ءسىز بىلەسىز بە؟..

گەتەنىڭ گۇلدەرى 

ءبارىمىز تابيعاتتىڭ تاماشاسىنا تامسانا الامىز. بىراق ءبارىمىز گۇلدى گەتە سياقتى جاقسى كورمەيمىز, گۇلدىڭ جۇپار يىسىنە, ءتۇرلى تۇسىنە, جايقالىپ وسكەنىنە سۇيسىنبەيمىز. ءتىپتى گۇل وسىرە الاتىندار دا سيرەك. ءيا, ايگىلى گەتەنىڭ جازۋدان باسقا سۇيىكتى ەرمەگى گۇل بولدى. ول ىلعي قالتاسىنا گۇل تۇقىمدارىن سالىپ جۇرەتىن. اڭىزعا اينالعان اقىننىڭ ساياحاتشىلىعى دا ءمالىم, قاي ەلگە بارسا دا قالتاسىنداعى گۇل تۇقىمدارىن اقىرىنداپ سەۋىپ جۇرەدى ەكەن. كەيىن گەتە ومىردەن وتكەن سوڭ گەرمانيانىڭ كوپ جولدارىندا جاعالاي وسكەن گۇلدەر قالدى. ونىڭ جۇرگەن جەرىنىڭ بارىندە گۇل وسەتىن.

گەتە شەگىرگۇلدىڭ (فيالكا) حوش ءيىسىن جاقسى كورگەنى سونشالىق, ءار ساپارىندا ءتۇرلى سورتتارىن ساتىپ اكەلىپتى. ول گۇلدەردى ءوز ۇيىندە عانا ەمەس, ۆەيماردىڭ كوپ جەرلەرىندە وسىرگەن. سوندىقتان دا بۇل قالا «گۇلدەر قالاسى» دەگەن مارتەبەگە يە بولىپتى. قازىرگى تاڭدا دا گەرمانيادا شەگىرگۇلدى «گەتەنىڭ گۇلدەرى» دەپ اتايدى.

الەمگە «فاۋستپەن» تانىلعان اقىن­نىڭ گۇلقۇمارلىعىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. ول, ءتىپتى گۇل وسىرۋدەن رەكورد تا جاڭارتقان. اقىننىڭ سۇ­يىكتى ەرمەگى جازۋىنا دا ىقپال ەتپەي قويماسى انىق. ونىڭ ليريكاسى گۇلدىڭ ءۇلپىل جاپىراعىنداي نازىك. اۆتور گۇلدەرگە دەگەن ماحابباتىنان شابىت الدى. بۇل سوزىمىزگە «بۋكەت», «شەگىرگۇل», «قوڭىراۋگۇل», «جابايى راۋشان» ولەڭدەرى مىسال بولادى.

وسىلايشا, ناتۋراليست-عالىم گەتە وسىمدىكتەر الەمىن دە زەرتتەدى. بۇل باعىت­ت­اعى بوتانيكاداعى عىلىمي ەڭ­بەگى «وسىمدىكتەر مەتامورفوزى» دەپ اتالادى. ءيا, گەتە وقىرماننىڭ جان-دۇ­نيەسىن بايىتىپ قانا قويعان جوق, قاراپايىم ادام رەتىندە اينالاسىن دا اسەمدىككە بولەپ, مىنا الەمدى گۇلگە تولتىردى. 

ساعاتىمدى جوندەپ بەرەسىز بە؟ 

جازۋشىنىڭ قولىنان جازۋ عانا كەلمەيتىنىنە ادەبيەتتە مىسال كوپ. ماسەلەن, اگاراكي, ۆولتەردىڭ زامانىندا ءومىر سۇرسەك, ساعاتىمىز بۇزىلسا, جازۋشىعا اپارىپ, جوندەتىپ الار ەدىك. ءيا, ۆولتەر بوس ۋاقىتىندا سىنعان ساعاتتاردى جوندەۋمەن اينالىساتىن. ول ءتىپتى بارلىق ەلگە حرونومەتر جەتكىزەتىن فيرما دا قۇرعان.

بۇدان بولەك ۆولتەر شاحماتپەن دە اۋەستەندى. اسىرەسە, جەنەۆا ماڭىنداعى Les Délices ۇيىندە تۇرعان جىلدارى دوستارىمەن شاحمات ويناۋعا ءجيى قۇمار بولدى. زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا, كوبىسى ۆولتەردىڭ كوڭىلىنە قاراپ ۇتىلادى ەكەن. سوعان قاراعاندا شاحماتقا بار جان-تانىمەن بەرىلگەن جازۋشى جەڭىلگەندى استە ۇناتپاسا كەرەك.

شاحمات ويناپ وتىرىپ دەمالاتىن, وي قۋاتىن, جازۋعا شابىت الا­تىنداردىڭ تاعى ءبىرى – تۋرگەنەۆ. قا­لامگەر كوپ كىتاپ وقىماسا دا شاحمات تاق­تاسىندا كوپ وتىراتىن. تۋرگەنەۆتىڭ شاحماتتاعى قارسىلاسىنىڭ ءبىرى لەۆ تولستوي بولدى. ولار العاش تانىسقان كۇنى-اق بىرنەشە ساعات باس الماي شاحمات ويناپتى. ەكى الىپتىڭ ارا­سىن­داعى ءۇش پارتيانىڭ ەكەۋىندە تۋرگە­نەۆ جەڭسە, بىرەۋى تولستوي اقساقال­دىڭ ەنشىسىندە كەتتى.

كوبەلەك قۋعان نابوكوۆ

ادامداردىڭ ءبارى ەت پەن سۇيەكتەن جارالسا دا اركىمنىڭ تالعامى, كوز­قاراسى, سەزىنۋى ءارتۇرلى. جاڭا عانا گەتە گۇل ەگىپ جۇرسە, ەندى كوبەلەك قۋعان نابوكوۆتى كورەمىز.

نابوكوۆ بالا كەزىنەن كوبەلەكتەرگە قۇمارتىپتى. بۇل نازىك جاندىكتەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىق جازۋشىنى عىلىمعا الىپ كەلدى. ءتىپتى ەنتومولوگ-نابوكوۆ عىلىمي ماقالالارىندا كوبەلەكتەردىڭ كەي تۇرلەرىن العاش رەت سيپاتتاپ, 20 جاڭا ءتۇرىن تاپتى.

وسىلايشا, كوبەلەكتەر جازۋشى شى­عارماشىلىعىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. زەرتتەۋشىلەر نابوكوۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە بۇل جاندىك تۋرالى 570 رەت اتاپ وتكەن دەيدى. ال اۆتور ەگەر رەسەيدە قالسا, ءبىر گۋبەرنيالىق زوولوگيالىق مۇراجايدا قاراپايىم عىلىمي قىزمەتكەر بولاتىنىن تالاي رەت ايتقان.

نابوكوۆ قاي جەردە تۇرسا دا, كوبە­لەكتەردى زەرتتەدى: سانكت-پەتەربۋرگتە, كەيىن قىرىمدا, فرانتسيادا, امەري­كادا دا. ناتيجەسىندە, ول تۇراق­تى ءومىر سۇرۋگە شۆەيتساريانى ىڭعاي­لى دەپ تاپتى. نەگە شۆەيتساريا؟ ارينە, وندا كوبەلەك كوپ. جازۋشى قۋعىن­داعى ءومىرىنىڭ 70 جىلعا جۋىق ۋاقىتىن­دا بىرنەشە كوللەكتسيالىق جيناق جينا­دى. بىراق وسى كۇنگە دەيىن تەك امەريكا­لىق جانە شۆەيتساريالىق كەزەڭدەگى كوبە­لەك تۇرلەرى عانا ساقتالعان. 

كوبەلەك قۋعان نابوكوۆتى كوپ وقىر­­­­مان نازىك دەپ ويلار. جوق, قا­لام­گەر جۇدى­رىعى جويقىن بوكسشى دا بولدى. ءجاس­وسپىرىم شاقتا مەڭگەرگەن سپورت ءتۇرى نابوكوۆقا كوپ كومەكتەستى. ەمي­­گ­را­تسيا جىلدارى كەدەيلىكتەن قۇتقار­دى. جازۋشى سوندا تەننيس پەن فرانتسۋز تىلىنەن عانا ەمەس, بوكستان دا ساباق بەردى. ءارى بوكس نابوكوۆقا «ەرلىك» رومانىنداعى جەكپە-جەكتى شىنايى سۋرەتتەۋگە دە ىقپال ەتتى. قىسقاسى, قوس قولعاپتىڭ جازۋشىعا كوپ پايداسى ءتيدى.

ايتا كەتەيىك, جازۋشىنىڭ «نابو­كوۆتىق تاسىلدەرى» دە ادەبي ورتادا كەڭ تارالدى. ايگىلى «لوليتانىڭ» اۆتورى شىعارماعا كىرىسەردەگى تۇيدەك-تۇي­دەك ويلارىن شاعىن كارتوچكالىق قا­عازعا جازادى ەكەن. بۇلاي جازۋ وعان ءتۇرلى شتريحتاردى سيۋجەتتىك رەت­سىز ءوز قا­لاۋىنشا ورىندارىن اۋىستىرىپ قول­دا­نۋعا ىڭعايلى بولعان. ماسەلەن, نابوكوۆ «ادا» رومانىن جازىپ شىعۋعا 2 000 كارتوچكا جۇمساعان. سون­داي-اق ول جاستىق استىنا ىلعي پاراق­تار قويىپ قويادى. ياعني اياقاستى كەلگەن ويلارىن تۇرتە سالۋ ءۇشىن. دەمەك نابوكوۆ ءوز ويى­نا ارقاشان ساق بولعان ءتارىزدى.

گوگول تۇيگەن تۇشپارا 

نيكولاي گوگولدىڭ ورىس كلاس­سيكا­سىنداعى ەڭ جۇمباق تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن بىلەمىز. ونىڭ سەبەبى دە كوپ: ءبىرتۇرلى عادەت, حوببي, فوبيا, قىزىعۋشىلىق دەگەن گوگولدە جەتەر­لىك. ماسەلەن, جازۋشى كىتاپتاردىڭ مينياتيۋرالىق باسىلىمدارىن جينايتىن. كەيدە ءتىپتى ءوزى وقىماسا دا تەك ادەمى مۇقاباسى ءۇشىن عانا قوماقتى اقشا جۇمساعان. ياعني گوگولدىڭ جەكە كىتاپحاناسى – سۇيكىمدى كىتاپتاردىڭ مۇراجايى سىندى بولدى.

سەنەسىز بە, سويتكەن گوگول قول­ونەر­مەن دە اينالىستى. جازۋشى وزىنە ءشالى توقىپ, شينەلدەرىن جوندەپ, بەل­دىگىن تىگىپ, اپكەلەرىنە كويلەك, ءتىپتى مويىن­ورامال تىگىپ بەردى. توقىماشى گوگول اسحاناعا دا ءجيى باس سۇعاتىن. ءوز قو­لىمەن تۇشپارا ءتۇيىپ, ماكارونعا دوس­تارىن شاقىرعاندى جانى ءسۇيىپتى. نە دەگەن پىسىق جازۋشى!