وتكەن اپتادا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ يتالياعا رەسمي ساپارمەن باردى. مەملەكەت باسشىسى اپەننين تۇبەگىندە اتالعان ەلدىڭ باسشىسى سەردجو ماتتارەللا, پرەمەر-مينيستر دجوردجا مەلوني, ريم پاپاسى فرانتسيسكپەن جانە جەرگىلىكتى بيزنەس-قوعامداستىق وكىلدەرىمەن كەزدەستى. بىرقاتار ماڭىزدى كەلىسىم جاسالدى.
جالپى, بۇل ساپار قازاقستان ءۇشىن دە, يتاليا ءۇشىن دە ماڭىزدى. ويتكەنى اپەننين تۇبەگى – ءىرى ساۋدا ارىپتەسىمىزدىڭ ءبىرى. تاۋار اينالىمى بويىنشا قىتاي مەن رەسەيدەن كەيىنگى ورىندا يتاليا جايعاسقان. قازىرگى تاڭدا ءوزارا ساۋدا-ساتتىق كولەمى 14,5 ميلليارد دوللاردان استى.
ق.توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا ەلدەرىمىز اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن 20 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ جوسپاردا بار. بۇعان مۇمكىندىك مول. مىسالى, ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىس بىلتىرعى قاڭتار-قازاندا 13,1 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇل 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا, 0,7 پايىزعا جوعارى ($13,0 ملرد).
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قازاقستان ادەتتە اپەننين تۇبەگىنە تاۋار ەكسپورتتايدى. مىسالى, 2023 جىلعى قاڭتار-قازاندا 12,1 ملرد دوللارعا تەڭ ءونىمدى يتالياعا جونەلتتىك. اسىرەسە, مىنا تاۋارلاردىڭ ەكسپورت كولەمى ارتقان. بيداي – 67,3 ميلليوننان 158,2 ملن دوللارعا دەيىن, تاس كومىر – 0-دەن 5,2 ملن دوللارعا دەيىن, تيتان مەن ودان جاسالعان بۇيىمدار – 0,7 ميلليوننان 3,9 ملن دوللارعا دەيىن, باسقا وسىمدىك مايلارىن الۋ كەزىندە الىنعان قالدىقتار – 0,2 ميلليوننان 2,8 ملن دوللارعا دەيىن, جەلىمدەلگەن فانەرا 0,3 ميلليوننان 2,2 ملن دوللارعا دەيىن كوبەيگەن.
دەگەنمەن تاۋار اينالىمىندا شيكى مۇنايدىڭ ۇلەسى وتە جوعارى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, ەكسپورتتىڭ 97,4 پايىزى قارا التىنعا تيەسىلى. بۇدان كەيىنگى ورىندا بيداي (158,2 ملن دوللار; 1,3 پايىز), فەرروقورىتپالار, (91,3 ملن; 0,76 پايىز), وڭدەلمەگەن اليۋميني تۇر (27,7 ملن; 0,23 پايىز).
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ يتالياعا رەسمي ساپارى كەزىندە وسى ماسەلەگە دە نازار اۋدارىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋگە دەن قويىپ وتىر.
«قازاقستان مۇنايىنىڭ 80 پايىزدان استامى ەۋروپاعا ەكسپورتتالادى. بۇل ەۋروپا وداعىنا قاجەت مۇنايدىڭ شامامەن 10 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. قازاقستاننىڭ ۇزاق جىلدان بەرگى جانە سەنىمدى ەنەرگەتيكالىق سەرىكتەسى يتالياعا العىس ايتقىم كەلەدى. ءبىز يتاليالىق «ENI» كومپانياسىنىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا قوسقان ۇلەسىن جوعارى باعالايمىز. قازاقستان مۇناي مەن گازدى بارلاۋ سالاسىندا مول مۇمكىندىك ۇسىنىپ وتىر. ءبىز ماڭىزدى كەن ورىندارىن اشۋ ماقساتىندا الەمدىك وزىق تاجىريبەنى ەنگىزىپ جاتىرمىز. سونداي-اق يتاليا كومپانيالارىن مۇناي-گاز سالاسىندا سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ ىسىنە اتسالىسۋعا شاقىرامىز», دەدى ق.توقاەۆ.
يتاليادان قازاقستانعا يمپورت 2023 جىلعى قاڭتار-قازاندا 32,4 پايىزعا ءوسىپ, ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇعان قارا مەتالداردان جاسالعان جىكسىز قۇبىرلار, تۇتىكتەر جانە پروفيلدەر (15,8 ميلليوننان 64,0 ملن دوللارعا دەيىن), تراكتورلار جانە ەرتوقىم تارتقىشتار (1,1 ميلليوننان 43,0 ملن دوللارعا دەيىن), وزگە دە تاماق ونىمدەرى (7,1 ملن-نان 36,2 ملن دوللارعا دەيىن), توپىراقتى سۇرىپتاۋعا جانە ۇساقتاۋعا ارنالعان جابدىق (7,1 ميلليوننان 20,1 ملن دوللارعا دەيىن) كولەمىنىڭ ارتۋى ىقپال ەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار ماشينالار جانە ارنايى ماقساتتاعى مەحانيكالىق قۇرىلعىلار (6,3 ميلليوننان 17,4 ملن دوللارعا دەيىن), باعالى مەتالداردان جاسالعان زەرگەرلىك بۇيىمدار جانە ولاردىڭ بولىكتەرى (7,8 ميلليوننان 17,6 ملن دوللارعا دەيىن), شوكولاد جانە قۇرامىندا كاكاو بار باسقا دا دايىن تاماق ونىمدەرى (3,4 ميلليوننان 12,8 ملن دوللارعا دەيىن) سەكىلدى تاۋارلاردىڭ يمپورتى كوبەيگەن.
ال جالپى اپەننين تۇبەگىنەن بولشەك ساۋدادا ساتۋ ءۇشىن بۋىپ-تۇيىلگەن دارىلىك زاتتار (74 ملن دوللار), قارا مەتالداردان جاسالعان جىكسىز قۇبىرلار, تۇتىكتەر جانە پروفيلدەر (64 ملن دوللار), قۇبىرلارعا ارنالعان ارماتۋرا (56,8 ملن دوللار) يمپورتتايمىز. بۇدان بولەك, تراكتورلار مەن ەر-توقىم تارتقىشتار (43 ملن دوللار), وزگە دە تاماق ونىمدەرى (36,2 ملن دوللار), ۆاكتسينالار, قان سارىسۋلارى, قان (28,3 ملن دوللار), توپىراقتى سۇرىپتاۋعا جانە ۇساقتاۋعا ارنالعان جابدىق (20,1 ملن دوللار), باعالى مەتالداردان جاسالعان زەرگەرلىك بۇيىمدار جانە ولاردىڭ بولىكتەرى (17,6 ملن دوللار) باسىمدىققا يە.
سونداي-اق يتاليا – قازاقستان ەكونوميكاسىنا قارجى سالعان باستى ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى. توعىزىنشى تەرريتوريادا 300-گە جۋىق يتاليالىق كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. 2005 جىلدان باستاپ 2023 جىلعى قىركۇيەككە دەيىن يتاليادان قازاقستانعا تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى اعىنىنىڭ كولەمى 7,4 ملرد دوللاردى قۇرادى. سونىڭ ىشىندە 2023 جىلدىڭ 9 ايىندا ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى اعىنى 107,4 ملن دوللارعا جەتتى. بۇل 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 28,3 پايىزعا ارتىق.
يتاليادان قازاقستانعا تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ تازا اعىنى 2013 جىلدان باستاپ 1,3 ملرد دوللارعا دەيىن جەتتى. ال 2023 جىلدىڭ 9 ايىندا بۇل كورسەتكىش 73,2 ملن دوللاردى قۇرادى. قازاقستاندا يتاليالىق ينۆەستورلار ەنەرگەتيكا, گەولوگيالىق بارلاۋ جانە تابيعي رەسۋرستاردى ءوندىرۋ, قۇرىلىس, ينفراقۇرىلىم, كولىك, بايلانىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرىپ كەلەدى.
ەلىمىزدە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىراتىن ءىرى يتاليالىق كومپانيالاردىڭ ىشىندە «Bonatti» (مۇناي-گاز سالاسى), «Cimolai» (مەتالل قۇرىلىمدارى), «Eni» (مۇناي-گاز سالاسى جانە جەك), «Neos» (اۋە تاسىمالدارى), «Petrol Valves Group» (كلاپاندار ءوندىرىسى), «Renco» (قۇرىلىس), سونداي-اق «Savi Italo» جانە «Tre-Bio» (اوك) ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون.
ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ جالپىۇلتتىق پۋلىنا سايكەس قازىرگى ۋاقىتتا ەلدە يتاليالىق ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن كەمىندە ءتورت ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. ولار: اقتوبە وبلىسىندا «Eni» كومپانياسىنىڭ «بادامشا-2» جەل ەلەكتر ستانساسى (قۇنى 36 ملرد تەڭگە); تۇركىستان وبلىسىندا «Eni» كومپانياسىنىڭ ء«شاۋىلدىر» كۇن ەلەكتر ستانساسى (قۇنى 12 ملرد تەڭگە); اقتوبە وبلىسىندا «سormatex» كومپانياسىنىڭ قوي جۇنىنەن ءوندىرۋ زاۋىتى (قۇنى 5 ملرد تەڭگە); اقتوبە وبلىسىندا جىلۋ وقشاۋلاعىش ماتەريالدار شىعاراتىن زاۋىت (قۇنى 5 ملرد تەڭگە).
تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – «جاسىل ەنەرگەتيكا» كوزدەرىنە كوشۋ. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قازاقستان وڭىردە ءبىرىنشى بولىپ پاريج كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالاعان مەملەكەت رەتىندە 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ جونىندە مىندەتتەمە الدى. مەملەكەت باسشىسى ساپارى كەزىندە وسى ماسەلەگە دە ەكپىن بەردى.
«يتاليادا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇشتەن ءبىرى «جاسىل ەنەرگەتيكا» كوزدەرى ەسەبىنەن وندىرىلەتىنى بەلگىلى. وسى تاجىريبەنى ەسكەرسەك, يتاليالىق كومپانيالار دا اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا نيەت بىلدىرگەن كاسىپورىنداردىڭ قاتارىنا قوسىلا الادى. ءبىز بۇل ماڭىزدى سالاداعى ارىپتەستىكتى, مەيلى ول ءوندىرىس, تەحنولوگيا ترانسفەرتى نەمەسە تاجىريبە الماسۋ بولسىن, دامىتۋعا اسا مۇددەلىمىز», دەدى ق.توقاەۆ.
جوعارىدا اقتوبە جانە تۇركىستان وبلىستارىندا جالپى قۋاتى 150 مۆت بولاتىن جەل جانە كۇن ەلەكتر ستانسالارى سالىناتىنىن ايتتىق. ەندى يتاليالىق كومپانيا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا گاز وڭدەۋ زاۋىتىن, قۋاتى 250 مۆت بولاتىن گيبريدتى ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جانە الداعى ۋاقىتتا بيوديزەلگە وڭدەۋ ءۇشىن وسىمدىك مايىن ءوندىرۋدى جوسپارعا ەنگىزگەن. وسىنداي جوبالار ەلدەگى بالامالى ەنەرگەتيكا كوزدەرىن ارتتىرادى, سونداي-اق پاريج مىندەتتەمەسىن ۋادەلى مەرزىمدە ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ساپار كەزىندە ق.توقاەۆ «NEOS» اۋە كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى لۋپو ءراتتاتستسيدى قابىلدادى. بۇل كەزدەسۋ دە ەكىجاقتى بايلانىستى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى توعىزىنشى تەرريتوريا مەن اپەننين تۇبەگىن جالعايتىن تىكەلەي اۋە قاتىناستارى ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار مەن ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى. قازىرگى تاڭدا «الماتى – ميلان» اۋە رەيسىنە سۇرانىس جوعارى. بۇل رەيس اشىلعالى بەرى 70 مىڭعا جۋىق جولاۋشى تاسىمالدانعان. ەندىگى جەردە «الماتى – ميلان» باعىتىنداعى رەيس سانىن كوبەيتۋ, استانا جانە ريم, سونداي-اق استانا جانە ميلان اراسىندا اۋە قاتىناستارىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ساپار بارىسىندا تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە تالقىلاندى. اتاپ ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ جانە جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءسوز بولدى. مەملەكەت باسشىسى «Bonifiche Ferraresi» كومپانياسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى فەدەريكو ۆەككونيدى قابىلدادى. قازاقستان – يتالياعا بيداي جەتكىزۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. وسى ورايدا كومپانيا باسشىسى ءداندى داقىلداردى ءوسىرۋ جانە ءونىمدى ودان ءارى تەرەڭ وڭدەۋ جونىندەگى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا, سونداي-اق ماماندار دايارلاۋعا جانە تەحنولوگيا ترانسفەرتىنە قاتىستى جوسپارلارىمەن ءبولىستى.
بۇدان بولەك, ق.توقاەۆ بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ (FAO) باس ديرەكتورى تسيۋي دۋنيۋيمەن جانە بۇۇ دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى سيندي ماككەينمەن كەزدەستى. جيىن بارىسىندا جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ورنىقتى دامۋىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ماڭىزى ايتىلدى.
جالپى, ەلىمىز جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە بۇۇ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمى سەكىلدى باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ بويىنشا ىرگەلى جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. ماسەلەن, بىلتىر قازاقستان التى مەملەكەتكە 9,2 ميلليون دوللار كولەمىندە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتتى. گازا سەكتورىنداعى كۇردەلى احۋالدى ەسكەرە وتىرىپ, پالەستينا حالقىنا قايىرىمدىلىق شاراسى رەتىندە 1 ميلليون دوللار ءبولدى جانە 2 رەت گۋمانيتارلىق كومەك جەتكىزدى. تابيعي اپاتتان زارداپ شەككەن اۋعانستان, تۇركيا, پاكىستان جانە باسقا دا ەلدەرگە قارجىلاي كومەك كورسەتتى.
سونداي-اق پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوز سوزىندە تسيۋي دۋنيۋيعا FAO-نىڭ ورتالىق ازياداعى وڭىرلىك بولىمشەسىن اشۋدى ۇسىندى. ال سيندي ماككەينمەن كەزدەسۋدە الماتىدا ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ جونىندەگى ايماقتىق ورتالىعىن اشۋ جۇمىستارى جونىندە اڭگىمەلەپ بەردى.
بۇدان بولەك, ق.توقاەۆ ساپار بارىسىندا ريم پاپاسى فرانتسيسكپەن كەزدەسىپ, بەيبىتشىلىك جونىندە اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. قازاقستان شىنايى دوستىققا, كەلىسىم مەن ءوزارا قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن قاسيەتتى تاقپەن اراداعى بۇرىننان كەلە جاتقان سەرىكتەستىك بايلانىستاردى جوعارى باعالايتىنىن اتاپ ءوتتى.
قورىتا ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ يتالياعا رەسمي ساپارى تابىستى ءوتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار. جوسپارعا سايكەس ەۋروپاداعى ءىرى سەرىكتەسپەن اراداعى ەكونوميكالىق بايلانىس ودان ءارى نىعايا بەرمەك.