ومىردە جەر عانا كوتەرە الاتىن اۋىر قاسىرەت, ەڭ ۇلكەن قايعى – بالالاردىڭ مەزگىلسىز اجالى جانە ولاردىڭ ەڭ جاقىن ادامدارىنان كورگەن زورلىق-زومبىلىعى. وكىنىشكە قاراي, زارەدەي كىناسى جوق بالدىرعاندار ۇلكەندەردىڭ ز ۇلىمدىعىنا, الىمجەتتىگىنە قارسى تۇرا المايدى. ەگەر بەيكۇنا ءومىردى قيعان جاۋىز ءوز اكە-شەشەسى, ياكي جاقىن ادامى بولىپ شىققاندا, قوعام ابدىراپ, اسپان اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي كۇي كەشەتىنىمىز انىق.
پسيحياترلار اراسىندا ەجەلگى گرەك اڭىزدارىنداعى مەدەيانىڭ كۇيەۋىنە دەگەن قىزعانىشى وشپەندىلىككە ۇلاسىپ, قوس بىردەي ۇلىن ءوز قولىمەن ولتىرەتىنى سياقتى قانقۇيلى وقيعالار قازىر «مەدەيا سيندرومى» دەپ اتالادى.
ماسەلەن, وتكەن جىلى عانا ءۇش بىردەي پەرزەنتىن تەرەزەدەن لاقتىرعان كەلىنشەكتىڭ وقيعاسى جۇرتتىڭ توبە شاشىن تىك تۇرعىزسا, بيىل 4 قاڭتاردا الماتىدا قوس ۇلىن باۋىزداعان اكەنىڭ ارەكەتىن ەستىگەن ەل ءالى ەسىن جيا الماي وتىر. كورشىلەردەن كومەك سۇراپ, ق ۇلىنداعان بالالاردىڭ داۋسىن ەستىگەندەر بار بولسا دا, جالدامالى پاتەردەن شىعاتىن جامان دىبىستارعا قۇلاعى ۇيرەنگەن, ەتى ولگەن قوعام دەر كەزىندە كومەككە كەلمەگەن, تەك پوليتسيا شاقىرۋمەن شەكتەلگەن.
بۇل سۇمدىق وقيعا شەشەلەرى جۇمىستا, بالالاردىڭ قىسقى دەمالىسى كەزىندە بولدى. تۋعان ۇلدارىن دارىگەرگە اپارامىن دەگەن سىلتاۋمەن الىپ كەتكەن جاۋىز اكەنىڭ ارەكەتىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بايانداۋعا دەنى دۇرىس ادامنىڭ ءداتى بارمايدى. قازىر وكىنىش پەن قايعىدان قان جۇتىپ وتىرعان اناسى مەن جاقىندارىنىڭ جايى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ءوزىن دە ولتىرمەكشى بولعان جاۋىز قازىر جانساقتاۋ بولىمىندە جاتىر. ال بالالاردىڭ جاقىندارى قىلمىسكەر جۇيكەسى اۋرۋ دەگەن دياگنوزبەن جازادان قۇتىلىپ كەتە مە دەپ قاۋىپتەنەدى.
ەڭ وكىنىشتىسى, بۇل ىلۋدە ءبىر قايعىلى جاعداي ەمەس, الماتىدا وگەي قىزىن ۇلكەن دارەتىن جىبەرىپ قويعانى ءۇشىن ۇرىپ ولتىرگەن «قوعام بەلسەندىسى» بالجان تۇرلىبەكوۆا قازىر تۇرمەدە. سول سياقتى 28 جەلتوقساندا تالدىقورعان قالالىق پوليتسياسىنا 14 جاستاعى وقۋشى قىزدىڭ جوعالىپ كەتكەنى تۋرالى اقپارات تۇسكەنىن اقپاراتتىق سايتتار بىردەن جالاۋلاتىپ الىپ كەتتى. ويتكەنى ءجاسوسپىرىم قاراشا ايىنىڭ باسىنان بەرى ساباققا قاتىسپاعان. پوليتسيا جەدەل-ىزدەستىرۋدى باستاعاننان كەيىن-اق ءجاسوسپىرىم قىلمىستىڭ قۇربانى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدى العا تارتتى. اسكەري قىزمەتكەرلەر مەن ەرىكتىلەردەن قۇرالعان ىزدەۋ توپتارى قىزدىڭ ءمايىتىن تەكەلى قالاسىنىڭ سىرتىنا جەرلەنگەن جەرىنەن تاپتى. بۇل فاكتى بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 99-بابى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالسا, بالانىڭ جوعالۋ فاكتىسى بويىنشا كۇدىككە ءىلىنىپ, قاماۋعا الىنعان اناسى مەن وگەي اكەسى تەرگەلىپ جاتىر.
قاراپ وتىرساق, «جانىم بالامنىڭ ۇستىندە دەيتىن» جۇرتتى بەيجاي قالدىرماعان مۇنداي وقيعالار بارلىق ەلدە بار. وركەنيەتكە قول جەتكىزگەن ەلدەردىڭ وزىندە دە بالاسىن ولىمگە قيعان قانىشەر ادامدار تابىلادى. ءبىر وكىنىشتىسى, بۇكىل الەمدە ايەلدەردىڭ قولىمەن جاسالعان قىلمىستىق قۇرامدا ءوز بالاسىن ولتىرگەن انالار وزەكتى سيپاتقا يە ەكەن.
ءتىپتى ادامي قۇندىلىقتاردى الدىڭعى ورىنعا قوياتىن ەلدەردىڭ وزىندە كۇن سايىن 4-5 بالا ءوز اكە-شەشەسىنىڭ قولىنان كوز جۇمادى. دامىدى دەگەن ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, فرانتسيا, جاپونيا, سكانديناۆيا مەملەكەتتەرىندە بالالاردىڭ تۋعان اكە-شەشەسىنىڭ جاۋىزدىعىنان ءولتىرىلۋى كوبەيگەن.
اتا-بابالارىمىز «قانى قارايعان» دەگەن ءسوزدى بەكەر ايتپاسا كەرەك. كوپ جاعدايدا بالاسىن ولتىرگەن اكە تۇرمەگە قامالىپ, قاندىقول شەشە پسيحياتريالىق ستاتسيونارعا جىبەرىلەدى. وسى ورايدا ارنايى ماماندارعا جۇگىنۋدى ءجون كوردىك.
رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ عىلىمي مەنەدجمەنت جانە ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايگ ۇلىم ابەتوۆا تاقىرىپتى تومەندەگىدەي تارقاتتى:
– ءوز بالالارىن, ەڭ جاقىن تۋىستارىن ولىمگە قيۋدىڭ سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرىن ۇزاق سيپاتتاۋعا, ونىڭ ىشىندە مىنا جايتتاردى ايرىقشا قاراستىرۋعا بولادى.
ەسسىز سۇيىسپەنشىلىك نەمەسە ماحاببات. باسقاشا ايتقاندا, ءولتىرۋ ارقىلى قىلمىسكەر وزىنە قورقىنىشتى بولىپ كورىنەتىن جاعدايدان جاقىندارىن قورعايمىن, قۇتقارامىن دەپ ويلايدى. الايدا اجالدان اسقان قاسىرەت جوق ەكەنى, قيىندىقتىڭ باسقا جولدارى بار ەكەندىگى ويلارىنا كەلمەيدى. قىلمىسكەر ادەتتە پسيحيكالىق اۋىتقۋلاردان زارداپ شەگەدى, كەيدە سوت ساراپتاماسى ء«وز ارەكەتىنە جاۋاپ بەرە المايتىن دارەجەدە» دەپ شەشىم شىعارادى. دەگەنمەن پسيحيكالىق اۋىتقۋى بارلاردىڭ ءبارى بىردەي مۇنداي ارەكەتكە بارا بەرمەيدى.
ءوزىن-ءوزى دالەلدەۋ مەن زۇلىمدىعىن يگەرە الماۋ. بۇل بالانى ماسىل, اۋىرتپالىق نەمەسە ومىرىنە كەدەرگى كەلتىرۋشى رەتىندە قابىلداعان جاعدايدا, كەنەتتەن بۇرق ەتكەن اگرەسسيا مەن قاتىگەزدىگىن يگەرە الماعان كەزدە بولادى. كوبىنەسە مۇنداي قادامعا ءوزى بالا كەزىندە قاتىگەزدىككە دۋشار بولعاندار بارۋى مۇمكىن.
قىزعانىش, كەك الۋ, وشپەندىلىك. مىسالى, بالانىڭ اناسىنا دەگەن قىزعانىشى دەس بەرمەگەندە, ەر ادام ءوز بالالارىن ايەلىنىڭ جالعاسى رەتىندە قابىلداپ, ونىڭ جانىن اۋىرتىپ, كەك الۋ ءۇشىن ءوز بالالارىن ولتىرەدى.
باقاي ەسەپ. الەۋمەتتىك ۇدەرىستەردەن وقشاۋلانۋ كوبىنەسە ادامنىڭ شيەلەنىسكەن جاعدايدى شەشۋگە دايىن ەمەستىگىن ايعاقتاپ, پايدا تابۋ ماقساتىندا قاساقانا زورلىق-زومبىلىققا جەتەلەيدى. بالانى پايداكۇنەمدىك ماقساتىندا ولتىرگەن جاعدايدا وعان تىكەلەي تيەسىلى نەمەسە وعان مۇرا رەتىندە قالاتىن ماتەريالدىق يگىلىكتەر كوزدەلەدى.
«اففەكت» ۇستىندە كىسى ءولتىرۋ. ەگەر اتا-اناسى, ياكي باسقا ادام ءوز ومىرىنە, مانساپ جولىنا, قارجىلىق جاعدايىنا, جىنىستىق قاتىناسقا قول جەتكىزە الماي, الەۋمەتتىك جاعدايىنا كوڭىل تولماۋى كۇردەلەنگەندە جاعىمسىز پيعىلدىڭ اسەرى وسىعان تۇك قاتىسى جوق, كىناسىز ادامدارعا باعىتتالۋى مۇمكىن. البەتتە, مۇنداي جاعدايدا اسىرەسە بالالار ازاپ شەگىپ, قىلمىسكەردىڭ تۇلعاىشىلىك پسيحولوگيالىق وتكىر قاقتىعىستارىنىڭ قۇربانى بولادى.
ساديزم. ياعني وزىنەن باسقا ءتىرى جاندى قيناپ, ازاپقا سالۋدىڭ كريمينولوگيالىق سيپاتى بار. مۇنداي قادامعا ساديستەر عانا ەمەس, وزگەنىڭ تاعدىرىنا نەمقۇرايدى قارايتىن, ارى مەن دەنساۋلىعى, ءتىپتى ءومىرىن دە تۇككە تۇرعىسىز دەپ باعالايتىن قىلمىسكەر دە بارا الادى.
پەدوفيليا. بالالاردى ءولتىرۋ مەن ولارعا قارسى جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساۋ زورلىق-زومبىلىقتىڭ ەرەكشە ساناتىنا جاتادى. كىسى ءولتىرۋ نەمەسە ولتىرەمىن دەپ قورقىتۋ, دەنە جاراقاتىن سالۋ, ازاپتاۋ, ۇرلاۋ مەن زورلاۋ سياقتى باسقا دا سەكسۋالدىق سيپاتتاعى قىلمىستار بالالاردى اينالىپ وتپەيتىنى وكىنىشتى. پەدوفيلدەردىڭ قۇرباندىعىنا 8–12 جاس ارالىعىنداعىلار ءجيى دۋشار بولادى.
ءبىز دارىگەر-پسيحياتر ايگ ۇلىم ابدىراسىلقىزىنان بالالاردى ولتىرۋگە جەتەلەيتىن جاعدايلاردى قالاي سيپاتتاۋعا بولاتىنىن سۇرادىق.
– مۇنىڭ ءبارى جوعارىداعىداي قايعىلى قىلمىستىق موتيۆتەر تىزبەگىمەن شەكتەلمەيدى. كىسى ولتىرۋگە بەيىم پيعىل كەم دەگەندە ءتورت توپقا جىكتەلەدى. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, جان كۇيزەلىسى دەرتىنە دۋشار بولعان كەلىنشەك وزىنە قول جۇمساۋدى ويلاپ جۇرەدى. بىراق قارت اتا-اناسى قاراۋسىز قالسا, جاعدايلارى نە بولادى دەپ ويلاي كەلە, ولاردى ءوزى ولتىرگىسى كەلگەنىمەن, الايدا ءداتى بارمايدى. ءوزى ولگەننەن كەيىن قيىندىق كورمەسىن دەگەن ويمەن, اكە-شەشەسىن دە ءوز وزدەرىنە سۋيتسيد جاساۋعا ۇگىتتەيدى. بۇل كەلىنشەك وزىنە-ءوزى قول سالعانىمەن, ءتىرى قالىپ, اۋرۋحاناعا جاتقىزىلدى. ەسەسىنە وسى وقيعادان سوڭ ەكى قارت ءبىرىن-ءبىرى پىشاقتاپ, قايتىس بولدى. بۇل كەڭەيتىلگەن سۋيتسيد دەپ اتالادى (پاراسۋيتسيد). ال بالالاردى ز ۇلىمدىقتان ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى جولى – قۇزىرلى ورگانداردىڭ قىراعىلىعى مەن جۇرتتىڭ اينالاسىندا بولىپ جاتقان قاتىگەزدىككە كوز جۇما قاراماۋىنا تىكەلەي تاۋەلدى, – دەدى ول.
ماماندار ايتسىن, مەيلى باسىنا تۇسكەن ادامدار ايتسىن, ەڭ اۋىر قىلمىستارعا جەتەلەيتىن جايتتاردىڭ قاتارىندا جۇيكە كەسەلدەرى عانا ەمەس, وشپەندىلىك, دۇنيەقوڭىزدىق پەن قىزعانىشتى جەڭە الماۋ دا بار.
الماتى