تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن ەلىمىزدە قازاق ۇلتى مەن باسقا ەتنوس وكىلدەرى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم قاعيداسىنىڭ قۇنىن تەرەڭىنەن تۇسىنەدى. سەبەبى بىرلىككە, تاتۋلىققا, كەلىسىمگە ۇمتىلعان مەملەكەتتە ادامنىڭ ار-وجدانى بيىك, قوعامنىڭ ىلگەرىلەۋى مەن وركەندەۋى دەموكراتياعا جول اشادى.
بۇگىندە قازاق توپىراعىندا ءوسىپ-ونگەن ەتنوستىق توپتاردىڭ ورتاق تاريحى مەن داستۇرىنە, ءتىلى مەن دىلىنە دەگەن قۇرمەت تە ەرەكشە. جەرگىلىكتى ۇلتپەن بىرگە جاساسىپ, ەڭ قيىن جىلداردا دا ادامگەرشىلىك ءداستۇرىن ساقتاپ, قيىندىقتا قولۇشىن بەرگەن حالقىمىز تاتۋلىقتىڭ تامىرىن تەرەڭدەتە ءبىلدى. وسى قۇندىلىعىنان اجىراماي, بولمىسىن ساقتاعان ەلىمىز كەز كەلگەن سىن-قاتەرگە توتەپ بەرەتىن يممۋنيتەت قالىپتاستىرىپ, ءبىرتۇتاس حالىق بولۋدىڭ كىلتىن تاپتى.
بىرلىگى جاراسقان حالقىمىزدىڭ تاتۋلىعىنا سىزات تۇسىرگىسى كەلەتىندەردىڭ اۋىق-اۋىق الاۋىزدىق تۋدىرۋعا سەبەپ ىزدەيتىن ساتتەرى جوق ەمەس. الايدا, وزگەلەر ايتىپ جۇرگەندەي, قازاق جەرىندە وزگەنى وزەككە تەۋىپ, تىلىنە قاتىستى كەمسىتۋشىلىككە جول بەرىلگەن كەزى جوق. كەرىسىنشە, قازاقستاندا كەز كەلگەن ۇلتتىڭ انا تىلىندە سويلەپ, مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى سەكىلدى ورىس جانە اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەرىلگەن. ايتالىق, قازىر قوعامدىق ورىنداردا دا كورنەكى قۇرالداردان باستاپ جارنامالىق بيلبوردتار ءۇش تىلدە قاتار تۇسىنىكتى ەتىپ بەرىلەدى. كوشە اتاۋلارى دا حالىققا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن بىرنەشە تىلدە كورسەتىلگەن. بىرلىگى جاراسقان قوعامدا الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق پەن تەڭگەرىمدى ساياساتتى قامتاماسىز ەتۋدە باسقا ەلدەرگە ۇلگى بولىپ, ەلىمىزدە بالاباقشاداعى تاربيەدەن باستاپ ۋنيۆەرسيتەتتە دە قازاق تىلىمەن قاتار ورىس تىلىندە ءبىلىم الادى. وسىنداي تاتۋلىق پەن تۇسىنىستىكتىڭ ارقاسىندا ەلدەگى ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرى دە ساياسي ومىرگە بەلسەنە ارالاسىپ, ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنا جانە قوعامدىق قۇرىلىمداردىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتىپ كەلەدى. ماسەلەن, ەتنوس وكىلدەرى قوعام مەن مەملەكەتتىڭ بارلىق قۇرىلىمىندا, سونىڭ ىشىندە پارلامەنتتە, ۇكىمەتتە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, ەل دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا پارلامەنت سەناتىنداعى 50 دەپۋتاتتىڭ 6-اۋى ورىس ەتنوسىنان سايلانعان. ولاردىڭ ىشىندە پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولگا پەرەپەچينا, سونداي-اق گەننادي شيپوۆسكيح, اندرەي لۋكين, ولگا بۋلاۆكينا سەكىلدى دەپۋتاتتار ءتىل مەن ۇلتقا بولىنبەي, كاسىبي مامان رەتىندە ەلدىڭ دامۋىنا اتسالىسىپ وتىرعانى قۋانتادى. سونداي-اق ماجىلىستەگى 98 دەپۋتاتتىڭ اراسىندا ناتاليا دەمەنتەۆا, ماكسيم روجين, پاۆەل كازانتسەۆ سياقتى 8 دەپۋتات تا – تۇراقتىلىقتىڭ كىلتىن تىلگە ءبولىنىپ ەمەس, تاتۋلىقتىڭ تۋىن بيىك ۇستاپ وتىرعان ماماندار. ۇكىمەتتە جانە باسقا دا مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ باسشىلىق قىزمەتتەرىندە سۇبەلى ەڭبەك ەتىپ, قوعامدىق ومىردە دە ازاماتتىق ءۇن قوسىپ, ەلدەگى دەموكراتيانىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ كەلەدى. سەبەبى قازاقستان – ۇلت پەن تىلگە بولىنبەي, ورتاق ماقساتقا جۇمىلىپ, ساياسي ومىرگە دە بەلسەنە ارالاسۋدىڭ ماڭىزىن ەجەلدەن تۇسىنگەن ەل. «بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەيتىن دانا حالقىمىزدىڭ ۇستانىمى ەلىمىزدەگى بارلىق ازاماتتىڭ ورتاق ۇرانىنا اينالعان. سونىڭ ارقاسىندا تۇراقتىلىقتىڭ ىرگەتاسى – تەڭدىك پەن ادام قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋ قاعيداسى قولداۋ تاپقان. ماسەلەن, قازاقستانداعى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ رەزيدەنتسياسى ءداستۇر مەن قازىرگى زاماننىڭ بىرەگەي ۇيلەسىمىن جاساپ, ەكى باي مادەنيەتتىڭ قوسىندىسىنا اينالدى. بيىل ورىستىڭ ۇلى اقىنى الەكساندر پۋشكيننىڭ تۋعانىنا 225 جىل. بۇل مەرەيتوي تەك رەسەي ءۇشىن عانا ەمەس, قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزدى. ويتكەنى پۋشكين دە – ۇلى اباي سياقتى ەكى حالىقتىڭ دوستىعى مەن مادەني قارىم-قاتىناسىنىڭ باستى نىشاندارىنىڭ ءبىرى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ورىس تىلىنە ەشقانداي شەكتەۋ جوق. ەكىنشىدەن, ورىس ءتىلىنىڭ كەمسىتۋشىلىگىنە قاتىستى ءجونسىز اڭگىمە ايتىپ جۇرگەندەر الدىمەن قازاقستان زاڭناماسىمەن جەتە تانىسىپ, بىرنەشە مارتە قاراپ العانى دۇرىس. وسى مامىلەلەردى العا تارتقان سەنات دەپۋتاتى گەننادي شيپوۆسكيح: «اتا زاڭىمىزدىڭ 7-بابى 2-تارماعىندا ورىس ءتىلى رەسمي ءتىل رەتىندە كورسەتىلگەن. ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى. مەملەكەت باسشىسى قازاق ءتىلىن ۇلتارالىق تىلگە اينالدىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتقان. بۇل وتە ماڭىزدى. ال ەندى سول ايتىلعانعا سايكەس تەمىر جول ستانسالارى سەكىلدى ەلدەگى باسقا دا نىسانداردىڭ قازاق تىلىندە جازىلۋى – قالىپتى دۇنيە. كەز كەلگەن شەتەلدىڭ نىساندارىن قاراساڭىز, سول ەلدىڭ تىلىمەن اتالادى. كەرىسىنشە, بۇل جاڭالىققا قازاقستانداعى بارلىق ەتنوس وكىلدەرى وڭ كوزقاراسپەن قارايدى. مەنىڭشە, شەتەلدىڭ ازاماتى باسقا ەلدىڭ ىشكى ماسەلەسىنە ارالاسۋىنىڭ ءوزى ورىنسىز. اسسامبلەيا مۇشەلەرى دە ءدال وسىنداي پىكىردە. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – بىرلىك پەن تاتۋلىق», دەيدى.
ال تەلەجۋرناليست اللا گاۆرينا ورىس ەتنوسىنىڭ وكىلى بولسا دا, قىزمەتىن دە, ورتاسىن دا قازاق تىلىمەن بايلانىستىرۋدى ءوزى تاڭداعانىن ايتادى. «ورىس تىلىنەن گورى كوممۋنيكاتسيا ءتىلى كوبىنە قازاقشا. مەن ءۇشىن قازاق ءتىلىن ءبىلۋ – زاڭدىلىق. ەكىنشىدەن, ەكىنشى انا ءتىلىم. دەسە دە, ورىس ءتىلى كەمسىتىلىپ جاتىر دەگەنمەن كەلىسپەيمىن, – دەگەن ول, – مەنىڭشە, قولدانىس اياسى ازايدى دەگەننىڭ وزىندە, بۇل ورىندى دەپ سانايمىن. 2016 جىلعا دەيىن قوستاناي وبلىسىندا تۇردىم. ول جاقتىڭ ماسەلەسى كوپشىلىككە ايان. تۇرعىنداردىڭ 40%-ى قازاق, قالعانى وزگە ەتنوس وكىلدەرى. باسىم كوپشىلىگى ءورىستىلدى. دەسە دە بيلينگۆيزم جاقسى ساقتالعان. ماسەلەن, وڭىردە وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە بەتبۇرىسى قۇپتارلىق. مەن مۇنى جاقسى تەندەنتسيا دەپ تۇسىنەمىن. «كوپ ءتىل بىلگەن ۇتىلمايدى» دەگەن بار. قىزمەت بابىمەن ەلوردامىزعا كوشتىم. مەديا سالاسىندا جۇمىسىمدى جالعاستىردىم. جاۋاپتى سالا ۇيىمدارىنان سپيكەر سۇراتامىز. بەلگىلى ءبىر ماسەلەنى ورىسشا ايتامىن دەگەن ماماننىڭ ورىسشا تەرميندەرگە تولى تۇششىمدى جاۋابىن قازاقتىلدى كونتەنت ءۇشىن اۋدارامىز. ءبىر ءتىل بىلگەنىمنەن بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەنىم قىزمەتتە دە زور مۇمكىندىككە يە بولۋىما سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. تاريحتان ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ بەيبىت بۇگىنىمىز ءۇشىن تەر توككەنى ءمالىم. سونداي-اق قازاق دالاسىن, بولمىسىن ادەمى سۋرەتتەگەن قازاق كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن تۇپنۇسقادا وقۋىمىز ءۇشىن كوپ دۇنيە جاسالدى. بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە دە جەتتىك. مەملەكەتتىك ءتىلىمىز قازاق ءتىلى بولىپ قالا بەرەدى. ال قوعامنىڭ ورىسشا, اعىلشىنشا, كورەيشە قىتايشا ەركىن مەڭگەرگەنى ءارى سويلەگەنى – ەلدىڭ ىلگەرى دامۋىنا اكەلەتىن فاكتور», دەپ اعىنان جارىلدى.
«قازاقشا Speaking سlub» كلۋبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ولگا سپيرينا قازاقستاندا تۋىپ-وسكەنىن ايتادى. «وسى ۋاقىتقا دەيىن تىلىمە, ۇلتىما قاتىستى قىسىم كورگەن ەمەسپىن. «قىسىم كورىپ جاتىرمىز» دەگەندى دە ەشقاشان ەستىگەن ەمەسپىن. قاي تىلدە سويلەسەڭ دە – ءوز ەركىڭ. قىسىم مەن شەكتەۋ تۋرالى اڭگىمەلەر ادەيى ەلىمىزگە ىرىتكى سالۋ ءۇشىن ارانداتۋشىلاردىڭ ىستەپ جۇرگەن ارەكەتى بولسا كەرەك. ورىسشا وقىتاتىن بالاباقشا, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارى تولىپ جاتىر. اركىم قالاعان تىلىندە ءبىلىم الىپ ءجۇر. قۇجاتتاردى ەكى تىلدە جۇرگىزەمىز. مۇمكىن كەيبىرەۋلەر ەلىمىزدەگى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالا-شاعاسىن قازاقشا وقىتىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاپ جاتقانىن كورىپ, ورىس ءتىلىنىڭ احۋالىنا قاتىستى تەرىس پىكىر قالىپتاستىرىپ, ويىنا كەلگەنىن سويلەيتىن بولۋى كەرەك. بىراق وزگە ۇلتتاردىڭ قازاقشا سويلەپ جاتقانى باسقا تىلدەرگە شەكتەۋ قويىلعانىنان ەمەس. بۇل – ەلگە, تىلگە دەگەن قۇرمەتتەن, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتىپ جاتقانى. قازىر قازاق ءتىلى – ترەند. ەلىمىزدەگى ەتنوستار تۇگىل, وزگە ەلدىڭ ازاماتتارى قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ ءجۇر. سوندا قىسىم مەن شەكتەۋ تۋرالى ايتاتىنداردىڭ لوگيكاسىنا سۇيەنسەك, وزگە ەلدىڭ ازاماتتارىنا دا قىسىم كورسەتىلىپ جاتىر ما؟» دەيدى ول. وسىلاي دەگەن ازاماتتىق بەلسەندى «يت ۇرەدى, كەرۋەن كوشەدى» دەگەن ماقالدى دا تىلگە تيەك ەتتى. ەڭ باستىسى, ارانداتۋشىلاردىڭ ايتاعىنا ەرمەي, بەيبىتشىلىك ارالىمىزدى امان ساقتاپ قالۋعا ۇلەس قوسۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ وتىر.
سونداي-اق جۋرناليست, قوعام قايراتكەرى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى الەكساندرا مىسكينا رەسەيلىك ارىپتەسى تينا كاندەلاكيدىڭ ورىس تىلىنە قىسىم جاساۋ جانە اۋىلدار مەن قالالاردىڭ اتتارىن وزگەرتۋ تۋرالى ايتقانى قوعامدا نارازىلىق تۋدىرعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى ورىستار اراسىندا الەۋمەتتىك جەلىلەردە, ءتۇرلى چەللەندجدەرگە ونىڭ دۇرىس ەمەس ەكەندىگى تۋرالى ۇندەۋلەر پايدا بولعانىن ايتادى. «جەرگىلىكتى ورىستاردىڭ كوبى قازاق تىلىندە بەينەبايان ءتۇسىردى. بۇل حالقىمىزدىڭ كەز كەلگەن اقپاراتتىق شابۋىلعا قارسى تۇرا الاتىنىنىڭ, ءبىزدى ودان ءارى بىرىكتىرەتىنىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى بولدى. ءوزىن ورىس ءتىلىنىڭ قورعاۋشىسى دەپ ويلاعان تينا كاندەلاكي, بەلگىلى بولعانداي, ەسكى ورىس ءسوزىن بىلمەيتىن سەكىلدى. مەن وعان ء«وز جارعىڭىزبەن بىرەۋدىڭ موناستىرىنە بارماڭىز» دەگەندى ايتار ەدىم. جانە دال سوزدىگىن اشىپ, بۇل نەنى بىلدىرەتىنىن وقۋعا كەڭەس بەرەمىن. قازاقستاندا ورىس ءتىلى قورعاۋشىلارعا مۇقتاج ەمەس. كوپتەگەن جىل بويى ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر ورىس تىلىنەن حالىقارالىق وليمپيادادا ۇزدىك اتاندى, بۇل وقۋ باعدارلامالارى مىقتى بولىپ قالا بەرەدى. ەكى ءتىلدى بىلەتىن جاستار كوبەيىپ كەلەدى. ورىس ءتىلىن الاۋىزدىقتى قوزدىرۋ ءۇشىن قولدانۋ – مادەنيەتسىزدىك. ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ مادەنيەتىن قۇرمەتتەيتىن قازاقستاندا ورىس ءتىلى ماحاببات, دوستىق جانە قۇرمەت ءتىلى بولىپ قالا بەرەدى», دەيدى ا.مىسكينا.
جاقىندا رەسەيلىك تاريحشى ءارى جازۋشى ميحايل سمولين نتۆ ارناسىنىڭ «مەستو ۆسترەچي» باعدارلاماسىنا «قازاق, وزبەك, ازەربايجان ۇلتتارى بولماعان, ولار قولدان جاسالعان» دەگەن پىكىر ايتقان. وسىدان كەيىن ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى نازيرا نۇرباەۆا رەسەيلىك تاريحشىنىڭ پىكىرىنە كوڭىل اۋدارۋدىڭ, قارسى پىكىر ايتۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن مالىمدەدى. سەبەبى مۇنداي سوزدەردىڭ زاڭ جانە تاجىريبە تۇرعىسىنان دا ءمانى جوق ەكەنىن العا تارتتى.
سەناتور سەرگەي ەرشوۆ ميحايل ءسموليننىڭ ورتالىق ازيا حالىقتارى تۋرالى مالىمدەمەسىنە قاتىستى بىلدىرگەن پىكىرىندە: «ورتا ازيانىڭ تاريحى وتە باي. بۇل جەردە ەجەلدەن تۇركىلەر بولعان, بار جانە بولادى. ال الگىندەگىدەي سوزدەردىڭ ايتىلۋىنا كەلسەك, كىمنىڭ ايتقانى ەكىنشى كەزەكتەگى ماسەلە دەپ بىلەمىن. مۇنداي سوزدەردىڭ شىعۋىنىڭ ار جاعىندا حالىقتاردىڭ اراسىنا الاۋىزدىق وتىن تۇتاتۋ تۇر», دەدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بولاشاعىن وتانىمىزبەن بايلانىستىراتىن ءاربىر ازامات قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەن قويۋ قاجەتتىگىن جەتكىزە كەلىپ, وزگە تىلدەردى, سونىڭ ىشىندە ورىس ءتىلىن مەڭگەرسە, ەش ۇتىلمايتىنىن ايتقان ەدى. سونداي-اق قازاقستاندا رەسەيلىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارى تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇگىندە ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋ قاجەتتىگى ءوسىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكى ەل بىرلەسكەن ءبىلىم بەرۋ ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋگە دەن قويدى. سوندىقتان ەكى ەل اراسىندا الاۋىزدىق تۋدىرۋ قيسىنسىز. سەبەبى ءتۇرلى قيىندىقتى بىرگە باستان وتكەرگەن قوس حالىقتىڭ اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناس قوس ۇلتتىڭ ءتىلىن بىلۋمەن ءبىر-ءبىرىن تەك تولىقتىرا تۇسەرى انىق.