اتباسار اۋدانىندا شەشەن ازاماتتارى حان كەنە باتىرلارىنىڭ ءبىرى قاراباي قۇرمەتىنە مەشىت تۇرعىزىپ بەردى. ىنتىماق ۇيىعان, ىرىس قۇيىلعان اۋىلدىڭ تىرشىلىگىنەن جاناشىر جۇرتتىڭ اۋىزبىرلىگى, شۇلەڭگەر ازاماتتاردىڭ شاراپاتى اڭعارىلىپ تۇرادى. وسىنداي ۇلگىلى كورىنىسكە اتباسار اۋدانىنىڭ سەرگەەۆكا اۋىلىندا كۋا بولدىق. قانشا ۋاقىتتان بەرى كوپتىڭ تىلەۋىندە جۇرگەن جاڭا مەشىتتىڭ قۇرىلىسى باستاماشىل ازاماتتاردىڭ ارالاسۋىمەن اياقتالىپ, جىل باسىندا اشىلدى.
مەشىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا جينالعان قاۋىمنىڭ قاراسى قالىڭ بولدى. اۋىلدىقتاردىڭ وسىناۋ قۋانىشىنا ورتاقتاسىپ, اتباسار اۋدانىنىڭ اكىمى امانبەك قالجانوۆ, اۋداننىڭ باس يمامى اقىلبەك قاجى شوپابەكوۆ جانە وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى كەلدى.
«اۋىل تۇرعىندارىنا ەرەكشە اسەر ەتكەن بۇل يگى ءىستىڭ شاراپاتى مول. حالىقتى يماندىلىققا, ادامگەرشىلىككە شاقىرىپ وتىراتىن مەشىتتىڭ قوعامداعى ورنى وراسان. سول سەبەپتەن, سەرگەەۆكا اۋىلىنداعى قاراباي مەشىتى اۋىلدىڭ اۋىزبىرشىلىگىنە قىزمەت ەتەتىنىنە سەنىمدىمىز», دەدى اكىم ا.قالجانوۆ.
سونىمەن قاتار قۇتتىقتاۋ ءسوزىن جەتكىزگەن باس يمام ا.شوپابەكوۆ جاڭا مەشىتتىڭ اشىلۋى اۋىل جاستارىن تاربيەلەۋگە مول سەپتىگىن تيگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى.
ىزگىلىكتىڭ ۇياسىنداي بولعان جاڭا مەشىت اۋىل حالقىنىڭ ىلكىمدى ءىسىنىڭ ناتيجەسىندە تۇرعىزىلدى. اۋىلعا مەشىت سالىپ, وعان قاراباي باتىردىڭ اتىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستى باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, الماتىلىق داۋلەت جاكىباەۆ قاجى ۇسىنىپتى. وكىنىشتىسى, داۋلەت قاجى پاندەميا كەزىندە ماڭگىلىك ساپارىنا اتتانىپ كەتىپتى. سودان تۇيگەن-بىلگەنى كوپ قاجىنىڭ ۇسىنىسىن جەردە قالدىرماۋدى ويلاعان سابىرجان كەنجەباەۆ ەسىمدى اۋىل اقساقالى باستالعان ءىستى اياقتاۋدى ويلاستىرعان. ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ دۇربەلەڭى كەزىندە قازاق جەرىنە جەر اۋدارىلىپ, وسى اۋىلدان قونىس تەپكەن شەشەن ازاماتى باشتا وگاەۆ اقساقالدىڭ بالاسى, اۋدانعا تانىمال كاسىپكەر ماگومەد وگاەۆقا قولقا سالادى. كاسىپكەر اۋىل ۇلكەندەرىنىڭ ءسوزىن جەردە قالدىرماي, قاراجاتتىڭ نەگىزگى بولىگىن ءوزى كوتەرىپتى.
جاڭا مەشىتكە اتى بەرىلگەن قاراباي باتىر 1837-1847 جىلدارى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كوسەمى كەنەسارى حان باسقارعان قالىڭ قولمەن پاتشا وكىمەتىنە قارسى ەرلىكپەن كۇرەسكەن. قازاق دالاسىن وتارشىلداردىڭ ەزگىسىنەن ازات ەتۋدى اڭساعان. توقتاس باتىر ۇرپاقتارىنان جاساقتالعان ساربازداردىڭ قولباسشىسى بولعان.
مەشىت قۇرىلىسىنا قاراباي باتىردىڭ ۇرپاقتارى – مارقۇم داۋلەت قاجىنىڭ ۇلى داستان كەڭەسوۆ, اپايى شولپان جاكىباەۆا, باۋىرى تالعات جاكىباەۆ جانە تۋىستارى قارساقبايلىق دوسىمجان سادۋاقاسوۆ, تولەپبەرگەن قاجى مەن الماتىلىق باقىتجان ىسقاقوۆ ءوز ۇلەسىن قوسقان. مەشىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا پاۆلودار, ەكىباستۇز, استانا, كوكشەتاۋ جانە قاراعاندى مەن ۇلىتاۋدان باتىردىڭ ۇرپاقتارى ارنايى كەلدى.
قاراباي باتىر مەشىتىنە جيىلعان اعايىن سول كۇنى جۇما نامازىنا قاتىسىپ, ساجدەگە باس قويدى. ءدىني راسىمدەر ورىندالعان سوڭ كوپشىلىك اتباسار قالاسىنداعى مەشىتتە بابالار رۋحىنا قۇران باعىشتالعان اسقا قاتىستى. جاۋاپكەرشىلىگى مول ءىستى ۇيلەستىرىپ جۇرگەن سابىرجان اقساقالعا باتىردىڭ ۇرپاقتارى ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ شاپان جاپتى. باس دەمەۋشى – وگاەۆتار اۋلەتىنە العىس ايتىپ, قۇرمەت-قوشەمەت كورسەتتى.
ءيا, قيىن-قىستاۋ زامانداردا قازاق حالقى ەلىمىزگە جەر اۋدارىلىپ, اتامەكەنىنەن امالسىزدان بوسىپ كەتكەن ەتنوس وكىلدەرىن باۋىرعا باسىپ, قوناقجايلىعىن كورسەتتى. سونىڭ ءبارىن كورىپ-ءبىلىپ, ەستىپ وسكەن ەستى جاستاردىڭ ازاماتتىعى كوڭىلگە مەدەت, يگى ءىسى كوپكە ۇلگى. مىسالى, باشتا وگاەۆ اقساقالدىڭ سۇرەڭسىز جىلداردا قازاق حالقىمەن بىرگە جاساسىپ, جان باققانىن, سونداعى اعايىنداردىڭ قامقورلىعىن ايتىپ, ساناعا ءسىڭىرىپ وتىرعانى ايدان انىق. بۇل – اتباسار اۋدانىنداعى ۇلتتار دوستىعىنىڭ شىنايى كورىنىسى.
مەشىتتىڭ اشىلۋىنان كەيىن اقساقالدار اقپاندا شەشەن-ينگۋش ۇلتتارىنىڭ اتامەكەنىنەن جەر اۋدارىلىپ, قازاق جەرىنە قونىستانعانىنا 80 جىل تولۋىنا وراي وسى مەشىتتە باس قوسىپ, ءدىني راسىمدەر وتكىزەتىنىن حابارلاپ تاراستى.
تالعات قۇرمان ۇلى
اقمولا وبلىسى,
اتباسار اۋدانى