سۋبسيديانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى

اقتىلى مال باعىپ, اقىق ءدان ءوسىرىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارىمەن تىلدەسە قالساڭىز, قوس قولتىقتارىنان دەمەپ, جەبەپ وتىرعان مەملەكەتتىك قولداۋ ەكەندىگىن ايتىپ, اعىنان جارىلادى. وتكەن جىل جالپى ديقان قاۋىمى ءۇشىن ىرىسى كەم, ىرىزدىعى ازداۋ ماۋسىم بولدى. الا جازداي اسپاننان ءنار تامبادى. ەسەسىنە قوڭىر كۇزدە سىلبىراعان اق جاۋىننان كوز اشا الماي قالدى. سالدارىنان ءدان ساپاسىز, ناندىق قاسيەتى كەم, باعا تومەن.

– قازىر كوپتەگەن اۋىل شارۋاشى­لىعى قۇرىلىمدارى مەملەكەتتىڭ كومەك-قولداۋىنىڭ ارقاسىندا عانا كۇنەل­­­تىپ وتىر, – دەيدى «قۇلان» شار­ۋا قو­جا­لىعىنىڭ جەتەكشىسى قۇلان بولاتوۆ. ەگەر ءدال وسىنداي كومەك بولماسا, الدەقاشان بانكروت بولىپ كەتەر مە ەدىك. تەك ءبىر وكىنىشتىسى, سۋبسيديانى ءىرى شارۋاشىلىقتار الادى دا, شاعىن شا­رۋاشىلىقتارعا بۇيىرا بەرمەيدى.

بۇل پىكىر ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇر­گەلى قاشان. ماسەلەنىڭ ءمانىسىن جە­تە بىلمەگەندىكتەن, سىرتتاي تون ءپىشۋ ءتارىزدى. اق-قاراسىن وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باس­شى­سىنىڭ ورىنباسارى ەركەش الە­نوۆ ايتىپ بەردى. تۇپتەپ كەلگەندە, ءتۇيىننىڭ ءبارى ءوتىنىمدى دۇرىس تولتىرماۋدان تۋىنداپ جاتادى ەكەن. ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ شتاتىندا زاڭگەر بار. ولار ءوتىنىمدى تارتىپكە ساي تولتىرادى. تيىسىنشە سۋبسيدياعا يە بولدى. ال شاعىن شارۋا قوجالىقتارىندا زاڭگەر جوق. سۋبسيديا الۋدىڭ تالابىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ تۇسىندىرگەنىمەن, وتىنىمدەر دۇرىس تولتىرىلمايدى. سول سەبەپتى قايتادان تۇزەتىپ اكەلگەن كەزدە ءتىزىمنىڭ سوڭىنا شەگەرىلىپ قالادى. ورىنسىز وكپە-نازدىڭ تۋىندايتىن جەرى دە – وسى.

وتكەن جىلى ءوڭىردىڭ اۋىل شا­رۋا­شى­لىعى قۇرىلىمدارى 55,8 ميل­ل­يارد تەڭگە سۋبسيديا العان. جەتىس­پەيتىن قاراجات كولەمى جوعارىدا ايتقا­نىمىزداي, 20 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا. بۇل ورايداعى تاپشىلىق جىلدا قايتالانىپ تۇرادى.

– وتكەن جىلى سۋبسيديا الماعان شارۋالارعا ۇستىمىزدەگى جىلى قاراجات العاشقى كەزەكتە تولەنەتىن بولدى. ول ءۇشىن بەلگىلى ءبىر سومانى سۇراۋ نەمەسە جوسپارلاۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى شارۋالاردىڭ ءوز جوسپارلارى مەن مىندەتتەرى بار. ادەتتە وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, قارجىنى كوبىرەك سۇرايمىز, – دەيدى ەركەش الەنوۆ.

سۋبسيديا الۋعا بەرىلەتىن ءوتىنىم سانى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ەگەر 2022 جىلى تىڭايتقىشتار الۋعا 6 مىڭ ءوتىنىم تۇسسە, كەلەسى جىلى 15 مىڭ­عا جەتكەن. ايتسە دە, سۋبسيديا الۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. 2023 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر Qoldau جەكە پلاتفورماسىنا كوشتى. جاڭالىق جاعىمدى بولعانىمەن, كەمشىلىگى دە بار ەكەن. ماسەلەن, وتىنىمدەردى قابىلداۋ, سۋبسيديا كولەمىن ەسەپتەۋ, سونداي-اق وتىنىمدەردىڭ قايتالانۋى تۋرالى اقپاراتتاردىڭ بولماۋى قيىن­­دىق تۋعىزىپ تۇر. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءسال عانا تاراتىپ ايتاتىن بول­ساق, ءبىر ءوتىنىمنىڭ ەكى رەت قارا­لىپ, ەكى رەت اقشا تولەۋ قاۋپى بار. ودان وزگە دە ولقىلىقتار از ەمەس. ءبىر عانا مىسال كەلتىرە كەتەلىك, 2022 جى­لى «گورمولزاۆود» جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋلى سەرىكتەستىگى وڭدەۋشى كاسىپ­ورىنداردىڭ شىعىندارىن سۋبسيديا­لاۋعا 11 ءوتىنىم بەرسە, 2023 جىلى جاڭاعى وتىنىمدەر كولەمى 847-گە جەتكەن. مىنە, وسىنداي كەمشىلىكتەردەن ارىلتىپ, ءبىر جۇيەگە كەلتىرمەي بول­ماي­تىن سىڭايلى. قازىرگى كۇنى اۋىل شا­رۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى باسشى­لى­عىنىڭ تاراپىنان شاعىمنىڭ كو­بەيىپ كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – وسىندا. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ماماندارى شارۋالار راسىمدەگەن قۇجاتتاردا كورسەتىلگەن مالىمەتتەردى قايتا تەكسەرۋگە ءماجبۇر. بۇل ارادا ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتەتىن ءبىر جاي, كەلىپ تۇسكەن ءاربىر ءوتىنىمدى مۇقيات قاراستىرا وتىرىپ, الدىڭعىسىنىڭ سوڭىنا نۇكتە قويماي, كەلەسىسىن وڭدەۋگە كىرىسە المايدى. وتىنىمدەر سانى وسە تۇسكەندىكتەن, بۇل كادىمگىدەي قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. ءوتىنىم كولەمى وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 2,2 ەسە كوبەيگەن سوڭ, ءبولىمدى كۇشەيتۋگە تۋرا كەلگەن.

شارۋانىڭ شىرايىن كەلتىرىپ تۇرعان سۋبسيديا ەكەندىگىن جوعارىدا ايتتىق. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەي تۇرعان بيىلعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا دايىندىق دەر كەزىندە باستالۋى ءتيىس. قاراجات بيۋدجەتتىكى بولعاندىقتان, قاڭتار ايىنىڭ ەكىنشى ونكۇندىگىندە تولەمدەردىڭ زاڭدىلىعى تەكسەرىلەدى. جۇيەنىڭ جەتىلمەۋىنە بايلانىستى ورىن الىپ وتىرعان قاتەلىكتەردەن ارىلۋ ازىرگە مۇمكىن ەمەس دەگەن الاڭ­داۋشىلىق تا بار. باسقارما باسشىسى ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە جانە باعدارلاما ازىرلەۋ­شىلەرگە حات جولدانىپتى. سان رەت كوتەرىلگەن بۇل ماسەلە جونىندە وزگەرىس بولارىنان ءۇمىتتى. ايتەۋىر ەلدىڭ داستارقانىن ىرىزدىققا تولتىرار شارۋانىڭ موي­نىنداعى جۇك جەڭىلدەسە ەكەن دەيسىڭ دە.

اقمولا وبلىسى