قازىر قارجىلىق قيتۇرقى ارەكەت ءورشىپ بارادى. قاراپايىم ەل ازاماتتارىنان بولەك, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ءىرى كومپانيالاردىڭ ءوزى زارداپ شەگىپ جاتادى.
«اڭقاۋ ەلگە – ارامزا مولدا» دەگەننىڭ كەرى كەلدى. جۇرتتى الداپ سوعىپ, قولىنداعى قارجىسىن قاعىپ كەتۋ دەرەگى ءجيى كەزدەسەدى. تۇرعىندار بانك قىزمەتكەرى نەمەسە پوليتسيا بولىپ قوڭىراۋ شالعاندارعا بار جيعانىن بەرىپ جىبەرەدى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى قارجىلىق ساۋاتسىزدىق پەن قاراپايىم قاۋىپسىزدىك قاعيدالارىن ساقتاماۋدان. الاياقتار ادامداردى بىلاي قويىپ, مەملەكەتتىڭ قازىناسىنا دا قول سالۋدان تايىنبايدى. سوندىقتان ەلىمىز قوعام دەرتىنە اينالعان قارجىلىق الاياقتىقپەن كۇرەسكە بەل شەشە كىرىستى. تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ دا جۇمىس تاسىلىنە تىڭ وزگەرىستەر قاجەت ەكەنىن بايقاتتى. ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماقساتىندا ءارى قۇقىقتىق ساۋاتتى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن قارجىلىق ورگان قايتا جاڭعىردى.
2014 جىلدىڭ 6 تامىزى قارجى مونيتورينگى ۇجىمىنىڭ قايتا تۇلەپ, تاريحى باستالعان كۇن. سول جىلى ەكونوميكالىق جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اگەنتتىك (قارجى پوليتسياسى) تاراتىلىپ, قارجى مينيسترلىگىندە جاڭا كوميتەت قۇرىلدى. مەملەكەتتىك كىرىس كوميتەتى ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق قىلمىسقا قارسى ءىس-قيمىلدى جۇزەگە اسىرادى. ورگان قۇرامىنا ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتى دە كىردى. ۇجىم قىزمەتكەرلەرى قۇقىق بۇزۋشىلىقتى انىقتاۋ, ونىڭ الدىن الۋ سەكىلدى جۇمىستاردى اتقارادى. جىل وتكەن سايىن سالالىق قىزمەتكەرلەردىڭ دە بىلىكتىلىگى مەن ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ وتىرۋ كەرەك. سەبەبى قارجىلىق الاياقتىق تا تىڭ تەحنولوگيانى پايدالانىپ, الداپ-ارباۋدىڭ وزگەشە تاسىلىنە كوشىپ وتىرادى. قىلمىستىق ءىستىڭ سالدارىمەن كۇرەسكەنشە, ونىڭ الدىن الۋ وتە ماڭىزدى ەكەنى بەلگىلى. مەملەكەت ءۇشىن ازاماتتارىنىڭ قاۋىپسىز قوعامدا ءومىر سۇرگەنى كەرەك. تۇتاس قوعام ساۋاتتى بولعاندا عانا جامان ادەتتەردەن ارىلامىز.
اقشا اينالاسىنداعى الاياقتارمەن كۇرەس جولىندا جاڭا مەكەمەلەردىڭ قۇرىلۋى دا زاڭدىلىق. 2019 جىلدىڭ 31 قاڭتارىندا قارجىلىق مونيتورينگ كوميتەتىنىڭ جانىندا ەكونوميكالىق تەرگەۋ دەپارتامەنتتەرى اشىلدى. ال 2021 جىلعى 28 قاڭتاردا پرەزيدەنت قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىن قۇرۋدى تاپسىردى. جاڭا اگەنتتىك قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا), تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتۋدى قارجىلاندىرۋعا قارسى جۇمىسپەن شۇعىلدانادى. سونىمەن قاتار زاڭناماعا سايكەس ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋدى, انىقتاۋدى, جولىن كەسۋدى, اشۋدى جانە تەرگەپ-تەكسەرۋدى جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگان سانالادى. ۆەدومستۆو تىكەلەي پرەزيدەنتكە باعىنادى جانە وعان ەسەپ بەرەدى.
ازاماتتار وڭاي ولجا ىزدەپ وپىق جەيتىنىن تۇسىنۋگە ءتيىس. قوعامدا ادال ەڭبەكپەن تابىسقا جەتكەندەردىڭ ءومىرى ءجيى ناسيحاتتالىپ وتىرۋى كەرەك. قاراپايىمدىلىق, ادالدىق, ەڭبەكقورلىق سەكىلدى قاعيداتتار العا شىققاندا عانا مەملەكەت داميدى. كەيىنگى جىلدارى اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىزدەنىسى مەن تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قارجىلىق الاياقتىقپەن كۇرەس ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. وتكەن 2023 جىل سالا ماماندارى ءۇشىن تابىستى بولعانى انىق. قىزمەتكەرلەردىڭ جەدەل ءىس-ارەكەتى كوڭىل قۋانتادى. مامانداردىڭ جۇمىسى حالىقارالىق دەڭگەيدە دە كورىنىپ, شەتەلدىك ساراپشىلار تاراپىنان جوعارى باعاسىن العانى سوعان دالەل.
ەلىمىز بەدەلدى ۇيىمداردىڭ رەيتينگىندە وزىندىك رەكوردقا جەتىپ, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن كورسەتتى. مىسالى, بازەل باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ جىل سايىنعى «Basel AML Index» رەيتينگىندە ەلىمىزدىڭ پوزيتسياسى بىردەن 27 پۋنكتكە جوعارىلادى. ايتا كەرۋ كەرەك, بۇل ينستيتۋت كىرىستەردى جىلىستاتۋ جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى ەڭ بەدەلدى دەرەككوز سانالادى.
حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جۇمىستارى دا تابىستى جالعاسىپ كەلەدى. ەلىمىز FATF (اقشانى جىلىستاتۋعا قارسى كۇرەس شارالارىن ازىرلەۋ توبى) ستاندارتتارىنا سايكەستىلىگىن باعالاۋ راسىمىنەن ءساتتى وتكەنىن دە اتاپ وتكەن ءجون. ءبىز اقشانى جىلىستاتۋعا قارسى كۇرەس جونىندەگى 41 ەلدەن (اقش, كانادا, اۋستراليا, جاپونيا, ت.ب.) تۇراتىن ازيا-تىنىق مۇحيتى توبىندا باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە بولدىق. بۇل وسى ايماقتاعى ەلدەرمەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا جول اشادى. مۇنىڭ ءبارى وتاندىق مامانداردىڭ ەل ىشىندەگى ءتيىمدى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى ءسوزسىز. اگەنتتىك جىل باسىنان بەرى جابىرلەنۋشىلەرگە 85 ملرد تەڭگە زالالدى وتەۋگە ۇلەس قوسىپ, مەملەكەتكە 187 ملرد تەڭگەنىڭ اكتيۆتەرىن قايتاردى. ازاماتتاردى الاياقتىق ىسكە تارتۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن 36 قارجى پيراميداسىنىڭ قىزمەتى توقتاتىلدى, زارداپ شەككەن سالىمشىلاردىڭ 4,6 ميلليارد تەڭگە شىعىنى وتەلدى, قارجى پيراميدالارىن جارنامالايتىن 7,7 مىڭنان استام سايت پەن اككاۋنت بۇعاتتالدى. سونىڭ ارقاسىندا كولەڭكەلى ەكونوميكا دەڭگەيى ايتارلىقتاي تومەندەدى.
قوعامدى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر جايت – ەسىرتكىمەن كۇرەس. قازىر ناشاقورلىق جاستار اراسىندا بەلەڭ الىپ بارادى. سالا قىزمەتكەرلەرى ەسىرتكى ساتۋشىلاردىڭ قارجىلىق وپەراتسيالارىن بۇعاتتاۋ تاجىريبەسىن جولعا قويدى. بۇل ىستە 927 بانكتىك شوت جابىلدى. سونىمەن قاتار اگەنتتىكتىڭ اتسالىسۋىمەن 14 وبلىستا الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ 14 ءتۇرى بويىنشا باعا تومەندەتىلدى. قالتانى قىسقان قىمباتشىلىق زامانىندا بۇل شەشىم قاراپايىم تۇرعىندار ءۇشىن ۇلكەن كومەك بولعانى راس.
بىلتىر قاراشاداعى ريددەر قالاسىنىڭ جاعدايى جۇرت ەسىندە. قىستىڭ كوزى قىراۋدا قالا تۇرعىندارى جىلۋسىز قالىپ, شاھاردا توتەنشە جاعداي بولعانى بەلگىلى. جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى قوجايىندارىنىڭ كاسىبي بىلىكسىزدىگى مەن جاۋاپسىزدىعىنان قالىڭ بۇقارا زارداپ شەكتى. بۇل جاعدايدان كەيىن ستراتەگيالىق ماڭىزداعى نىسانداردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىقتى. اگەنتتىكتىڭ ارالاسۋىمەن ريددەر جەو مەملەكەتتىڭ بالانسىنا ءوتتى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى ساۋاتتى مامانداردىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. تىنىمسىز ەڭبەك تە ءوز ناتيجەسىن بەرگەنگە ۇقسايدى. الەۋمەتتىك ساۋالناما قورىتىندىسى بويىنشا اگەنتتىككە دەگەن جۇرتتىڭ سەنىمى 20%-عا وسكەنى بايقالادى. سالا ماماندارى ءۇشىن ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ باعاسى ماڭىزدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك مەكەمە ارقاشان حالىقتىڭ سەنىم ۇدەسىنەن شىعۋعا جۇمىس ىستەيدى. بيىل قارجىلىق مونيتورينگ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قويىلاتىن مىندەت وتە كوپ.
بالجان سەيىلوۆا,
قارجىلىق مونيتورينگ ورگاندارى
ارداگەرلەرى ۇيىمىنىڭ توراعاسى