ساياسات نۇربەك: عىلىم وندىرىستەگى تابىستى 15 ەسە ارتتىرادى

– ساياسات نۇربەك ۇلى, دامىعان ەلدەردە عىلىمعا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3, ءتىپ­تى 4 پايىزىنا تەڭ كەلەتىن قارجىنى بولەدى. ءبىز بۇل كورسەتكىشتى 1 پايىزعا دا جەتكىزە الماي كەلەمىز. كوپتەن ايتىلىپ كەلە جاتقان مەجەگە وسى جىلى جەتە الامىز با؟

– ەكونوميكالىق دامۋ جانە ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمى بويىنشا عىلىمعا جىلىنا بولىنەتىن قارجى كو­لەمى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزى­نان كەم بولماۋعا ءتيىس. ەگەمەندىك العالى 30 جىل وتسە دە ءبىز 1 پايىزعا ەشقاشان جەت­كىزبەدىك. 1990 جىلى 0,82 پايىز, ياعني ەڭ جوعارى كورسەتكىش وسى بولدى. 2000 جىلى قارجى كولەمى كۇرت تومەندەپ كەتكەننىڭ سالدارىنان 1990 جىلى تىركەلگەن 52 مىڭ عىلىمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرىنىڭ 12 مىڭى عانا قالدى. 2021 جىلى 0,12 پايىز­عا, 2022 جىلى 0,13 پايىزعا, بيىل بىر­دەن 0,26 پايىزعا كوتەردىك. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيا جىلىنا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4,3 پايىزىن عىلىمعا, 4,7 پايىزىن جوعارى بىلىمگە بولەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە روبوتتار, كولىكتەر, تەحنيكالار, جالپى ايتقاندا, جاڭا تەحنولوگيالار ەلىنە اينالىپ وتىر. ال وتاندىق عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا قاشان, قالاي جەتكىزەمىز؟ بۇل مەجەگە تەك مەملەكەتتىك بيۋدجەتپەن جەتۋ مۇمكىن ەمەس, ونى مويىنداۋ كەرەك. مۇنداعى نەگىزگى ماسەلە جەكە سەكتوردان ينۆەستيتسيانىڭ تارتىلماۋىندا بولىپ تۇر. ماسەلەن, سول وڭتۇستىك كورەيادا عىلىمعا باعىتتالعان قارجىنىڭ 72 پا­يىزى جەكە سەكتوردان تۇسەدى. امەريكادا بۇل كورسەتكىش ودان دا جوعارى, 84 پايىزعا تەڭ. ەلىمىزدە كەرىسىنشە 70 پايىزعا جۋىق قارجىنى مەملەكەت بەرەدى. سوندىقتان زاڭنامالىق وزگەرىس بولۋى قاجەت. «عىلىم جانە تەح­نولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسى ماجىلىسكە ەنگىزىلدى. بيىل تالقىلاۋ باس­تالادى, بۇيىرسا الداعى ءساۋىر ايىندا قابىلدانادى. سول زاڭ ءساتتى قابىلدانسا, جۇيەلى شارالارىمىز زاڭدى كۇشىنە ەنسە, سالىق جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلىپ, جەكە سەكتوردى, ءىرى كومپانيالاردى عىلىمعا قارجى سالۋعا كوپتەپ تارتا الامىز. جوسپارىمىز بويىنشا بۇل مەجەگە 2025 جىلدىڭ سوڭىندا قول جەتكىزەمىز.

– سالىق جەڭىلدىكتەرى جەكە سەكتوردى عىلىمعا قارجى بولۋگە قىزىقتىرا قويار ما ەكەن؟

– سالىق جەڭىلدىكتەرىن ەنگىزۋ – الەم­دىك تاجىريبەدەگى ەڭ مىقتى مەحانيزم. يزرايل, فينليانديا, شۆەيتساريا, جا­پونيا, تايۆان, وڭتۇستىك كورەيا سەكىلدى دامىعان يننوۆاتسيالىق ەلدەردە مۇنداي جەڭىلدىكتەر كولەمى 250-300 پايىزعا دەيىن جەتەدى. ايتالىق, يز­رايل­دە كەز كەلگەن جەكە, وندىرىستىك, ونەر­كاسىپتىك كومپانيا عىلىمي ۇلەسى جوعارى ءونىمدى دامىتۋعا ينۆەستيتسيا سالعان جاعدايدا ينۆەستيتسيا­سىنان, ءونىمدى ساتۋدان تۇسكەن تابىستان 100 پايىز, ءونىمدى شىعارۋعا باسقا ءبىر ۇيىممەن سەرىكتەستىك جاساعاندا 50 پا­يىز سالىق تولەمەيدى. ءبىز «عىلىم جانە تەح­نولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭنىڭ جو­باسىنا 150 پايىز جەڭىلدىك ەنگىزدىك. زاڭ قابىلدانسا, وتاندىق كومپانيالار ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن نەمەسە عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن سەرىكتەستىك نەگىزىندە ءبىر يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس يا عىلىمي زەرتتەۋ ارقىلى ءوزىنىڭ ءونىمىن ارتتىرۋعا قارجى سالسا, 100 پا­يىز سالىقتان بوساتىلادى. ال عىلىمي ۇيىم­دارمەن سەرىك­تەستىك ناتيجەسىندە شىعارىلعان تاۋارلارعا 50 پايىز سالىق­تىق جەڭىلدىك قاراستىرىلادى. وسى جەڭىل­دىكتەرگە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىرمىز.

– جاڭا جىلدا جەر قويناۋىن يگە­رۋشىلەر تابىسىنىڭ 1 پايىزىن عى­لىمعا ءبولۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى ىسكە قوسىلا ما؟

– سىزگە ءبىر مىسال ايتايىن. سەلەن دەيتىن سيرەك كەزدەسەتىن مەتال بار. «كسەروكس» كومپانياسى وسى مەتالدى وتە كوپ قولدانادى. پرينتەردىڭ بوياۋ اۋىستىرعىشىنداعى ۇزىن تسەليندر پىشىندەس بولىگى وسى سەلەننەن جاسا­لادى. تازارتىلماعان سەلەننىڭ سال­ماعى – 99,5 پايىز تازارتىلعان تۇرىنە قارا­عاندا الدەقايدا اۋىر. ويتكەنى تازار­تىلماعان سەلەندە قورعاسىن كوپ بولادى. وسى تازارتىلماعان اۋىر سەلەن مىس, تسينك, تەمىر بالقىتۋدان قالاتىن قال­دىق­تىڭ ىشىندە كەزدەسەدى. ەلىمىز سول قالدىقتى شيكىزات كۇيىندە قانشاما جىلدان بەرى شەتەلگە ساتىپ كەلەدى. ويت­كەنى قازىر قولدانىلاتىن سەلەندى تازارتۋ ءادىسى – وتە ۋلى, قاۋىپتى, كۇردەلى, قىمبات. ايگىلى قانىش ساتباەۆتىڭ ءىز­باسارى اكادەميك باقداۋلەت كەنجاليەۆ باس­تاعان مەتاللۋرگيا جانە كەن بايى­تۋ ينستيتۋتىنىڭ (ق.ساتباەۆ اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى) عالىمدارى كەيىنگى 7-8 جىلداي وسى سەلەندى تازار­تۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسىن زەرتتەپ, ازىرلەدى. جەتەكشى عالىمدى شاقىرىپ, ءادىستى وندى­رىستە قولدانۋ ءۇشىن نە كەرەگىن سۇرا­دىق. ناتيجەسىندە, عىلىم قورىنان نىسانالى گرانت رەتىندە جانە ق.ساتباەۆ ۋني­ۆەرسيتەتىنەن قاراجات بولگىزىپ, ۆاكۋمدىق پەش جاسالدى. بالقاشتاعى مىس زاۋىتىنا وسى ءادىستى ۇسىندىق, ونداعىلار پايداسىن تەز ءتۇسىنىپ, 2 اي­دىڭ ىشىندە تسەح سالدى. سەبەبى تازارتىل­ماعان سەلەننىڭ 1 كيلوسى 10 دوللار, تازار­تىلعانى 150 دوللار تۇرادى. كىپ-كىش­كەنتاي تسەحتا 100 توننا ءونىم شى­عارىلادى, 15 ملن دوللار تازا تابىس تاۋىپ وتىر. ياعني عىلىمنىڭ وندىرىسكە قوسقان ۇلەسى تابىستى 15 ەسە ارتتىردى. ەلدەگى بۇكىل ءوندىرىستى وسىنداي باعىتقا يتەرمەلەۋ كەرەك. سوندا 1 پايىزعا جە­تەمىز. ءبىر نارسەگە كوزىمىز جەتتى, ەلىمىز­دەگى كەن بايىتۋ كاسىپورىندارى, ءىرى كوم­پانيالارى ءالى دە شيكىزات فيلوسوفيا­سىمەن ءومىر سۇرەدى. ءبىز سەلەن مىسالىندا ولارعا عىلىم ارقىلى تابىستى ەسەلەپ ارتتىرۋعا بولاتىنىن دالەلدەدىك. «ماسساعان, ءبىز مۇنى 2001 جىلدان بەرى شيكىزات كۇيىندە شەتەلگە سۋ تەگىن ساتتىق, قانشاما اقشا شەتەلگە كەتتى» دەپ قايران قالدى. ەندى ءبىز قازىر ولارعا تازارتىلعان سەلەن ساتۋمەن عانا شەكتەلمەي, سودان تۇسكەن بىرجىلدىق تابىسىن پرينتەردىڭ بوياۋىن قاپتايتىن پلەنكا زاۋىتىن سالۋعا جۇمساسا, جىلدىق تابىسى 15 ملن دوللار ەمەس, 150 ملن دوللارعا شىعاتىنىن ايتتىق. بىراق شيكىزات فيلوسوفياسىن ۇستانعان كومپانيالاردى ءالى كوندىرە الماي كەلەمىز. ويتكەنى ولارعا سەلەندى تازارتۋ ءادىسى جۇمىس ىستەيتىنىن عىلىمي جوبا ارقىلى كورسەتكەنىمىزدەي, جۇيەلى مەحانيزمنىڭ مىسالى بولۋى كەرەك. ءىرى كومپانيالاردى, كاسىپورىنداردى وسىلاي عانا قىزىقتىرۋعا بولادى. كۇش­تەي المايمىز. سەبەبى جەر قويناۋىن يگە­رۋشىلەردىڭ عىلىمعا تابىسىنان 1 پايىز ءبولۋى مىندەتتەلمەگەن, ياعني ەرىكتى.

– عىلىم اكادەمياسىنىڭ جۇمىسى قاي باعىتتا دامىماق؟

– عىلىم اكادەمياسى پرەزيدەنت جانىنداعى تولىق مەملەكەتتىك مەكەمە مارتەبەسىن يەلەندى. اكادەميانىڭ الدىندا بىرنەشە ماڭىزدى مىندەت تۇر. ءبىرىنشىسى – عىلىمي زەرتتەۋ باعىتتارىن ايقىنداۋ. ەلىمىزدە 96 باسىم باعىت بولدى, قازىر 6-عا قىسقارتتىق. مىسالى, وتە قۋاتتى عىلىم اكادەمياسى بار الپاۋىت قىتاي عىلىمعا نەبارى 8 نەگىزگى باعىتتى بەلگىلەگەن. مىسالى, ءبىرىنشىسى – وسىمدىك شارۋاشىلىعى. ويتكەنى وندا حالىق كوپ, اش قالدىرماۋ كەرەك. نەگىزگى پروتەيننىڭ قاينار كوزى – سويا. سويانىڭ جىلدام وسەتىن (ۆەگەتاتيۆتى مەرزىمىن قىسقارتاتىن) گەنىن ويلاپ تاپقان عالىمعا مەملەكەتتەن اقشا بەرەدى. ولار اقشانى ناقتى وزدەرىنە (ەلگە, مەملەكەتكە) قاجەتتى عىلىمي جۇ­مىسقا بولەدى. ال بىزدە قالاي؟ گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا تاقىرىپتاردى, جوبالاردى عالىمدار وزدەرىنىڭ ىڭعايىنا قاراي ۇسىنادى. ەندى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى بەلگىلەنگەن 6 باسىم باعىتتىڭ ىشىندەگى ءار سالاداعى پروبلەمالاردى ايقىنداپ, ونى شەشەتىن عىلىمي تاقىرىپتار مەن جوبالاردى قابىلداپ, وزەكتىلىگىن, عىلىمي تۇرعىدا ماقساتقا جەتكىزۋ جولىن ءانونيمدى تۇردە ساراپتايدى.

– جاڭا گرانتتار بەرىلە مە؟

– مەگاگرانت دەگەن ۇعىم پايدا بولادى. قازىرگى گرانتتار ادەتتە جابدىقتاۋعا, جالاقىعا جەتەدى, بولدى. وسى كۇنگى ەڭ كولەمدى گرانت كولەمى 300 ملن تەڭگەنى قۇرايدى, بىلاي قاراعاندا ۇلكەن سوما سەكىلدى, بىراق 3 جىلعا ءبولىپ تاستاعاندا اۋقىمدى عىلىمي جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە جەتپەيدى. سوندىقتان بىلتىردان باس­تاپ بىرتىندەپ 4,5 ملرد تەڭگە بولاتىن مەگاگ­رانتتاردى ىسكە قوستىق. مۇنى ءبىر ۋنيۆەرسيتەت نەمەسە ينستيتۋت يگەرە الماۋى مۇمكىن, سول سەبەپتى كونسورتسيۋم قۇردىق. مىسالى, كەيىنگى كەزدەرى كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى ءتۇسىپ بارا جاتىر. سول كاسپي ءوڭىرىنىڭ باسسەينىن زەرتتەۋگە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, گەوگرافيا ينستيتۋتى, گلياتسەولوگيالىق ورتالىق سەكىلدى بىرنەشە ۇيىمنىڭ سالالىق ماماندارى بىرىكتى. وسى زەرتتەۋ جۇمىسىنا 4 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ەكىنشى, «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسىنا «ينفراقۇرىلىمدىق گرانتتاردى» ەنگىزدىك. ويتكەنى زاماناۋي عىلىم ينفراقۇرىلىمدىق دەڭگەيگە كوشىپ كەتتى, تەك ەكسپەريمەنت, دالەل, پراكتيكا جۇزىندە عانا عىلىم ناتيجەلى بولىپ جاتىر. ال بۇعان زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن ۇيىمنىڭ ينفراقۇرىلىمى, جابدىقتالۋ جاعدايى جوعارى بولۋى كەرەك.

– عىلىم قورى وسى جىلى قانداي جوبالاردى قارجىلاندىرادى؟

– عىلىم قورى قازىر ەكى ۇلكەن باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ونىڭ ءبىرى – كوممەرتسيالاندىرۋ. الگىندە ايتىلعان سەلەندى تازارتۋ ءادىسى سول كوممەرتسيالاندىرۋ باعىتىنا جاتادى. ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «سينتەتيكالىق حيميا» زەرتحاناسى 2024 جىلدان باستاپ 10 مىڭ فلاكون ءونىم ء(يىس سۋ, داق كەتىرگىش سۇيىقتىقتار) شىعارادى. عىلىم قورى ەكىنشى ۇلكەن ۆەنچۋرلىق باعىت بويىن­شا جۇمىستى بيىلدان باستاپ ىسكە قوسادى, ياعني قور ۆەنچۋرلىق ينۆەستورلاردى عى­لىمعا تارتۋمەن اينالىسادى. «بىزدە عى­لىمي جوبا, قارجى بار, سو­عان ءسىز دە ين­ۆەستيتسيا سالىڭىز» دەپ عى­لى­مي ءونىم­دى وندىرىسكە اينالدىرۋ ماقسا­تىن­داعى ۆەنچۋرلىق قورلار سەكىلدى جۇ­مىس ىس­تەيدى. وسىلايشا, جەكەمەنشىك ينۆەس­تور­لاردىڭ قاتارىن, عىلىمعا تارتىلاتىن ينۆەستيتسيانىڭ كولەمىن ارتتىرامىز.

– بيىل عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى قانداي باعىتقا بەت الماق؟

– عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ۇلكەن ينۆەنتاريزاتسياسى كەرەك. ياعني مەكەمەدەگى ماتەريالدىق دۇنيەنىڭ بار-جوعىن جانە جاي-كۇيىن بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە تەكسەرىپ, تۇگەندەۋ ماڭىزدى. جاڭا جىلدا قابىلداناتىن «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسىنا Technology readiness level – TRL, تۋرا تارجىمالاساق, تەحنولوگيالىق دايىندىق دەڭگەيى دەگەن ۇعىم ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل – حالىقارالىق تاجىريبەدە (اقش, يزرايل, ەۋروپا ەلدەرىندە) قول­دانىلاتىن كەز كەلگەن عىلىمي ۇيىمنىڭ, زەرتحانانىڭ, ءتىپتى عالىمنىڭ نەمەسە عىلى­مي ۇجىمنىڭ تەحنولوگيالىق كوممەرتسيالاندىرۋ, قولدانبالى عىلىمعا دايىندىق دەڭگەيىن كورسەتەتىن ءادىس. وسى ءادىس ارقىلى ەلىمىزدەگى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قاي دەڭگەيدە, قانداي باعىتتا, قاي ساتىدا جۇمىس جۇرگىزە الاتىنىن انىقتايمىز. قازىر بىرنەشە دەڭگەي بەلگىلەنگەن. مىسالى, 1-2 ساتىدا ينستيتۋتتىڭ الەۋەتى تەوريالىق, ياعني ىرگەلى عىلىممەن اينالىسا الاتىنىن كورسەتەدى. 3-4 ساتىلار قولدانبالى عىلىممەن شۇعىلدانۋعا قاۋقارىن, 5,6,7 ساتىلار تەحنولوگيالىق وندىرىسپەن ۇشتاستىرۋعا دايىندىعىن, ال 8-9 ساتىلار ءوزىنىڭ جاڭا پروتوتيپتەرىن, يننوۆاتسيالىق ونىمدەرىن شىعارۋعا ازىرلىگىن بىلدىرەدى. وكىنىشكە قاراي, قازىر عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمىزدىڭ كوبىندە تەحنو­لوگيالىق دايىندىق دەڭ­گەيى 1-4 ساتىلاردا تۇر. مۇنى ۇيىم ۇجى­مىنىڭ ءوزى دە بىلمەۋى مۇمكىن. ويتكەنى ونىڭ وسىعان دەيىن ناقتى بەلگىلەنگەن جولى, ءادىسى, جۇيەسى بولمادى. ەندى وسى TRL ءادىسى ارقىلى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ دەڭگەيى انىقتالىپ, سوعان ساي قارجى ءبولىنىپ, جوعارى ساتىعا كوتەرىلۋدىڭ ناقتى شارتتارى كورسەتىلەدى.

– عالىمداردى الەۋمەتتىك قولداۋ پاكەتى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟..

– عالىمداردى قولداۋ, جوعارىدا ايتىلعانداي, ولاردىڭ تەوريالىق تۇر­ع­ىدان توقتاپ تۇرعان عىلىمي جۇمىس­تارىنىڭ نەگىزىندە ءونىم ءوندىرىپ, نارىققا شىعارۋ ارقىلى الەۋمەتتىك جاعدايىن, باستىسى جالاقىسىن ارتتىرۋدان باستالادى. مىسالى, سەلەندى تازارتۋدىڭ ءادىسىن ازىرلەگەن عالىمداردىڭ جەتەكشىلەرى ايىنا 3-4 ملن تەڭگە جالاقىعا قول جەتكىزىپ وتىر. عالىمدار اقشا, جوعارى جالاقى, عىلىمداعى تابىستىڭ قاينار كوزى گرانتتا ەمەس, نارىقتا ەكەنىن ەندى ءتۇسىنىپ كەلەدى. ءبىز بۇگىندە عالىمدارىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن فيلوسوفياسىن اۋىستىرىپ جاتىرمىز, بۇل ەڭ كۇردەلى جۇمىس بولىپ تۇر. ناعىز عىلىم – كابينەتتە وتىرىپ ماقالا جازۋ ەمەس, ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە قاجەتتى جاڭا ءونىم شىعارۋ, عالىم رەتىندە, عىلىمي تۇرعىدا تۇرمىسىن, جاعدايىن جاقسارتۋعا ۇلەس قوسۋ. ال ناقتى ىسكە كەلسەك, «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» جاڭا زاڭدا بىرنەشە الەۋمەتتىك قولداۋ پاكەتى قاراستىرىلعان. عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىساتىن قىزمەتكەرلەرگە عىلى­مي دارەجەسى ءۇشىن قوسىمشا اقى كوز­­دەل­دى. سونىمەن قاتار جاڭا زاڭ جو­با­سىن­دا عالىمداردى الەۋمەتتىك, مەدي­تسي­نالىق, زەينەتكە شىققانداعى قول­داۋدىڭ تۇرلەرىن ەنگىزدىك. بىراق ءبىز جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانعانىن كۇتپەي, 2023 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان «وتباسى بانكىمەن» بىرلەسىپ, جاس عالىمدارعا ارنالعان جەڭىلدەتىلگەن تۇرعىن ءۇي باعدار­لاماسىن باستاپ كەتتىك. سۇرانىس وتە كوپ. تاعى ءبىر ماڭىزدى الەۋمەتتىك قولداۋ – جالاقى. مينيسترلىككە قاراستى ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامعا كىرەتىن قىزمەت­كەرلەردىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا كوتەرى­لەدى. بۇعان دەيىن وقىتۋشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن ءوسىرۋ جوعارى وقۋ ورنىنا جۇكتەلەتىن, ەندى ورتالىق بيۋدجەتتەن بولىنەدى. بۇل قولداۋدى وتكەن جىلى باستادىق, 2029 جىلعا دەيىن جىلىنا وسىنشاما كولەمدە قوسىلىپ وتىرادى.

اڭگىمەلەسكەن –

ايدانا شوتبايقىزى,

«Egemen Qazaqstan»