15-19 قاڭتار ارالىعىندا شۆەيتساريانىڭ داۆوس قالاسىندا جاھاندىق فورۋم ءوتىپ جاتىر. فورۋمعا الەمنىڭ 120 ەلىنەن كەلگەن 2 800 دەلەگات قاتىسۋدا. ونىڭ ىشىندە 60 ەلدىڭ مەملەكەت باسشىسى مەن بۇۇ, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى, حالىقارالىق ۆاليۋتالىق قور سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى جانە 40-قا جۋىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمنىڭ وكىلى بار. بيىل كۇن تارتىبىندە الەمدەگى گەوساياسي شيەلەنىستەر, ەكونوميكالىق جاعداي, جاساندى ينتەللەكتتىڭ دامۋى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسى تۇر. وسى ورايدا, وقىرمان نازارىنا بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم جاريالاعان 2024 جىلداعى جاھاندىق سىن-قاتەرلەر تۋرالى ەسەپكە شولۋدى ۇسىنامىز.
ەسەپ الەمنىڭ ءبىلىم بەرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ, بيزنەس, حالىقارالىق قاۋىمداستىق, ازاماتتىق قوعام سالاسىنداعى 1 500-گە جۋىق ساراپشىنىڭ پىكىرى نەگىزىندە دايىندالعان. جاھاندىق سىن-قاتەرلەر قىسقامەرزىمدى كەلەشەكتە 2 جىل ىشىندەگى جانە ۇزاق مەرزىمدە الداعى 10 جىلدىقتاعى وزەكتىلىگى بويىنشا, ال ساناتتارىنا قاراي ەكونوميكا, قورشاعان ورتا, گەوساياسات, الەۋمەت, تەحنولوگيا باعىتتارىنا جىكتەلگەن.
قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىن جالعان اقپاراتتىڭ, سونىمەن قوسا, بۇرمالانعان, قولدان جاسالعان اقپاراتتىڭ تارالۋى 2024 جىلداعى جاھاندىق سىن-قاتەرلەردىڭ تىزىمىندە العاشقى ورىندا تۇر. جالعان اقپاراتتىڭ سالدارىنان قوعامدىق-ساياسي جىكتەلۋ ۋشىعىپ, سايلاۋ ۇدەرىسىندەگى لەگيتيمدىلىك ماسەلەسى كوتەرىلەدى جانە مەملەكەتتىڭ اقپارات كوزى رەتىندەگى رولىنە سەنىم دەڭگەيى تومەندەيدى. وسى ورايدا, قىتايدىڭ جاساندى ينتەللەكت قولدانىلعان اقپاراتقا ارنايى بەلگى قويۋدى مىندەتتەۋى جالعان اقپاراتتى انىقتاۋدى جەڭىلدەتەتىن ورىندى شەشىم رەتىندە قاراستىرىلادى. جالعان اقپاراتتىڭ تارالۋى مەن الەۋمەتتىك جىكتەلۋ ءبىرىن-ءبىرى ەسەلەپ ۋشىقتىرا الادى. ساياسي ينستيتۋتتارعا قوعامدىق سەنىم دەڭگەيى تومەندەپ, ۇلتتىق كەلىسىم السىرەيدى.
ەسەپتە كورسەتىلگەندەي, ۋكراينا مەن تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىستىڭ ءارى قاراي جالعاسۋى, تايۆان ماسەلەسىنىڭ ۋشىعۋى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ گەوساياسي تارتىسىن ارتتىرىپ, رەسۋرستاردىڭ ءار باعىتتا ءبولىنۋى, الەمدەگى گۋمانيتارلىق داعدارىستاردى كۇشەيتەدى. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, اتالعان ءۇش ايماقتا دا جەتەكشى دەرجاۆالاردىڭ مۇددەسى بار: تاياۋ شىعىستاعى مۇناي قورى مەن ساۋدا جولدارى, شىعىس ەۋروپاداعى تۇراقتىلىق پەن كۇشتەر تەڭگەرىمى, شىعىس ازياداعى تەحنولوگيالاردىڭ جەتكىزۋ تىزبەگى. گەوساياسي تۇراقسىزدىق الەمدىك نارىقتا بەلگىسىزدىك تۋدىرىپ, مەملەكەتتەردىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىنا ىقپال ەتەدى. جوعارى پايىزدىق ۇستەمە مەن قىمباتشىلىق تۇتىنۋشىلاردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيدى.
2023 جىلى ورناعان ەڭ ىستىق اۋا رايى بيىل دا جالعاسىپ, قۇرعاقشىلىق, ورمان ورتتەرى مەن سۋ تاسقىنى قايتالانادى. سوندىقتان مەملەكەتتەر ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى دە باستى نازاردا بولادى.
ال ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتەگى سىن-قاتەرلەردىڭ اراسىندا قورشاعان ورتا مەن تەحنولوگيالىق دامۋ ماسەلەسى الدىڭعى قاتارعا شىعاتىنى كورسەتىلگەن. جەر شارىنداعى كليماتتىق وزگەرىستەر ءماجبۇرلى ميگراتسيا قاۋپىن ارتتىراتىنىن بايقاۋعا بولادى.
ەسەپتە اتالعان سىن-قاتەرلەرمەن 4 باعىتتا كۇرەسۋ ۇسىنىلعان: جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى شەشىمدەر, سەرپىندى جوبالار, ۇجىمدىق ارەكەت پەن شەكاراارالىق ىنتىماقتاستىق.
جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرۋعا مەملەكەتتەردىڭ ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيا قۇيىپ, ورمان ورتتەرىمەن, سۋ تاسقىنىمەن, اۋا رايىنىڭ ىسۋىمەن كۇرەسۋ جولدارىن قاراستىرىپ, قۇرىلىس جۇمىستارىنا جاڭا ەرەجەلەردى ەنگىزۋ تەتىكتەرى جاتادى. مىسالى, پاندەميا كەزىندە اۋرۋحانا توسەكتەرىنىڭ, جەدەل تەراپيا بولىمشەلەرىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋى ۆيرۋستىڭ جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى تارالۋ اۋقىمىنا تىكەلەي اسەر ەتتى. ەكپە بويىنشا ەرەجەلەردى ساقتاۋ پوليوميەليت سياقتى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ كەڭ تارالۋىنىڭ الدىن الادى. سونىمەن قاتار جالعان اقپاراتتىڭ ىقپالىن تومەندەتۋ ءۇشىن تۇرعىنداردى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ مەن ساۋاتتاندىرۋ اسا ماڭىزدى.
سەرپىندى جوبالاردىڭ پايدا بولۋى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن جاڭالىقتار, سىن-قاتەرلەرگە دەگەن تىڭ كوزقاراستى بىلدىرەدى. پاندەميا كەزىندە مەملەكەتتەردىڭ ۆاكتسينا جاساپ شىعارۋدى قولداۋى ءساتتى شەشىمدەردىڭ ءبىرى بولدى.
ۇجىمدىق ارەكەت دەگەنىمىز ارىپتەستىك نەگىزىندە جۇزەگە اساتىن ەمەس, كەرىسىنشە, جەكەلەگەن ادامداردىڭ, كومپانيالاردىڭ, ەلدەردىڭ ءبىر مەزەتتەگى ارەكەتتەرى: جانار-جاعارمايمەن جۇرەتىن كولىكتەردى ازايتۋ, ادام قۇقىقتارى, ەڭبەك جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ستاندارتتارىن ساقتاۋ. مىسالى, سەيسميكالىق اپات قاۋپى بار جاپونيادا تۇرعىنداردىڭ اپات جاعدايىنداعى ارەكەتى شەشۋشى ءرول اتقارادى.
شەكاراارالىق ىنتىماقتاستىققا حالىقارالىق كەلىسىمدەردى ساقتاۋ, قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ, بيلوگيالىق, حيميالىق, يادرولىق قارۋ قولدانۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ, داعدارىس قاۋپى بار مەملەكەتتەرگە قارجىلاي كومەك بەرۋ ارقىلى قولداۋ جاتادى.
داۆوس فورۋمى ەسەبىندە كورسەتىلگەندەي, قازىرگى الەم جاساندى ينتەللەكتتىڭ قارقىندى دامۋى, كليماتتىڭ وزگەرۋى, گەوساياسي شيەلەنىستەر مەن دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ اسەرىنەن قۇرىلىمدىق وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىر. سوندىقتان جاھاندىق سىن-قاتەرلەرمەن كۇرەس جولىندا جوعارىدا اتالعان ءتورت باعىت ءوز دەڭگەيىندە جوعارى ماڭىزعا يە.
ەركەبۇلان قۋانباي,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى