شوقان ءۋاليحانوۆ ءوزىنىڭ اتاسى ابىلاي حان باتىرلارىنىڭ اراسىندا باسەنتيىن مالايسارى مەن ۋاق بايان باتىردى بارىنەن جوعارى قوياتىنىن ايتقانىن جازىپ كەتكەن. سول بايان باتىر 1714 جىلى سولتۇستىك قازاقستاندا ومىرگە كەلگەن, بيىل ونىڭ تۋعانىنا 310 جىل تولىپ وتىر. باتىردىڭ ءوز كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاقتارى نەگىزىنەن قازىرگى ماعجان جۇماباەۆ اۋدانىندا, قىزىلجار قالاسىندا تۇرادى. سونىمەن بىرگە قوستاناي, پاۆلودار جانە باسقا وبلىستارعا دا تاراعان.
باتىر باياننىڭ ەسىمىن تاتىقارا, ۇمبەتاي جىراۋلار جىرلاعانىمەن, بۇگىنگى قازاققا كەڭىنەن تانىستىرعان – ماعجان جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان» پوەماسى. ەپيكالىق قۋاتى جوعارى, كوركەمدىگى وراسان بۇل پوەمادا باتىردىڭ ماحاببات وتىنا شارپىلعان جان دۇنيەسىنىڭ جومارتتىعى, جۇرەگىنىڭ پاكتىگى كورىنەدى. «اعالاپ» تۇرعان سۇلۋ قىزدى كوزى قيماي, عاشىق جۇرەكتىڭ جانعان وتىنا زورعا شىداپ, تۇتقىنى بولسا دا قولىن تيگىزبەي جۇرگەندە تۋعان ءىنىسى مەن قىزدىڭ وپاسىزدىعىنا كۇيىپ كەتىپ, ەت قىزۋىمەن ولاردى ءولتىرىپ تاستايدى دا ءوزى سوعان قاپالانىپ, نە ىستەرىن بىلمەيدى. اقىرى جارلىعىن ەكى قىلىپ كورمەگەن سۇيىكتى حانى ابىلايدى دا تىڭداماي قالىڭ جاۋعا از قولىمەن شاۋىپ, مەرت بولادى...
«جۇرەگىم مەن زارلىمىن جارالىعا سۇم ءومىر اباقتى عوي سانالىعا قىزىل ءتىل, قولىم ەمەس كىسەندەۋلى, سوندىقتان جانىم كۇيىپ جانادى دا...» دەگەن كۇيىكتى اقىن ماعجان قىزىلداردىڭ تەپكىسىنە العاش ۇشىراي باستاعان جىلدارى تاشكەنتتەگى الاش ارىستارى قۇرعان العاشقى ينستيتۋتقا بارىپ, وقىتۋشىلىققا تۇرىپ, مۇحتار اۋەزوۆپەن ءبىر ءۇيدى جالداپ تۇرعاندا وسى پوەمانى ءبىر تۇندە جازىپ شىققانى بەلگىلى. باتىر باياننىڭ زار كۇيى ونىڭ ءوز كۇيىمەن ۇيلەسكەن سەكىلدى. پوەمانىڭ العاشقى جولدارىنىڭ ءوزى وكىنىشتى جولدارمەن باستالۋى سوندىقتان ەكەنى كورىنىپ تۇر.
جۋىردا بايان باتىردىڭ 310 جىلدىعى قىزىلجارداعى ءسابيت مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق عىلىمي امبەباپ كىتاپحانادا اتالىپ ءوتتى. وندا باتىردىڭ ءيسى قازاق جەرىن قورعاعان ەرلىگى, ەل بىرلىگىن ساقتاعان بيلىگى, ءبىر حاننىڭ اينالاسىنا ەلدى شوعىرلاندىرا بىلگەن ۇيىمشىلدىعى تۋرالى باياندامالار جاسالىپ, اڭگىمەلەر ايتىلدى. بايان باتىردىڭ ەرلىگى شوقان ۋاليحانوۆپەن قاتار ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ, الكەي مارعۇلان, مۇحتار ماعاۋين, زارقىن تايشىباي, ت.ب عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە جازىلعان. بايانداما جاساعان م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى زىليحا بيماقانوۆا اتالعان ەڭبەكتەرگە توقتالىپ, بايان باتىردىڭ ءومىرى مەن ەرلىگى, ەلدىك ىستەرى تۋرالى كەڭىنەن تولعادى. ال وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اعا وقىتۋشىسى جازيرا كوكباس باتىر باياننىڭ كوركەم ادەبيەتتەگى بەينەسىنە توقتالدى.
جيىنعا باتىردىڭ التىنشى ۇرپاعى, بۇگىنگى تاڭدا 96 جاسقا كەلىپ وتىرعان زەينوللا ولجاباەۆ اقساقال, جەتىنشى ۇرپاقتارى ءانشى-تەرمەشى كاميلا الىباەۆا مەن ەكونوميست امانجول بايمۇراتوۆ, ت.ب. قاتىستى. ولجاباي اعامىز باتىر باباسىنىڭ ەسىمى جويىلماي, حالىق جادىندا ساقتالۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ادام. ول قالانىڭ بۇرىنعى پارحومەنكو كوشەسىنىڭ اۋدان ورتالىعىنداعى ءبىر مەكتەپتىڭ باتىر بايان ەسىمىمەن اتالۋىنا, ونىڭ الدىنا ەسكەرتكىشىنىڭ ورناتىلۋىنا كوپ كۇش سالدى. بۇل ىسكە كەزىندە قۋانىش سۇلتانوۆ پەن ءابىش كەكىلباي اعالارىمىزدىڭ ارالاسۋىنا دا ىقپال ەتكەن, تاباندى, قايتپاس, قايسار ادام. بىراق «بۋلاەۆ» قالاسىنىڭ ءوزىن «باتىر بايان» دەپ اتاۋعا كوپ كەدەرگى بولىپ, وتكىزە الماي قالدى. وسى كەشتە اعامىز «باتىر بايان» پوەماسىنىڭ شىن كەيىپكەرلەرى باسقا ەكەنىن ايتتى. مىسالى, ادەبي شىعارماداعى نويان بولىپ جۇرگەن بايان باتىردىڭ اعاسى سارىنىڭ بالاسى قىستاۋباي ەكەن. بايان باتىر قۋىپ جەتسە دە ونى ولتىرمەي, كىشى جۇزدەگى ناعاشىلارىنا قويا بەرىپتى. سول جاقتا ول قالماق قىزى لاعدامەن ۇرپاق جايىپ, ءوسىپ-ونگەن ەكەن. تۋعان جەرىنە كەيىن عانا كەلەدى.
وبلىسقا بەلگىلى ءانشى-تەرمەشى, اقىن كاميلا الىباەۆا باتىر باباسىنا ارناعان ولەڭىن وقىدى. وندا مىناداي جولدار بار:
«جەتىنشى ۇرپاعىمىن, ماقتانامىن,
باتىر اتام بولعان دەپ شاتتانامىن.
اتامنىڭ ەرلىكتەرى ەسكە الىنسا
اسپانعا ايعا ۇشۋعا شاق قالامىن», – دەي كەلىپ, ول قازاقتىڭ قابانباي, بوگەنباي سياقتى باباسىمەن قاناتتاس باتىرلارىنىڭ مەرەيتويلارى كەڭىنەن اتالىپ جاتقاندا باتىر باياننىڭ تويلارى جەتىم قىزدىڭ تويىنداي بولىپ جۇرگەنىنە قىنجىلىس ءبىلدىردى...
كەش قورىتىندىسىندا جينالعاندار وبلىس اكىمدىگىنە بۋلاەۆ قالاسىنىڭ اتاۋىن باتىر بايان دەپ اتاۋدى سۇراعان حات جازۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. «جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەن وسى...
پەتروپاۆل