جىلقىنىڭ شوقتىعىنان اساتىن قار سوڭعى رەت 1966 جىلى جاۋعان دەسەدى مارقا جۇرتى. اراعا 60 جىلعا جۋىق ۋاقىت سالىپ, قاڭتاردا قاپالاقتاعان قار شەكارا شەبىندەگى اۋىلداردى قۇرساۋلاپ تاستاعان. اۋىل اراسىنداعى جولداردى اشۋ بىلاي تۇرسىن, قورا-قوپسىعا دەيىنگى اياق جولىن سالۋ مۇمكىن بولماي قالعان. بارىنەن بۇرىن تەبىندەگى مالعا قيىن سوعىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە وتكەن تۇندەرى سىناپ باعاناسى -45 گرادۋسقا دەيىن تومەندەپتى.
مارقاكول وڭىرىندە تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي ءالى ساقتالىپ تۇر. تەحنيكا تىزگىندەگەن ازاماتتار كۇنى-ءتۇنى اۋىلدىق جەرلەرگە اپارار جولداردى كۇرەۋمەن اۋرە. ارينە, تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنە توتەپ بەرۋ وڭاي ەمەس. كەيبىر تۇستاعى قاسات قارعا كۇرەك باتپايدى. دەسە دە ءادىس-ايلاسىن تاپقان تراكتور جۇرگىزۋشىلەرى كۇرەجولداردى ءتىلىپ ءوتىپ, بىرقاتار اۋىلدارعا جول اشتى. قازىرگى ۋاقىتتا ءتۇۋ تۇكپىردەگى شاناعاتتى مەن بالىقتى بۇلاق قانا قارعا قامالعان قالپى جاتىر. الايدا ءدارى-دارمەك, ازىق-ت ۇلىك جەتكىلىكتى. ءبىر اپتاعا جۋىق ەلەكترسىز وتىرعان شاناعاتتى اۋىلىنا ماماندار تىكۇشاقپەن جەتىپ, جەلىنى جالعاعان.
قالىڭ قاردىڭ قۇرساۋىندا قالعان اۋىلدىڭ جولى 12 كۇننەن كەيىن بىراق اشىلعان. التى كۇن توقتاۋسىز جاۋعان قاردىڭ قالىڭدىعى ەكى مەترگە, كەيبىر جەرلەردە ءۇش مەترگە دەيىن جەتكەن. قىسقى كانيكۋلدا اۋىلدا جاتقان ستۋدەنتتەر كۇنى كەشە عانا قالاعا قاراي جول تارتتى. ازىق-ت ۇلىك تاسىمالداپ جۇرگەندەر دە نەشە كۇننەن بەرى قامالىپ جاتقان. توسقايىڭ اۋىلىنا بارار جولدىڭ كوپ بولىگى ءبىر باعىتتا عانا. قاراما-قارسى شىققان كولىكتەر ءبىر-بىرىنە جول بەرىسىپ وتپەسە, قيىنداۋ. سول ءۇشىن جول تازالاۋشىلار ءار جەردەن كولىك تۇراعىن شىعارىپ كەتكەن. تراكتورلاردا تىنىم جوق. قار لاقتىرعان قارقىندارىنا قاراساق, كوپ ۇزاماي-اق ەكىنشى باعىتتاردى دا اشىپ ۇلگەرەدى.
اۋىلدار 12 كۇن بويى قارعا قىمتانىپ جاتقانىمەن, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى بولمادى دەدىك قوي. سويتسەك, بۇل جاقتىڭ حالقى ازىقتارىن ورتالىققا ءبىر بارعاندا-اق ارتىعىمەن, مولىنان جەتكىزىپ الادى ەكەن.
– توسقايىڭ اۋىلىندا 68 وتباسى بار. اۋىل ىشىندە ەكى دۇكەن جۇمىس ىستەپ تۇر. مەن سوڭعى كۇندەرى ءبىر بارعانىمدا ەشكىمنىڭ كەلىپ دۇكەننەن ۇن الماعانىن سۇراپ ءبىلدىم. ويتكەنى بىزدە ازىق-ت ۇلىكتى تۇرعىندار مولىنان اكەلىپ الادى. ال جول جابىلىپ قالىپ, وقۋعا جەتە الماي قالعان ستۋدەنتتەرگە انىقتاما جازىپ بەردىك. وقۋشى, ستۋدەنتتەر عانا ەمەس, ۇرانحاي اۋىلىندا شەتەلدىك ءبىر تۋريست بىرنەشە كۇن قامالىپ جاتقان. جول اشىلعاندا ەلىنە قايتتى, – دەيدى توسقايىڭ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ءاليجان بەتكەنباەۆ.
تۇكپىردەگى تۇرعىنداردىڭ قىس ماۋسىمىنا ەرتە قامدانىپ الاتىن ادەتتەرى زاڭدى دا. سەبەبى قالىڭ قار جاۋماعان كۇننىڭ وزىندە دە ءمارمار اسۋىن اسىپ, ورتالىققا جەتۋ وڭاي ەمەس. اۋدان ورتالىعى, مارقاكولدەن ءارى سايراپ جاتقان اسفالت جول جوق... 500-600 شاقىرىمدا جاتقان وبلىس ورتالىعىنا جەتۋ تىپتەن قيىن.
ەل ءدال قازىرگى تاڭدا تەبىندەگى جىلقىسىنا الاڭداۋلى. جان-جاقتان كومەك رەتىندە جەتكىزىلگەن جەمشوپتى الاڭقايلارعا شاشىپ, جىلقىنى جول باسىپ, ءتۇسىرىپ جاتىر. بىراق جەتكىزىلگەن ازىق اقپان, ناۋرىزعا جەتە مە؟ سول ءۇشىن دە جىلقىلاردى بوران جانە قاراشىلىك وڭىرلەرىنە قاراي تۇسىرمەك. جالپى, توسقايىڭ اۋىلدىق وكرۋگىندە 2 مىڭعا جۋىق جىلقى بولسا, ونىڭ 350-دەن استامى ەتەككە قاراي ورىن اۋىستىرماق. جىلقىلاردىڭ ەتەككە ءتۇسىرىلۋىن وكرۋگ اكىمدىگى مەن شقو اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى بىرلەسە ۇيىمداستىرادى.
– جىلقىلاردىڭ كۇيى كەتپەي ەتەككە ءتۇسىرىپ الۋىمىز كەرەك. قازىر جۇدەپ كەتسە, كوكتەمدە تىپتەن قيىن بولادى. تۇرعىنداردىڭ ىشىندە جىلقىسىن ويعا تۇسىرگىسى كەلمەيتىندەرى دە بار. ولار جىلقىمىزدىڭ كۇيى كەلمەيدى دەپ وتىر. ايتا كەتەيىن, جىلقىلاردى ەتەككە ايداعاندا جەمشوپ تيەگەن كولىك ەرىپ وتىرادى. قاجەت بولسا, مارقاكولگە 100 توننا جەم دايىن تۇر, – دەيدى شقو اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى راميل ساعىندىقوۆ.
باسقا امال دا جوق. تاۋدا تەبىندەپ جۇرگەن جىلقى جەم-شوپكە ۇيرەنىسە قويماعان. جەم بولعان كۇننىڭ وزىندە قامبار اتا تولىنە تەبىن كەرەك. ايتپەسە, قىستان كوتەرەم شىعىپ, كوكتەمدە قينالىپ كەتۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە كەيبىر تۇرعىندار الا جازداي دايىنداعان ءشوبىن اۋىل ماڭىنا جەتكىزە الماعان.
– بار ءشوپتى جەتكىزە الماي وتىرمىز. قىس بۇلاي قاتالدىعىن جالعاستىرا بەرسە, جاعداي كوكتەمدە قيىن بولماق. قولايلى باعادا جەمشوپ جەتكىزىپ بەرسە دۇرىس بولار ەدى. جىلقىمدى تومەنگە تۇسىرگەنگە كۇيى كەلمەيدى, – دەيدى توسقايىڭنىڭ تۇرعىنى باقىتبەك بايساقوۆ.
اۋدان باسشىلىعى بەرگەن مالىمەتكە كوز سالساق, 12 تەحنيكا ەكى باعىتتا جۇمىس ىستەپ, بىرقاتار اۋىلدارعا جول اشتى. قاراوي, اقجايلاۋ اۋىلدارىنداعى ىشكى كوشەلەردىڭ دە قارى تازالانىپ جاتىر. ال جول اشىلماعان اۋىلدارعا ازىق-ت ۇلىك, كەرەك-جاراق زاتتار تىكۇشاقپەن جەتكىزىلگەن. اۋدان باسشىلىعى اتاپ وتكەندەي, قانداي دا جاعداي بولسا, تىكۇشاق ۇشۋعا دايىن تۇر.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
مارقاكول اۋدانى