زەينەتاقى جۇيەسىندەگى جاڭاشىلدىق

سالادا ىلگەرىلەۋ بايقالادى

وسى يندەكستە بيىل العاش رەت قازاق­ستان­داعى زەرتتەۋ دە قامتىلدى. الايدا سىرتقى سىن-تەگەۋرىندەرگە قاراماستان, ەلى­مىزدىڭ زەينەتاقى جۇيەسىندە تۇراق­تى­­لىق پەن ساپالى ءوسىم بايقالىپ وتىر. 2023 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنداعى جاع­داي بويىنشا, زەينەتاقى جيناقتارى 17,4 ترلن تەڭگەنى كورسەتىپ, ءبىر جىل ىشىندە مۇنىڭ كولەمى 3 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 20,5% مولشەرگە ءوستى. جەكە زەينەتاقى شوت­تارىنىڭ سانى شامامەن 12,31 ملن-دى قۇرايدى. بيىل 11 ايدا بجزق سالىم­شىلارىنىڭ شوتتارىنا 1,2 ترلن تەڭ­گەدەن اسا تازا ينۆەستيتسيالىق تابىس ءتۇستى. بۇل بىلتىردىڭ سايكەس كەزەڭىنىڭ كور­سەت­كىشتەرىنەن 468,54 ملرد تەڭگەگە نە­مەسە 60,3% مولشەرگە ارتىق.

وسى ورايدا بيىل زەينەتاقىمەن قام­سىزداندىرۋ سالاسىنا قاتىستى بجزق قىزمەتىنە ىقپال ەتكەن نەگىزگى جاڭالىقتاردى اتاپ وتۋگە بولادى. «2023-2025 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت تۋرالى» زاڭعا سايكەس, 2023 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ مىناداي نەگىزگى كورسەتكىشتەر بەلگىلەندى: ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) – 3 450 تەڭگە; ەڭ تومەنگى زەينەتاقى – 53 076 تەڭگە; كۇن­كورىس دەڭگەيى (كد) – 40 567 تەڭگە; با­زالىق زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مول­شەرى – 24 341 تەڭگە.

جىل سايىن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭ­گەيىنىڭ وسۋىمەن بازالىق زەينەتاقى كو­لە­مى دە ۇلعايىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرى بجزق-دان بەرىلەتىن ەڭ تومەنگى تولەم مولشەرى 8,5%-عا كوبەيىپ, 28 396,9 تەڭ­گەنى (40 567 تەڭگەدەن 70%) قۇرادى. بيىل 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان كەيىن لايىقتى دەمالىسقا شىققان زەينەتكەرلەرگە بجزق-دان بەرىلەتىن تولەمدەر 5% مولشەرگە ءوستى. وسىلايشا, 2023 جىلى زەي­نەتاقى تولەمدەرىنىڭ جيىنتىق كولە­مى ارتتى.

تۋرا ءبىر جىل بۇرىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرقاتار الەۋ­مەت­تىك شارانى كوزدەيتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسە­لە­لەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. سوندا ايەلدەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسىن 2023 جىلدان 2028 جىلعا دەيىن 61 جاس دەڭگەيىندە بەلگىلەۋ تۋرالى قامتىلدى. ياعني وسى كەزەڭ ارالىعىندا ايەلدەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسى وزگەرمەيتىن بولدى. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا 2028 جىلعا دەيىن 61 جاسقا دەيىنگى ايەلدەر ءۇشىن زەينەتكەرلىك جاس جولاعىن بە­كىتۋ كەڭ الەۋمەتتىك سۇرانىستى ەسكەرە وتى­رىپ قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى.

2023 جىلى بىرىڭعاي تولەم مولشەر­لە­مەسى ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنىڭ 20%-ىن­ ­(ونىڭ ىشىندە جتس ۇلەسى – 9%) قۇ­را­دى. وسىلايشا, ەڭبەكاقى قورىنا سالىق جۇكتەمەسى 35%-دان 20%-عا دەيىن تو­مەندەدى. بۇل مولشەرلەمەنى كەزەڭ-كە­زە­ڭىمەن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. بىرىڭعاي تولەمگە جەكە تابىس سالىعىنىڭ تولەنۋگە جاتاتىن سومالارى, مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى (مزج), الەۋمەتتىك اۋدارىمدار, جارنالار جانە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا اۋدارىمدار ەنگىزىلەدى.

الەۋمەتتىك كودەكستىڭ وڭ اسەرى

جىلدىڭ باستى جاڭالىعىنىڭ ءبىرى – بيىل 1 شىلدەدەن باستاپ جاڭادان ازىرلەنگەن الەۋمەتتىك كودەكستىڭ كۇشىنە ەنۋى. بۇل زاڭنىڭ شەڭبەرىندە بىرقاتار نە­گىز­گى يننوۆاتسيالار ىسكە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, سالىمشىلاردىڭ ين­ۆەس­تيتسيالىق مۇمكىندىكتەرى كەڭەي­تىلدى. ەندى ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باس­قارۋشىنىڭ (يپب) سەنىمگەرلىك باس­قارۋىنا مىندەتتى جارنالار ەسەبىنەن زەينەتاقى جيناقتارىن بەرۋ كەزىندە زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى جەتكىلىكتىلىك شەگى ەسكەرىلمەيدى. 1 شىلدەدەن باس­تاپ سالىمشىلار وزدەرىنىڭ مىندەتتى جي­ناق­تارىنىڭ 50%-ىنا دەيىن يپب باس­قارۋىنا بەرۋگە قۇقى بار. سونداي-اق ەرىكتى زەينەتاقى جيناقتارى بار سالىم­شى­لار جيناقتارىن 100%-عا دەيىن يپب-گە بەرە الادى. 2023 جىلدىڭ شىلدە-قاراشا ايلارىندا 6 085 قازاقستاندىق وسى قۇقىقتى پايدالانىپ, يپب-عا شامامەن 9,6 ملرد تەڭگە اۋداردى.

يپب باسقارۋىنان جيناقتاردى ۇلت­تىق بانكتىڭ باسقارۋىنا قايتارۋ مەر­زىمى ەكى جىلدان ءبىر جىلعا دەيىن قىس­قاردى. وسىلايشا, بيىل 297 ازامات يپب-داعى جيناقتارىن ۇب-عا قايتارۋعا ءوتىنىش بەرىپ, شامامەن 1,3 ملرد تەڭگە قايتارىلدى.

سونىمەن قاتار مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى (مزج) سالىمشىلاردىڭ بارلىق ساناتى ءۇشىن مىندەتتى بولدى. اتاپ ايتقاندا, ازاماتتىق-قۇقىقتىق سيپاتتاعى شارتتار (اقسش) بويىنشا جۇ­مىستاردى اتقاراتىن جانە تابىس الا­تىن جەكە تۇلعالار, قازاقستاندا تۇراتىن جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىل­دىكتەرىندە, اككرەديتتەلگەن شەت مەم­لەكەتتەردىڭ ديپلوماتيالىق جانە كونسۋلدىق مەكەمەلەرىندە جۇمىس ىس­تەيتىن جەكە تۇلعالار مزج تولەيدى. بۇرىن بۇل سالىمشىلار مزج تولەۋگە قۇ­قىلى, بىراق مىندەتتى ەمەس ەدى. بۇل قادام الداعى ۋاقىتتا حالىقتى زەينەتاقىمەن قامتۋدى ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەدى.

ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى بويىنشا زەينەتكە شىققان ازاماتتارعا تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا نەمەسە ەمدەلۋگە اقى تولەۋگە مزج ەسەبىنەن جينالعان زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ بارلىق سوماسىن پايدالانۋعا قۇقىق بەرىلدى. شىلدەدەن باستاپ 37 757 ازامات 72,33 ملرد تەڭگە سوماسىنداعى جيناقتاردى پاي­دالانا وتىرىپ, وسى قۇقىقتى پايدالاندى. ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى ءۇشىن زەينەتاقى تولەمدەرىنە قۇقىعى بار ادامداردىڭ تولىق ءتىزىمى الەۋمەتتىك كودەكستىڭ 212-بابىندا ايقىندالعان.

سونداي-اق بجزق-دا زەينەتاقى جي­ناعى بار ادام قايتىس بولعان جاع­دايدا جەرلەۋگە ارنالعان بىرجولعى تولەم سوماسى ەڭ تومەنگى ايلىقتىق ەسەپ­تىك كورسەتكىشتىڭ (اەك) 52,4 ەسەلەنگەن مولشەرىنەن 94 ەسەلەنگەن مول­شەرىنە دەيىن ۇلعايتىلدى. بىراق قايتىس بولعان ادامنىڭ جەكە زەينەتاقى شو­تىنداعى قاراجاتتان ارتىق بولمايدى. جەرلەۋگە ارنالعان بىرجولعى تولەم مولشەرى 2023 جىلى 324 300 تەڭگەنى قۇرايدى. ول قايتىس بولعان ادامنىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە تولەنۋى مۇمكىن. وسى الەۋمەتتىك تولەمدى ۇلعايتۋ جەرلەۋ شىعىندارىن بارىنشا تولىق وتەۋگە باعىتتالعان.

بۇعان قوسا سالىمشىلاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن بجزق كوميسسياسىنىڭ مولشەرى تومەندەدى. بۇل 1 شىلدەدەن باستاپ زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ 0,01%-ىنان ايىنا 0,008%-عا دەيىن تومەندەدى. سونداي-اق قوسىمشا شەكتەۋ ەنگىزىلدى: كوميسسيا مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى بويىنشا 0,04 ەسەلەنگەن اەك كوبەيتىندىسى جانە زەينەتاقى جيناقتارى بار جەكە زەي­نەتاقى شوتتارىنىڭ سانى رەتىندە ايقىن­دالاتىن شامادان اسپاۋعا ءتيىس.

الەۋمەتتىك كودەكستە «پلاتفورمالىق جۇمىسپەن قامتۋ» ۇعىمى ايقىندالدى. بۇل ينتەرنەت-پلاتفورمالاردى جانە ۇيالى قوسىمشالاردى پايدالانا وتىرىپ, قىزمەت كورسەتۋ ءتۇرى. ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­لى­گىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازاقستاندا 500 مىڭعا جۋىق ادام پلاتفورمالىق جۇمىسپەن قامتىلعان. پلاتفورمالىق جۇمىسپەن قامتۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تاپسىرىس بەرۋشى مەن ورىنداۋشى ينتەرنەت-پلاتفورمادا نەمەسە ۇيالى قو­سىمشادا تىركەلەدى. وپەراتور مەن تاپ­سىرىس بەرۋشى, سونداي-اق ورىنداۋشى اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس ازاماتتىق كودەكسكە سايكەس رەتتەلەدى. وسى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ قۇرالىن ەنگىزۋدىڭ ماقساتى – جۇمىسپەن قامتۋ نىساندارىنا قاراماستان, بارلىق قىز­مەتكەرگە الەۋمەتتىك قۇقىقتار بەرۋ, سونداي-اق ينتەرنەت-پلاتفورمالار ار­قىلى جۇمىسپەن قامتىلعانداردى الەۋ­مەتتىك جانە زەينەتاقىمەن قامسىز­دان­دىرۋ جۇيەسىنە تارتۋ. 2023 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ ىسكە قوسىلعان «ياندەكس.تاكسي» جاڭا جۇمىس قۇرالىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى.

جاھاندىق ترەندتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, بجزق حالىققا قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋ ارنالارىن دامىتادى جانە بارلىق وپەراتسيانى تسيفرلىق فورماتتا جۇزەگە اسىرادى. بجزق-نىڭ تسيفرلىق زەينەتاقى قىزمەتتەرىنىڭ دەڭگەيى شامامەن 92%-دى قۇرايدى. 2023 جىلى بجزق سالىمشىلار ءۇشىن ۋاقىتتى جانە بارىنشا قولايلىلىقتى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا كورسەتىلەتىن تسيفرلىق قىزمەتتەر جەلىسىن كەڭەيتۋدى جالعاستىرىپ جاتىر.

2023 جىلى بجزق سالىمشىلار مەن الۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا 22,8 ملن وپەراتسيا جۇرگىزدى. ونىڭ ىشىندە 15,8 ملن – ەلەكتروندى فورماتتا, 5,1 ملن – اۆتوماتتى رەجىمدە. قور ازاماتتار مەن ۇيىمدارعا كەرى بايلانىس پەن ءوتىنىش بەرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى مۇمكىندىكتەر بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قوردىڭ كەز كەلگەن قىزمەتىنە بجزق سايتىنداعى نەمەسە ءموبيلدى قوسىمشاداعى جەكە كابينەت ارقىلى جۇگىنۋگە بولادى.

جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە – 25 جىل

بيىل قازاقستاننىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە 25 جىل تولدى. جۇيە قالىپتاسۋ جولىنىڭ جارتىسىنان استامىن ءوتتى, ويتكەنى جۇيەنىڭ تولىق تسيكلى 40 جىل دەپ سانالادى. سوندىقتان وعان كەم دەگەندە ءبىر ۇرپاق ەڭبەككە جارامدى كەزەڭدە قاتىسادى.

وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان­نىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى ءوزىنىڭ تۇراقتىلىعىن دالەلدەدى. مۇنى Mercer CFA ينستيتۋتىنىڭ حالىق­ارا­لىق رەيتينگى راستادى. سوعان ساي­كەس قازاقستان 2023 جىلى تالداۋ جۇر­گىزىلگەن 47 ەلدىڭ ىشىندە 20-ورىنعا يە بولدى. قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇ­يە­­سى­نىڭ قورىتىندى باعاسى 64,9 بالدى (C+ باعاسى) قۇرادى جانە ساي­كەستىك, ورنىقتىلىق جانە تۇتاستىق كريتەريلەرى بويىنشا مەنشىكتى سال­ماعى ولشەنگەن سۋب-يندەكستىك باعالاۋ ناتي­جەلەرىن جي­ناق­تاۋ جولىمەن قا­لىپتاستىرىلدى.

Allianz كومپانياسىنىڭ 2023 جىلعى جاھاندىق زەينەتاقى ەسەبىندە نەگىزگى شارتتار, تۇراقتىلىق جانە بارابارلىق ولشەمدەرىنە سايكەس, قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە API رەيتينگىنىڭ 3,5 بالى (تالداۋ جۇرگىزىلگەن الەمنىڭ 75 ەلى اراسىندا 34-ورىن) بەرىلدى.

2023 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندە زەي­نەت­اقىمەن قامسىزداندىرۋ سالاسىن­دا­­عى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ماق­­­­ساتىندا جەتەكشى شەتەلدىك ساراپ­شى­­­­لاردى بىرىكتىرگەن, بىرىڭعاي جي­ناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ حالىق­ارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قا­ۋىم­داستىعىمەن (حاقق) بىرلەسە ۇيىم­داستىرعان «مىندەتتى جيناقتاۋشى جانە ارالاس زەينەتاقى جۇيەلەرىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى» اتتى جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. كونفەرەنتسيادا قاتىسۋشىلار زەينەت­اقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ نە­گىزگى مىندەتتەرىن جانە ۇزدىك الەمدىك تا­جىري­بەلەردى, سونداي-اق زەينەتاقى جۇيە­لەرىنىڭ بولاشاعىن ەسكەرە وتىرىپ, ولار­دى شەشۋدىڭ زاماناۋي جولدارىن تالقىلادى.

جىلدىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ سالا­سىنداعى حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋات­تىلىعىنىڭ دەڭگەيى, سونداي-اق «ستراتە­گيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى» جۇرگىزگەن جىل سايىنعى تاۋەلسىز سوتسيولوگيالىق زەرت­تەۋ ناتيجەسىندە ايقىندالعان حالىقتىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇ­يە­سىنە جانە «بجزق» اق-عا دەگەن سەنىم دەڭگەيى سياقتى كورسەتكىشتەردىڭ جوعارى ناتيجەلەرى. زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى قارجىلىق ساۋات دەڭگەيى ەكى دەڭگەي بويىنشا تالداندى: بازالىق جانە وزىق. حالىقتىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە دەگەن سەنىم دەڭ­گەيىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 5,80 بالل دەڭگەيىندە قالىپتاستى. بۇل كورسەتكىش ورتاشا دەڭگەيدەن جوعارى دەگەن زەرتتەۋ گيپوتەزاسىن راستايدى. ال بجزق-عا دەگەن سەنىمنىڭ ورتاشا دەڭگەيى قازاق­ستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە دەگەن سەنىم دەڭگەيىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشىمەن (5,80% بالل) سايكەس كەلەدى.

وسىلايشا, قور جۇمىسىنىڭ ما­ڭىز­دى ماق­ساتى حالىقتىڭ جالپى قار­جى­لىق ساۋاتىن جانە زەينەتاقى كاپيتالىن قالىپتاستىرۋدى ارتتىرۋ بولىپ سا­نالادى. شىن مانىسىندە, ازاماتتار بو­­لاشاق زەينەتاقىلارىنىڭ مولشەرى كوپ جاعدايدا وزدەرىنە تاۋەلدى ەكەنىن, ءوز جيناقتارىن باسقارۋعا جانە ولاردىڭ كوبەيۋىنە ىقپال ەتۋگە, ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ ءوسۋىن بايقاۋعا, تولەم الۋ كوزىن تاڭداۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن بىرتە-بىرتە تۇسىنە باستادى.

جاڭا جىل جاڭالىقتان  باستالادى

وسى ورايدا 2024 جىلى ىسكە اسىرىلاتىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى جاڭالىقتارعا توقتالا كەتكەن ءجون. 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى باستالادى. مۇنىڭ اياسىندا ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50%-ى جىل سايىن 18 جاسقا دەيىنگى بارلىق جاستاعى بالالار اراسىندا بولىنەدى. بۇل رەتتە تابىس ەسەپتى جىلدىڭ الدىنداعى ون سەگىز جىل ىشىندە ورتاشالانادى. بالالارعا ەسەپتەلگەن سومالار ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ قۇرامىندا ينۆەستيتسيالاۋدى جالعاستىرادى جانە ولارعا قوسىمشا ينۆەستيتسيالىق تابىس ەسەپتەلەدى. باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – جاس ۇرپاقتى قولداۋ جانە وعان تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا نەمەسە ۇلتتىق جيناقتار ەسەبىنەن ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرۋ. وسىلايشا, بالالار كامەلەتكە تولعانعا دەيىن ەسەپتەلەتىن ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن ەكى ماقساتقا پايدالانا الادى: ءبىلىم الۋ جانە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ.

نىسانالى تالاپتاردى (مىندەت­تە­مە­لەردى), نىسانالى اكتيۆتەردى, نىسانالى جيناقتاۋ شوتتارىنداعى نىسانالى جيناقتاردى ەسەپكە الۋ, نىسانالى جيناقتاردى تولەۋدى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى وپەراتور بولىپ «بجزق» اق ايقىندالدى.

سونىمەن قاتار 1 قاڭتاردان باس­تاپ قولدانىستاعى جيناقتاۋشى جۇيە جاڭا قۇرامداۋىشپەن – جۇمىس بەرۋ­شىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىمەن (جمزج) تولىقتىرىلادى. جمزج مولشەرى قىزمەتكەردىڭ اي سايىنعى تابىسىنا بايلانىستى بولادى جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. جۇمىس بەرۋشىگە تەڭگەرىمدى جۇكتەمەنى ۇستاپ تۇرۋ ماق­ساتىندا جمزج جارناسى كەزەڭ-كەزەڭى­مەن ۇلعايتا وتىرىپ اۋدارىلادى:

2024 جىلى – 1,5 پايىز;

2025 جىلى – 2,5 پايىز;

2026 جىلى – 3,5 پايىز;

2027 جىلى – 4,5 پايىز;

2028 جىلى – 5 پايىز.

جمزج-نى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ, سونداي-اق ولاردى سالىق سالىناتىن كىرىستەن شەگەرىمدەرگە جاتقىزۋ جۇمىس بەرۋشىگە جۇكتەمەنى تەڭەستىرۋ ءۇشىن كوز­دەلگەن. سونىمەن قاتار زاڭناماعا سايكەس, جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەي­نەتاقى جارنالارى بارلىق جۇمىسشى ءۇشىن ەمەس, تەك 1975 جىلى جانە ودان كەيىن تۋعاندار ءۇشىن تولەنەدى.

2024 جىلدان باستاپ جمزج ەنگىزۋ مەملەكەت, قىزمەتكەر جانە جۇمىس بە­رۋشى اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ءبولۋ جولىمەن زەينەتكەرلىككە شىق­قاننان كەيىن قىزمەتكەردىڭ زەينەت­اقى­مەن قامسىزداندىرۋ دەڭگەيىن ارت­تىرۋعا, سونداي-اق بارابار زەينەتاقى تولەمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە, ونىڭ ىشىندە زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ورتاق قۇ­رامداۋىشىن بىرتىندەپ قىسقارتۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ىقپال ەتەدى.

بۇعان قوسا 1 قاڭتاردان باستاپ بجزق سا­لىمشىلارى جەكە قاتىسۋىنسىز ساق­تان­د­ىرۋ كومپانيالارىمەن زەينەتاقى اننۋيتەتى شارتتارىن جاساي الادى. سا­لىمشى, ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانيا­سى (وسك), مەملەكەتتىك كرەديتتىك بيۋرو (مكب) جانە بجزق اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ونلاين تۇردە جۇرگىزىلەدى.

اتالعان يننوۆاتسيالار ازاماتتار ءۇشىن ءتۇرلى سەرۆيستەردىڭ ىڭعايلىلىعى مەن قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ەل­دە تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىن, ونىڭ ىشىندە ونلاين-فورماتتا دامىتۋ ماقساتىندا قابىلداندى. وسك-گە زەينەتاقى جيناقتارىن اۋدارۋدى اۆتوماتتاندىرۋ ەلدىڭ ساقتاندىرۋ نارىعىن دامىتۋعا, وسك اراسىنداعى باسە­كە­لەس­تىككە, سالىمشىلارعا زەينەت­اقى تولەمدەرىن الۋدىڭ بالامالى تاسىلدەرىن ۇسىنۋعا, سونداي-اق حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.

جالپى, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن دامىتۋ ءارى قاراي جالعاسا بەرەدى. تيىسىنشە, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا دا جەتىلدىرىلەدى. مىسالى, جمزج جيناقتاۋ ەسەبىنەن زياندى ەڭبەك جاع­دايلارى بار جۇمىستاردا ىستەيتىن ازا­مات­تارعا زەينەتاقى تولەمىن جۇزەگە اسىرۋدى رەتتەيتىن نورماتيۆتىك قۇجات ازىرلەنىپ جاتىر. وسى جوباعا سايكەس, زەي­نەتاقى تولەمدەرى 84 اي ىشىندە جمزج تولەۋ جۇزەگە اسىرىلعان 55 جاسقا تولعان ادامدار ءۇشىن كوزدەلەدى. بۇل نور­مانى ەنگىزۋ 2024 جىلدان باستاپ جوس­­پارلانىپ وتىر.

بۇعان قوسا جارنالاردى تولەۋ جانە بجزق-دان تولەمدەر الۋ كەزىندە ازامات­تار­دىڭ ءارتۇرلى ساناتتارى ءۇشىن سالىق شە­گەرىمدەرىن قولدانۋ ماسەلەسى دە تال­قى­لانىپ جاتىر.