ايماقتا بيلىك ەتكەن شاعاتاي ۇرپاقتارىنا قىز­مەت ەتىپ, اسكەري قىزمەت ات­قار­عان. كەيىن تاجىكتەر اراسىندا قالعان حازارلار بىرتە-بىرتە پارسىلانىپ, ءتىلىن دە, ءدىنىن دە ۇمىتىپ, اسسيميلياتسياعا ءتۇسىپ كەتكەن. بۇرىنعى ۇكىمەت كەزىندە دە, تاليبتەر كەزىندە دە شيتتىك اعىمدا بولعانى ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىن كورىپ جۇرگەن حازارلار انتروپولوگيالىق جاعىنان قازاقتارعا وتە ۇقسايدى. بىلمەيتىن ادام ولاردى قازاق ەكەن دەپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. 90-جىلدارى پارسى ءتىلىن بىلەتىن شىعىستانۋشى ماماندار بولماعاندىقتان, ولاردى قازاقتاردان اجىراتا الماي, ءبىرازى ەلگە ءوتىپ كەتكەن. تاريحي  تامىرىمىز ءبىر بولعانىمەن, ولاردى قازاق قاتارىنا قوسۋعا بولمايدى. ەڭ باستى قاۋىپ – ولاردىڭ دىنىندە.

جومارت جەڭىس,

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعىتاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى