زۇلماتتى جىلداردىڭ شىندىعى

حالىق كوتەرىلىستەرى

ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىر­­­لىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۇزاق­باي يسماعۇلوۆ 30-جىلدارى ىرعىز, شال­قار, باتپاققارا, ويىل, تەمىر اۋداندارىنان بوسقىنشى­لىق­قا ۇشىرا­عان­دار تۋرالى دەرەكتەرمەن تا­نىس­تىر­دى. «1931-1932 جىلى جۇرگىزىلگەن مال ساناعىندا وسى بەس اۋداننان 580 مىڭ باس مال ەسەپتەل­سە, 1933 جىلى سونىڭ 84 346 باسى عا­نا قالعان. اۋىل-اۋىل بولىپ ۇدەرە كو­­شىپ جاتقانداردى ەشكىم توقتاتا المادى. 1932 جىلدىڭ قىر­كۇ­يەگىنە دەيىن شالقار اۋدانىنان ­4 692,­ ىرعىزدان 1 مىڭ, ويىل­دان 4 مىڭ, تەمىر­دەن 1 مىڭ, بات­پاق­قارادان 2 440 ءۇي شەت­كە كەتەدى. الاپات اش­تىقتان ءسال-ءپال ەس جيىپ, 1934 جىلى كوشىپ كەتكەندەردى قاي­تا ورالتۋ ساياساتى باستالعاندا, ەلگە ورال­عاننىڭ ءبارىن ءوز اۋىلدارىنا ورنالاستىرا المادى», دەيدى ۇ.يسماعۇلوۆ.

ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتى كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى كيىكباي جاۋلين ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جو­نىن­دەگى ماڭعىستاۋ وڭىرلىك كوميسسياسى 2022 جىلى اقتاۋعا ۇسىنعان 1 653 ادام­نىڭ 156-سى كوتەرىلىسشى, 1 055-ءى بوس­قىن, 17-ءسى ۇجىمداستىرۋعا قارسى شىق­قان, 404-ءى اسكەري تۇتقىن, 21-ءى ءدىن وكى­لى دەدى. 2023 جىلى تاعى دا مىڭ ادام اق­تاۋعا مەملەكەتتىك كوميسسياعا ۇسى­نىلدى. «مۇنايلى, ماڭعىستاۋ اۋداندا­رى­نان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى جەرلەن­­گەن ون ءبىر قورىم تابىلدى, 1931 جىل­عى اداي كوتەرىلىسىنىڭ كارتاسى ازىر­لەندى. اقتالماعان 4 081 ادامنىڭ ءتىزىمى انىق­تالدى», دەيدى عالىم.

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى لەسقالي بەر­دى­عوجين اتىراۋ وڭىرلىك كوميسسياسى مۇ­شەلەرى 10 353 ادامنىڭ دەرەگىن انىق­تاعانىن حابارلادى. ولار – 277 كوتە­رىلىس­شى, 1 940 بوسقىن, 3 950 باي-كۋلاك, ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا قارسى شىققان 53 ادام, 52 الاش يدەياسى ءۇشىن قۋعىن­عا ۇشىراعاندار مەن ءدىن وكىلدەرى, 4 081 اسكەري تۇتقىن.

«وتىز جىل بۇرىن قازاقستاندا 1920-1932 جىلدارى 76 مىڭ ادام قاتىسقان ­­372 حالىق قوزعالىسى بولدى دەلىنسە, سوڭ­عى زەرتتەۋلەر وسى كەزەڭدە 720 مىڭ ادام قاتىسقان 566 حالىق كوتەرىلىسى بولعا­نىن كورسەتتى. كەڭەس وكىمەتى «باندى» اتان­دىرعان, قىزىلقوعا مەن تاي­سوي­عان بو­لىستارىندا, اداي ۋەزىندە وكىمەت ­سايا­ساتىنا قارسى قوزعالىس ۇيىمداس­تىر­عان قۇنىسكەرەي قوجاحمەت ۇلى ويىل جارمەڭكەسىنە ءجيى كەلىپ تۇرعان. وسى جەردىڭ بۇكىل وي-شۇڭقىرىن جاقسى ­بىل­گەن قۇنىسكەرەيدى ويىلدىقتار ءجيى شا­قى­رىپ, ءمىنىس ات, ازىق-ت ۇلىك بەرە­دى. ول زا­ماندا كوتەرىلىس باسشىسىنىڭ قاسىندا اعايىنى, بالا-شاعاسى ەرىپ جۇرگەن. امانعالي كەنجەاحمەتوۆ 1924-1928 جىل­دارى قازىرگى يساتاي, قۇر­مانعازى اۋداندارىندا حالىق قوز­عا­لىسىن باسقاردى. جالپى, ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە بولعان 56 ءىرىلى-ۇساقتى حالىق كوتەرىلىسىنە 41 مىڭ ادام قا­تىس­قان. سول جىلدارى كوتەرى­لىس­تى با­سۋعا ورىنبورداعى №8-اتتى اس­كەر دي­ۆيزياسى جىبەرىلدى. كوتەرىلىسشىلەر فورت-الەكساندروۆسك قالاسىن ەكى رەت با­سىپ العاندا, ونى باسۋعا ازەرباي­جان, داعىستاننان زەڭبىرەك, اۋىر پۋلەمەتتەرمەن قارۋلانعان اسكەري كەمەلەر كەلگەن. 1930 جىلى ماڭعىستاۋداعى كوتەرىلىستى بولماش جو­لانوۆ, قۇر­ماش قوشانوۆ باس­قاردى. كەڭەس وكىمەتى وسى ازاماتتاردى ءۇرىم-بۇتاعىنا دەيىن قۇرتىپ جىبەردى. ەرعالي اياز­باەۆتى ورال تۇرمەسىندە ەكى بالاسى­مەن بىرگە, 1928 جىلى امانعالي كەنجەاحمەتوۆتى جيەنىمەن بىرگە اتىپ تاستادى. قۇرماش قوشانوۆتى 1930 جىلى جاڭاوزەننىڭ قاسىندا ۇستاپ الىپ, كوزىن جويدى», دەدى ل. بەردىعوجين.

تۇتقىندار تاعدىرى

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندا­رىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى باتىس قازاق­ستان وڭىرلىك كوميسسياسى ەكى جىلدا فاشيس­تەر تۇتقىنىندا بولعان 4 981 باتىسقازاق­ستاندىق جاۋىنگەردىڭ دەرەگىن انىقتاپ, 504 ادامدى اقتاۋعا جىبەردى. كوميسسيا مۇشەسى احمەديار باتىرحانوۆ بقو پوليتسيا دەپارتامەنتى ارحيۆىنەن 2 922 اسكەري تۇتقىننىڭ ىسىمەن تانىسقان. ارنايى ارحيۆتە لەگيونەرلەردىڭ جەكە قۇجاتتارى, مەديتسينالىق تەكسەرىس قا­عازدارى, نەمىس اسكەري فورماسىن كيىپ تۇس­كەن فوتوسۋرەتتەرى ساقتالعان. لاگەر دارىگەرلەرى تۇتقىنداردىڭ جۇرەك تالماسى, وق جاراقاتى, ۇسىك, ديستروفيا, بۇيرەك, وكپە قابىنۋى, اسقازان, ىشەك جولدارى اۋرۋىنان قايتىس بولعانىن تىركەپتى. اراسىندا مەتان گازىمەن ۋلاپ ولتىرىلگەندەر دە بار. جۇمىسشى باتالوندارىنا كىرگەن تۇتقىندار «قىزىل ارمياعا بەرگەن انتىمنان باس تارتىپ, نەمىس ارمياسىنا ادال قىزمەت ەتۋگە انت ەتەمىن» دەپ ءوز قولدارىمەن جازىپ بەرگەن. بۇلار مايداندا نەمىستەرگە ازىق-ت ۇلىك, وق-قارۋ تاسىدى. لاگەردەن بوساتىلىپ, ەلگە ورالعاننان كەيىن جۇمىسشى باتالوندارىندا قىزمەت ەتكەندەر دە رسفسر قك 58 –1 بابىمەن سوتتالدى.

كەڭەس جاۋىنگەرلەرى تۇتقىنعا ءار­تۇر­لى جاعدايدا ءتۇستى. احمەديار باتىر­حانوۆتىڭ قولىندا 1942 جىلدىڭ قازا­نىندا دون مايدانى اسكەري باسشى­لى­عىنىڭ ماسكەۋگە جازعان حاتى بار. وندا الدىڭعى شەپتە سوعىسىپ جاتقان 303 056 كەڭەس جاۋىنگەرىنىڭ 103 881-ىندە قارۋ جوق دەپ كورسەتىلگەن. قارۋسىز جاۋىنگەردىڭ تۇتقىنعا ءتۇسۋى وڭاي. رجەۆ پلاتسدارمى ءۇشىن قىرعىن شايقاستاردا ۆيازما لازارەتىنە ءبىر كۇندە 80-90 جارالى تۇسكەن. ولاردىڭ كوبى ەسىن جيماعان كۇيى قايتىس بولعان, وزدەرىمەن بىرگە قۇجاتتارى دا بولماعان. لازارەت دارىگەرى ءبىر كۇندە تۇسكەن 94 ادامنىڭ 89-ىن تانۋ مۇمكىن بولمادى دەپ انىقتاما تول­تىرعان. نەمىستەر دە اۋىر جارالى كۇيدە تۇتقىنعا تۇسكەندەردى اياماي, لاگەر دارىگەرلەرى ەكى اياعىنا وق تيگەندەردى تىزەسىنە دەيىن كەسىپ تاستاپ, وتىرىپ اتقا­راتىن جۇمىسقا سالعان. ءبىر قولى كەسىلگەندەر لاگەردە قويماشى, حات تاسۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدى.

نەمىس تۇتقىنىنا تۇسكەن قازاق­ستان­دىقتار تۇركىستان لەگيونى, سس مۇ­­سىل­ماندار ديۆيزياسى, «الاش» وت­ريا­دى, جۇمىسشى باتالوندارىنا الىن­دى. اتىراۋلىق ءاليحان اعاەۆ نە­مىس لاگە­رىندە 74 ادامنان تۇراتىن «الاش» وتريا­­دىن قۇردى. «پوليتسيا ارحي­ۆى­نەن ءالي­حان اعاەۆتىڭ اديۋتانتى بول­عان باتىس­­قازاقستاندىق نۇعمان عاب­دۋل­­ليننىڭ قۇجاتىن تاپتىق. نۇعمان اقسا­­قال تۇتقىننان بوساتىلىپ, ەلگە ورال­­عان سوڭ قايتا سوتتالىپ, جازاسىن ماگا­داندا وتەدى. ەلگە ورالىپ, جاڭاقالا اۋدا­نىنىڭ «اققۇس» اۋىلىندا تىرشىلىك ەتتى. 1983 جىلى ومىردەن وزدى. اقساقال بالالارىنا نەمىس لاگەرىندە ءوزىن اجالدان قۇتقارعان ەگدە جاستاعى قازاق كىسى تۋرالى ايتىپ كەتكەن. وقيعا بىلاي بول­عان. تۇتقىنداردى باراكتان الىپ شى­عىپ, ساپقا تۇرعىزادى دا, التىعا دەيىن سا­ناتقان. ءاربىر التىنشى ادامدى اتامىز دەيدى. وفيتسەر ساپتاعى ءاربىر التىنشى ادامدى اتىپ كەلەدى. كەزەك نۇعمانعا جاقىندايدى. شامالاۋىن­شا ءوزى التىنشى بولىپ تۇر. قاسىندا تۇرعان ۇلكەندەۋ قازاق كىسى «ورنىمىزدى اۋىستىرايىق. سەن جاسسىڭ» دەپ سىبىرلايدى. انا كىسىنى اتىپ تاستايدى, بەسىنشى بولىپ تۇرعان بۇل امان قالادى.

ءاليحان اعاەۆ تۇتقىنداردىڭ اراسىنان 74 قازاق جىگىتىن تاڭداپ الىپ, «الاش وتريادىن» قۇرادى. ول 1943 جىلى يتاليادا الاش وتريادى الدىندا: ء«بىز تۇركىستان لەگيونىنداعىلار سياقتى نامىسىمىزدى 600 گر نانعا ساتپادىق. الدىمىزدا ءبىر-اق ماقسات تۇر. ول –گەر­مانيانىڭ كومەگىمەن كەڭەس وداعىن قۇلا­تىپ, قازاق ەلىنە تاۋەلسىزدىك الىپ بەرۋ», دەيدى. تۇتقىندار لەگيونعا امالسىزدان كىردى. پوليتسيا ارحيۆىندەگى ءبىر قىلمىستىق ىستە لەگيونەردىڭ تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىندا: «اقپان بويى 20 كۇن اشىق الاڭدا وتىرىپ, اشتىققا, سۋىققا شىداي الماعان سوڭ, لەگيونعا كىردىك», دەپ جازىلعان.

احمەديار بەلگيا, يتاليا, فران­تسيا, سلوۆەنيادا پارتيزان وتريادتارىندا سوعىسقان 33 قازاقستان ازاماتىن تاپتى. نە­مىس تۇتقىنىنان قاشىپ شى­عىپ, يتاليا­داعى №1 پارتيزان وتريادىندا بىرگە سو­عىسقان اقتوبەلىكتەر – ءسادۋ امانوۆ, زاران قاشيانوۆ, قو­شان قوجاعۇلوۆ, جولداس تىلەگەنوۆ, حاي­دار باعاراموۆ (ويىل اۋدانى 1-اۋىل), قۋات جانگەلديەۆ (شالقار اۋدانى توعىز ­اۋىلى), قاپار مۇرا­توۆ (ىرعىز اۋدا­نى «قاراساي» كەڭشارى) ۆەنەتسيا جا­عىن­دا بىرگە جەرلەنگەن. ال فرانتسيا­داعى قارسىلاسۋ قوز­عالىسىن باسقارعان اسكەري تۇتقىن احمەت بەكتاەۆ توبىندا 300 قازاق بولعان. سو­عىستان كەيىن وسى توپتاعى 72 ادام قازاق­ستانعا ورالسا, 222-ءسى قۋدالاۋدان قور­قىپ, ەلگە كەلۋدەن باس تارتقان.

لاگەرلەردەن ءتىرى شىققان تۇتقىن­دار دا ەلگە كەلگەندە قايتا قۋدالاندى. ماسەلەن, جاڭاقالا اۋدانىنداعى ء­بىر لەگيونەر «1945 جىلدىڭ ساۋىرىندە ءبىزدى ازات ەتكەن اقش ارمياسى جىلى كيىم, جاقسى تاماق بەردى, جاپ-جاڭا كو­لىك­تەرىمەن الىپ ءجۇردى» دەگەن ءسوزى ءۇشىن 25 جىلعا سوتتالعان. كەڭەس ارمياسىن­دا الدىڭعى شەپتى تەكسەرىپ جۇرگەن ارنايى ءبولىم ءبىر جاۋىنگەردىڭ قالتاسى­نان نەمىستىڭ ۇنپاراعىن تاۋىپ الادى. جاۋ ۇشاقتارى تاستاعان پاراقشانى «ماحوركا وراۋ ءۇشىن الدىم» دەگەن جاۋابى ەسكەرىلمەي, جا­ۋىنگەر قاتاڭ جازالانادى.

اشتىق قۇرباندارى

اقتوبە وڭىرلىك كوميسسيا مۇشەسى, ول­كەتانۋشى بەكارىستان مىرزاباي تەمىر جانە ىرعىز اۋداندارىندا كوتەرىلىس قۇرباندارى مەن اشتىقتا ولگەندەر كو­مىلگەن 15 ورىن بار دەيدى. سونىڭ ەڭ ءىرىسى – 1916 جىلعى ىرعىزداعى سابىنكول تۇبىندەگى شايقاس. بۇل جەردە بىرنەشە مىڭ ادام لاۆرەنتەۆتىڭ جازالاۋشى وتريادىنان اجال قۇشقان. «جازۋشى وتە­باي قاناحين لاۆرەنتەۆتىڭ «ىرعىز­داعى جەتى مىڭ باندىنى جويدىق» دەگەن ەسەبىن لەنينگراد ارحيۆىنەن تاۋىپ, وسى دەرەك نەگىزىندە شىققان كىتابى ءۇشىن قۋعىندالدى. 1982 جىلى كىتاپ­تىڭ بارلىق تيراجى ورتەلدى. بۇل جونىندە 1983 جىلى ەستىدىم. ەندىگى مىندەت – سابىنكولدەگى شايقاس ورنىن, قۇرباندار كومىلگەن جەردى انىقتاۋ», دەدى ولكەتانۋشى. سونداي-اق بەك­ارىس­تان مىرزاباي 1933 جىلى 1 قاڭ­تاردا ىرعىز جەتىمدەر ۇيىندەگى مىڭنان اس­تام بالادان 444-ءى ءتىرى قالعانى تۋرالى ­جازبا دەرەكتى العا تارتتى. ىرعىز ەلدى مەكەنىنىڭ ورتاسىنداعى يتمولادا ادام­نىڭ شاشىلعان سۇيەكتەرى كەشەگى كۇنگە دەيىن تابىلدى.

ويىل ەلدى مەكەنىندەگى مادەنيەت ءۇيى­نىڭ ورنى بۇرىن تەرەڭ سايدىڭ شەتى ەدى. وسى سايدىڭ ىشىنە 1932 جىلدارى اشتان ولگەن بالالار جەرلەنگەن. 60-جىلدارى سايدىڭ بويى تەگىستەلىپ, جاڭا ۇيلەر سالىندى, ءبىر ءۇي ويىل­داعى ورىس اجەيگە بەرىلەتىن بولدى. بىراق ول ءۇيدى الۋدان باس تارتقان. اۋداندىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا كەلىپ, 31-32-ءنىڭ اشتىعىندا اشتان ول­گەن تالاي بالانى وسى ساي بويىنا ءوز قولىمەن جەرلەگەنىن ايتىپ جىلايدى. «1932 جىلى تەمىردەگى جەتىمدەر ۇيىندە 400 بالا, ويىلدا جۇزدەگەن بالا اشتان ولگەن. سونداي-اق ەسكى مەشىتتەردىڭ ما­ڭايىنا اشتان ولگەندەر كومىلگەن. ويت­كەنى ارقادان, تورعايدان, ىرعىزدان بوسقان ەل وسى مەشىتتەرگە جەتىپ جى­عىل­دى. ىرعىز اۋدانىنىڭ مامىر دەگەن جەرىندەگى جەتى مەشىتتى مىڭ­داعان بوس­قىن ساعالادى. «شىمكەنت-سامارا» تاسجولىنىڭ بويىنداعى باقى اۋليەنىڭ مەشىتىنە دە اش ادامدار اعىلدى. ەسكى مەشىتتەردى ساعالاعان جۇرتتىڭ ولگەنى ءولىپ, ءتىرى قالعانى جاياۋلاپ شالقارعا قاراي كەتتى. ويتكەنى تەمىرجولعا جەتسەك, تاماق تابىلادى دەگەن ءۇمىت بولدى. ىرعىز بەن شالقار اراسىنداعى سارى­سايدا دا اش ادامدار كوپ ولگەن. 1943 جىلى قىس ورتاسىندا ويىلعا 150 سايا­سي تۇتقىن اكەلىندى. اشقۇرساق, كيىم­سىز, قارا سۋىقتا كەلگەن ادامنىڭ 143-ءى قاي­تىس بولىپ, اراسىنان جەتەۋى عانا ءتىرى قالدى. سولاردىڭ ءبىرى اتاقتى تارى­شى ش.بەر­سيەۆتىڭ بريگاداسىندا اگرو­نوم بولىپ جۇمىس ىستەدى, ەكىنشىسى ويىل­دا قا­راعاي ورمانىن وتىرعىزدى. ويىل­داعى سەگىزسايدا بولشەۆيكتەر ادام اتا­تىن. 1916 جىلعى تەمىر ۋەزىندەگى كو­تەرىلىستى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى جيە­نالى يشان مەن 100 كوتەرىلىسشى وسى سەگىزسايدا جاتىر. جازالاۋشى­لار جيە­­نالى يشاننىڭ قول-اياعىن شا­ۋىپ ولتىر­­گەن», دەدى ەرتەدەگى قارتتاردىڭ اڭ­گى­­­مەلەرىن كوپ جيناعان بەكارىستان ­مىر­زاباي.

قازاقستان تاريحىنداعى جۇيەلى زەرت­­تەلمەگەن تاقىرىپ – 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرىندەگى يشاندار مەن حازىرەتتەردىڭ ءرولى. كوميسسيا مۇ­شەسى, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە ۋني­ۆەرسيتەتى فيلوسوفيا كافەدراسى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى ۇمبەتحان سارسەم­بين قازاقتىڭ ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ حا­لىق قوزعالىستارىنداعى ءرولىن زەرت­تەۋ ما­سەلەسىن كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, 1932 جىلدىڭ اشتىعىندا بوسقان جۇرت بوس تۇرعان مەشىتتەردى پانالادى. وسى قاسيەتتى ورىندار 1925 جىلدان باس­تاپ جابىلدى, 1928 جىلى بولشەۆيكتەر مەشىت ىشىنە مال قاماتتى. بۇگىندە كو­بى جەر بەتىنەن جوعالدى, كەيبىرىنىڭ ىرگە­تاسى عانا قالدى. قام كىرپىشتەن تۇر­عىزىلعان قازاقى مەشىتتەر جانىندا اشتان ولگەندەر كومىلگەن. بۇل ورىنداردى قورشاۋ كەرەك», دەدى ءۇ.سارسەمبين.

قيىن زامانداعى حازىرەتتەردىڭ ءرولى ءالى تەرەڭ زەرتتەلمەدى. بوسقىنشىلىق باس­تالعاندا يشاندار قاراقالپاق, اۋعان جەرىنە, تۇرىكمەن جاعىنا اۋا كوش­كەن جۇرتىن باستادى. سونداي-اق ەلى­مىزدە 1931-1932 جىلدارى اشتان ولگەن بالا­لار تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. سە­بە­بى  كەڭەس وكىمەتى جەتىم بالالاردى 1933 جىلدان باستاپ تىزىمدەي باستادى. كون­فەرەنتسيا قورىتىندىسىندا عالىمدار ءار ءوڭىردىڭ ارحيۆتەرىنەن ورتالىق ارحيۆ­­كە جىبەرىلگەن بارلىق قۇجات قاي­تا­رىلسىن دەگەن ۇسىنىس تاستادى.

اقتوبە وبلىسى