ازاماتتار اقشاسىن قايدا ساقتايدى؟

– قدكبق ءۇشىن ءوتىپ بارا جاتقان جىل نەسىمەن ەستە قالدى؟

– ەلدەگى تاراتىلاتىن توعىز بانك (Capital Bank Kazakhstan, ازياكرەديت بانك, Tengri Bank, استانا بانكى, قازاقستان ەكسيمبانكى, Qazaq Banki, Delta Bank, قازينۆەستبانك, ۆاليۋت-ترانزيت بانك) بو­يىنشا وتەم تولەۋدى ءبىز 2022 جىلى اياقتاعاندىقتان, بيىل دالەلدى سەبەپتەر بويىنشا وتەم تولەۋ جانە حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ سەكىل­دى باعىتتارعا ءجىتى نازار اۋداردىق. دەپو­زيتتەردى ساقتاندىرۋشىلاردىڭ حالىق­ارا­لىق قاۋىمداستىعىنىڭ (دسحق) قىز­مەتىنە قاتىسۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇ­مىستار دا ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ولار­دان باسقا, ارينە, ءبىزدىڭ ءداستۇرلى قىز­مەتىمىز قازاقستاننىڭ دەپوزيت نارى­عى­نا تۇراقتى تالداۋ جۇرگىزۋگە بايلا­نىس­تى بولدى.

– دەپوزيت ەل ازاماتتارى­ ءۇشىن اقشا­­نى ساقتاۋ مەن مو­لاي­­­تۋدىڭ ەڭ ءبىر وڭتاي­لى قار­جى­ قۇرالى ەكەنى بەلگىلى. بۇل ءۇردىس 2023 جىلى ساقتالدى ما؟

– بيىل بولشەك ساۋدالىق دەپوزيت نارىعى وڭ سەرپىنمەن دامىدى. جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرى بانك سەكتورى­ ءۇشىن نەگىزگى قورلاندىرۋ كوزى بولىپ قالا بەرەدى. ويت­كە­نى ولار تۇراقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى, ءارى جوعارى دارە­جەدە ارتاراپتاندىرىلعان جانە بانكتەر ءۇشىن قولجەتىمدى دۇنيە. ال قاراپايىم حالىق ءۇشىن بانك دەپوزيتتەرى – ارتىق اقشانى ينۆەستيتسيالاۋدىڭ ەڭ ىڭعايلى, ەڭ قاراپايىم جانە ەڭ سەنىمدى قارجى قۇرالى.

بيىلعى احۋال بويىنشا جەكە تۇلعالاردىڭ دەپو­زيت­تىك پورت­فە­لىنىڭ جيىنتىق كولەمى 18,8 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل رەتتە جالپى ءوسىم 2023 جىلدىڭ باسىنان بەرى 1,9 ترلن تەڭ­گە­نى نەمەسە 11,5%-دى قۇرادى. حالىق دەپو­زيتتەرىنىڭ ەڭ جوعارى ءوسىمى 2023 جىل­دىڭ ەكىنشى توقسانىندا (+5,0%), ال ەڭ تومەن ءوسىمى 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسا­نىنىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا تىركەلدى (+1,4%).

– ءوسىم قانداي دەپوزيتتەردىڭ ەسەبى­نەن بايقالدى؟

– بولشەك ساۋدالىق دەپوزيت نارى­عىندا ءوسىمنىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى – تەڭگەلىك دەپوزيتتەر. وسى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جيىنتىق بولشەك ساۋدالىق دەپوزيت پورتفەلىندە ولاردىڭ ۇلەسىنىڭ ورتاشا ءمانى 69%-عا جەتتى.

اتاپ ءوتۋ كەرەك, تەڭگەدەگى دەپوزيتتىك پورتفەلدىڭ تۇراق­تىلىعىنا كوپ جاعدايدا حالىقتىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىمىنىڭ ارتقاندىعى سەبەبىنەن قول جەتكىزىلۋدە. ايتالىق, اعىمداعى جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا ايىرباس باعامىنىڭ قىسقا مەرزىم ىشىندە قۇبىلۋى تەڭگەلىك دەپوزيتتەردىڭ دەڭگەيىنە اسەر ەتە العان جوق. وسىلايشا, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ايىرباس باعامى حالىق ءۇشىن دەپوزيتتىڭ ۆاليۋتاسىن تاڭداردا ايقىنداۋشى فاكتور بولۋدان قالدى. ونىڭ ۇستىنە نارىقتا تەڭگەلىك دەپوزيتتەر بويىنشا كوتەرىڭكى تابىستىلىق دەڭگەيى دە تەڭگەلىك دەپوزيتتى تاڭداۋدا قوسىمشا ايتارلىقتاي ءرول اتقارىپ جاتىر.

بولشەك ساۋدالىق دەپوزيتتەر سەگمەنتىندە 2023 جىلى دوللارلانۋ دەڭگەيى جىل باسىندا 33,9%-دان 2023 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا قاراي 27,3%-عا دەيىن تومەندەپ وتىر.

– ەڭ جوعارى سەرپىن قانداي سەگمەنتتەردە بايقالدى؟

– بولشەك ساۋدالىق دەپوزيتتىك پورتفەلدىڭ قۇرىلىمى سەگمەنتتەر بولىنىسىندە 2023 جىلدىڭ بارىسىندا ايتارلىقتاي وزگەرگەن جوق. ءداستۇر بويىنشا ماكسيمالدى شوعىرلانىم (قالدىق اقشالارى سوڭعى سانىن قوسا ەسەپتەگەندە 15 ملن تەڭگەگە دەيىن بولاتىن) بۇقارالىق سەگمەنتتە بايقالدى.

دەپوزيتتىك پورتفەلدىڭ جيىنتىق كولەمىندە بۇقارالىق سەگمەنتتىڭ ۇلەستىك كورسەتىشى جىل بارىسىندا 50%-دان جوعارى بولدى. سونىمەن قاتار 2023 جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا ورتا جانە ءىرى سەگمەنتتەردەگى دەپوزيتتەر بويىنشا جوعارى ءوسۋ قارقىنى تىركەلدى. بۇعان مىنا فاكتورلار سەبەپ بولۋى مۇمكىن:

جوعارى ينفلياتسيا اياسىندا ازا­­مات­تاردىڭ الاتىن تابىس دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋىنا بايلانىستى ورتا سەگمەنتپەن شەكتەسەتىن سومالاردىڭ ءىشىنارا سول سەگمەنتكە اعىلۋى; دەپوزيتتەرىندە از كولەمدە اقشا جيناعان سالىمشىلاردىڭ اقشا جيناۋ قابىلەتىنىڭ تومەن­دەۋى. ويتكەنى كۇندەلىكتى تاۋار­لار­عا كەتەتىن شىعىندار حالىق تابىسىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن الاتىن بولدى.

– تۇتىنۋشىلاردىڭ قانداي دەپوزيتتەرگە «بۇيرەگى بۇرىپ» تۇرادى؟

– ادەتتەگىدەي, بيىل دا حالىق اراسىندا مەرزىمسىز سالىمدار وتە تانىمال بولدى. بيىل ولاردىڭ بولشەك ساۋدالىق دەپوزيتتەردەگى ۇلەسى 63,9%-دى قۇراپ, ال جيىنتىق كولەمى 12,0 ترلن تەڭگەگە جەتتى. سونىمەن قاتار اعىمداعى جىلى تۇراقتى قورلاندىرۋ كوزدەرى – مەرزىمدى جانە جيناق سالىمداردىڭ ۇلەستەرى دە ءوستى. دەپوزيتتىك پورتفەلدىڭ تۇراقتى بولىگىنىڭ وڭ سەرپىنى نەگىزىنەن جيناق سالىمداردىڭ ءوسۋى ەسەبى­نەن قامتاماسىز ەتىلدى. 2023 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا قاراي بۇل پورتفەلدىڭ جالپى كولەمى 1,5 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. 2023 جىلدىڭ باسىنان بەرى پورتفەل 414,7 ملن تەڭگەگە نەمەسە 37,8%-عا ءوستى. بۇل رەتتە وسى سەگمەنتتە حالىق تاراپىنان تولىقتىرۋ قۇقىعى جوق تەڭگەلىك جيناق سالىمدارعا باسىمدىق بەرىلۋدە. ويتكەنى بۇل سالىمداردىڭ تابىس­تىلىعى تولىقتىرۋ قۇقىعى بار سالىمدارعا قاراعاندا جوعارى. ولاردىڭ ۇلەسى جيناق دەپوزيتتەردىڭ جيىنتىق كولە­مى­نىڭ 85%-ىن قۇرايدى.

– ءسىز حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋات­تىلىعىن ارتتىرۋ سالا­سىن­داعى شارالار تۋرالى ايتىپ ءوتتىڭىز. بيىل قوردا بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟

– قازاقستاندىقتاردى جي­ناق اقشا­لارىنىڭ قالاي قور­عا­­لا­تىندىعى تۋرالى لايىق­­تى دەڭگەيدە حاباردار ەتىپ وتى­رۋ ءۇشىن قوردىڭ باس­تا­­­­­ما­­سىمەن بيىلعى جىلدىڭ 1 شىل­­دە­سىنەن باستاپ بارلىق بانك­تەردە حابارلامانىڭ جاڭا نىسانى قولدانىسقا ەنگىزىلدى. سول ارقى­لى بانكتەر بانك سالىمى شار­تىن جاساۋ بارىسىندا سالىمشىلاردى:

وسى بانكتىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىسى ەكەندىگى تۋرالى; دەپوزيتتىڭ ءتۇرى مەن ۆاليۋتاسىنا قاراي ماكسيمالدى كەپىلدىك مولشەرى تۋرالى, ساقتاندىرۋ جاعدايى تۋىنداعان كەزدە, ونىڭ ىشىندە ءبىر بانكتە بىرنەشە دەپوزيتتىڭ جانە بانك الدىندا بەرەشەكتەر بار بولعان شاقتا (مىسالى, كرەديت) كەپىلدى وتەمدى ەسەپتەۋ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى; كەپىلدى وتەم تولەۋ مەرزىمى جانە ونى الۋ ءۇشىن جۇگىنۋ ادىستەرى تۋرالى; تالاپ ەتىلمەگەن سوما­نى سالىم­شى­نىڭ بىرىڭعاي جيناق­تاۋ­شى زەينەتاقى قورىن­دا (بجزق) اشىلعان جەكە زەينەت­اقى شوتىنا اۋدارۋ تالاپتارى جانە تو­لەم مەرزىمى اياقتالعان سوڭ, دالەلدى سەبەپ بويىنشا وتەم الۋ ءۇشىن قدكبق-عا­ ءوتىنىش بەرۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى حابار­لاۋعا مىندەتتى.

مۇنداي حابارلاندىرۋ ەشبىر شارت جاساسۋ ادىسىنە – جازباشا/قاشىقتان/بانكتىك قىزمەت كورسەتۋ كەشەندى شارتىنا قوسىلۋ جولىنا قاراماستان جۇزەگە اسىرىلادى.

بۇدان باسقا, بانكتىڭ بولىم­شە­سىندە نەمەسە ونىڭ ءموبيلدى قوسىمشاسىندا/سايتىندا ونلاين رەجىمىندە بانك شوتى/سالىمى شارتىن جاساسۋ بارىسىندا قول قوياتىن قۇجاتتارعا ءجىتى نازار اۋدارۋ قاجەت. ويتكەنى ولاردا بانك ءونىمىنىڭ ماڭىزدى تالاپتارى (سالىمنىڭ ءتۇرى/ۆاليۋتاسى, مەرزىمىنەن بۇرىن تولىعىمەن/ىشىنارا الۋ ءتارتىبى جانە ولار بويىنشا ماكسيمالدى كەپىلدىك سومالارى) تۋرالى اقپاراتتار جازىلادى.

قازىر ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى 12 بانك حابارلامانىڭ جاڭا نىسانىن ەنگىزۋ بويىنشا نورماتيۆتىك جانە تەحنيكالىق جۇمىستاردى جۇرگىزىپ بولسا, 6 بانك بۇل ۇدە­رىستەردى اياقتاۋ كەزەڭىنە تايا­دى.­ سونداي-اق قور جىل بارىسىندا حالىقتى «دالەلدى سەبەپتەر» بويىنشا وتەم الۋ ءتارتىبى تۋرالى بەلسەندى تۇردە حاباردار ەتىپ كەلدى.

– وسى تۋرالى تولىعىراق اڭگىمە­لەپ بەرسەڭىز.

– سالىمشىلار دالەلدى سەبەپتەرگە بايلانىستى وتەم الۋعا ءوتىنىش بەرۋ مەرزىمىن وتكىزىپ العان جاعدايدا ولارعا كەپىلدى وتەم قالاي تولەنەتىندىگى تۋرالى قدكبق قازاقستاندىقتار اراسىندا جىل بارىسىندا تالاي رەت اقپارات بەرۋ-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. 2023 جىلى ازاماتتاردىڭ وسىنداي ­ساناتتارىنا 50 ميلليوننان استام تەڭگە تولەندى.

بەلگىلەنگەن مەرزىمدى دالەل­دى­ سەبەپتەرگە بايلانىس­تى وتكى­زىپ العان سالىمشى سولاردى راستايتىن قۇجاتتاردى ۇسىنعان جاعدايدا وتەم تولەنۋى مۇمكىن. قدكبق دالەلدى سەبەپتەر بو­يىنشا وتىنىش­تەردى بانك بو­يىنشا تاراتۋ ۇدە­رىسى تولىعىمەن اياقتالعانعا دەيىن نەمەسە الەۋ­مەتتىك كودەكسكە سايكەس (قاراجات سالىمشىنىڭ زەينەتاقى شوتىنا اۋدارىلعان جاعدايدا) سالىم­شىنىڭ زەينەتاقى قورىنان زەي­نەتاقى تولەم­دە­رىن الۋ قۇقى­عى تۋىنداعانعا دەيىنگى مەر­زىم­دەرگە دەيىن قابىلدايدى.

دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ تۋرالى زاڭدا بەلگىلەنگەن دالەلدى سەبەپتەر مىنالار:

اسكەري قىزمەتكە كىرۋ; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋما­عىنان تىس جەردە بولۋ; دەپوزيتوردىڭ مۇراسىن قابىلداۋ جانە مۇرانى يەمدەنۋگە نەمەسە اشۋعا بايلانىستى وزگە دە سەبەپتەر; باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا بولۋ; سوت انىقتاعان وزگە دە ءمان-جايلار.

بۇل دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋدىڭ الەمدىك جۇيەلەرى اراسىندا بىرەگەي شەشىم ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. سونداي-اق سالىمشىلاردىڭ تالاپ ەتپەگەن وتەم اقشالارىنىڭ وتەم تولەۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ, ولاردىڭ بجزق-دا اشىل­­عان جەكە زەينەتاقى شوتتارىنا اۋدارى­لاتىندىعى دا سونىڭ قاتارىندا.

قور قازاقستاندىقتاردىڭ مۇددەلەرى ءۇشىن ءوزىنىڭ اتقاراتىن جۇمىستارىن جەتىلدىرۋگە جانە ۇزدىك الەمدىك تاجىري­بە­لەردى قولدانۋعا بارىنشا كۇش سالادى.

– ءسىز دسحق-عا قاتىسۋ اياسىندا اتقارىلعان ۇلكەن جۇمىس­تار تۋرالى اتاپ ءوتتىڭىز. وسى تۋرالى تولىعىراق بايان­داساڭىز.

– ءوزىڭىز بىلەتىندەي, وسى جىلى كوكتەمدە اقش-تا, ۇلى­بريتانيادا جانە شۆەي­تساريادا كۇردەلى بانكتىك داعدارىس ورىن الدى. سوعان جاۋاپ رەتىندە دسحق اياسىن­دا جۇمىس توبى قۇرىلدى. ول جەر­گىلىكتى دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ جۇيە­لە­رىن كۇشەيتۋ, نىعايتۋ ماقساتىندا قاۋىم­داستىق قىزمەتىن رەفورمالاۋ بويىن­شا ۇسىنىستار ازىرلەيدى. قدكبق وسى جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتىنە بەلسەنە قاتىستى.

سونىمەن قاتار قور ەەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ دەپو­زيتتەردى ساقتان­دى­رۋ­ سالا­سىن­داعى زاڭنامالارىن ۇيلەستىرۋ اياسىندا ساراپتامالىق توپتىڭ مۇشەسى رەتىن­دە ونىڭ وتىرىس­تارىنا تالاي رەت قاتىسقان بولاتىن. ناتيجەسىندە, حالىق­ارالىق تاجىريبەلەر نەگى­زىن­دە دەپو­زيت­تەردى ساقتان­دىرۋ­شىلاردىڭ («ساقتان­دىرۋشىنىڭ مانداتى») وكىلەتتىگى مەن اتقا­راتىن فۋنكتسيالارىن ۇيلەستىرۋ تاسىلدەرى, دەپوزيتتەردى ساقتان­دى­رۋشىلاردىڭ دارمەنسىز بانككە قويار تالاپتارىن قانا­عاتتاندىرۋ كەزەكتىلىگى, جۇرت­شىلىقتى حاباردار ەتۋ جانە دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەلەرى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلاندى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن – 

نۇرگۇل سالىقجانوۆا