ەلىمىزدىڭ ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىندە دە, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىندە دە سوت iسi قازاق تىلىندە جۇرگiزiلەتىندىگى, سونداي-اق قازاق تىلىمەن قاتار رەسمي تۇردە ورىس ءتىلى, ال قاجەت بولعان كەزدە باسقا تiلدەر دە قولدانىلاتىندىعى اتاپ كورسەتىلگەن. الايدا سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ سوتتارىندا مەملەكەتتىك تىلدە قارالعان ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەر جوقتىڭ قاسى.
ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, كەيىنگى 5 جىل 9 ايدا نەبارى 6 ءىس قانا قازاق تىلىندە قارالعان. ونىڭ ۇشەۋىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك دەپارتامەنتى تەرگەگەن. جالپى, قازاق تىلىندە قارالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ ۇلەسى – 0,5 پايىز عانا بولىپ شىققان. بۇل رەتتە شالعايداعى قازاعى قالىڭ ءۋاليحانوۆ اۋدانىنىڭ سوتى مەن پوليتسيا بولىمىندە عانا ءسال بەتبۇرىس بار كورىنەدى. ال قازاعى كوپ ايىرتاۋ, اقجار, جامبىل, عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋدانداردىڭ قۇقىق قورعاۋشىلارى ازىرگە اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق ىستەردى قازاق تىلىندە قاراۋ جونىندەگى سەمينارلارعا قاتىسۋدان باسقا, ناقتى ىسكە ءالى كوشە قويماعان ءتارىزدى.
قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ كەزىندە قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ وكىلى بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن كۇدىكتىگە ونىڭ سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تىلىنە قاتىستى قۇقىعىن تۇسىندىرۋگە ءتيىس. ال وسى قاعيداتتى ساقتاماۋ ۇدەرىستىك قۇقىق نورماسىن بۇزۋ بولىپ سانالىپ, شىعارىلعان سوت اكتىسىنىڭ كۇشىن جويۋعا اكەلىپ سوقتىرادى. الايدا ءىس جۇزىندە بۇل تالاپ ءاردايىم ورىندالا بەرمەيدى. سەبەبى تەرىسكەي وڭىرلەردە قىزمەت ىستەيتىن تەرگەۋشىلەر مەن انىقتاۋشىلاردىڭ, پروكۋرورلار مەن سۋديالاردىڭ كوبى مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك بىلمەيدى. مىسالى, بيىلعى جىلى ءبىر قىلمىستىق ءىستى سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ بارىسىندا ماعجان جۇماباەۆ اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ تەرگەۋشىسى مەن وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى تەرگەۋ ءبولىمىنىڭ اعا تەرگەۋشىسى مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى زاڭ تالابىن ورەسكەل بۇزعان. تەرگەۋشى قىلمىستىق ءىستى زاڭعا سايكەس مەملەكەتتىك تىلدە قوزعاعانىمەن, سول كۇنى-اق قىلمىستىق سوت ءىسىنىڭ ءتىلىن ورىس تىلىنە وزگەرتۋ تۋرالى قاۋلى شىعارعان. الايدا ونداعى: «سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ بارىسىندا قىلمىستىق ۇدەرىسكە قاتىسۋشىلار قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلىن وزدەرى ەركىن مەڭگەرگەن ورىس تىلىنە وزگەرتۋ تۋرالى ءوتىنىش ءبىلدىردى جانە اۋدارماشىنىڭ قىزمەتىنە مۇقتاج ەمەس» دەگەن سوزدەر جالعان ەكەنى كەيىن سوت ۇدەرىسىندە اشكەرەلەنگەن. ويتكەنى سوتتالۋشى جانە جابىرلەنۋشىلەر مەن ولاردىڭ زاڭدى وكىلى تەك قازاق تىلىندە تۇسىنىك بەرگەن. بۇعان قوسا قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىنا ولاردىڭ وزدەرى ەركىن مەڭگەرگەن قازاق تىلىندە جاۋاپ بەرۋدى قالايتىندىقتارى تۋرالى وتىنىشتەرى تىركەلگەن. سوعان قاراماستان تەرگەۋشى جاۋاپ الۋ حاتتاماسىن ورىس تىلىندە تولتىرعان. باستى كۋادەن دە اۋدارماشىنىڭ قاتىسۋىنسىز ورىس تىلىندە جاۋاپ العان. وسىعان وراي, سوت باستى كۋانىڭ سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ بارىسىندا بەرگەن جاۋابى زاڭ تالاپتارى بۇزىلا وتىرىپ الىنعانىن ەسكەرىپ, ونى دالەلدەمە رەتiندە نەگىزسىز دەپ تاپقان. سونداي-اق قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىن بۇزعان تەرگەۋشىلەرگە جانە قىلمىستىق ءىس بويىنشا ءتيىستى قاداعالاۋ جۇرگىزبەگەن پروكۋرورلارعا قاتىستى جەكە قاۋلى شىعارىپ, ءتيىستى شارا قولدانۋ ءۇشىن وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى مەن وبلىس پروكۋرورىنا جولداعان.
شىنتۋايتىندا, سولتۇستىك وڭىرلەردەگى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ, پروكۋراتۋرا, سوت ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سوت ىستەرىن ورىس تىلىندە جۇرگىزۋدى ىڭعايلى كورەتىندىگى بەلگىلى. ويتكەنى ولاردىڭ كوپشىلىگى – ورتا ءبىلىمدى دە, زاڭگەرلىك ماماندىقتى دا ورىس تىلىندە مەڭگەرگەندەر. ولارعا سوت ىستەرىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ جونىندە قاتاڭ تالاپ قويىلىپ وتىر دەۋ دە قيىن. وكىنىشكە قاراي, اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرگەن قازاق ازاماتتارىنىڭ ءبىرازى ورىس ءتىلىن جەتىك بىلمەسە دە, تەرگەۋشىلەردىڭ ايتقانىنا كونىپ, ءىستى ورىس تىلىندە جۇرگىزۋگە كەلىسىم بەرىپ جاتادى. ءىستى انا تىلىندە قاراۋ وزىنە قولايلى, ءارى مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىنىن ەسكەرە بەرمەيدى.
ءبىر قىزىلجارلىق تانىسىم ايتادى: «بىردە جەكسەنبى كۇنى «ياۆلەنكا – پەتروپاۆل» باعىتىندا جەڭىل كولىگىممەن كەلە جاتتىم. قارسى كەلە جاتقان ماشينا كورىنبەگەن سوڭ جىلدامدىقتى بەلگىلەنگەن مولشەردەن ءسال اسىرىپ جىبەرىپ ەدىم, جول بويىنداعى ءبىر قالىڭ بۇتانىڭ سىرتىندا ەكى جول پوليتسەيى تىعىلىپ جاتىر ەكەن, ەكەۋى دە جولعا اتىپ شىقتى. بىرەۋىنىڭ قولىندا رادارى بار. جاقىنداعانىمدا الا تاياعىمەن توقتا دەگەن بەلگى بەردى. توقتادىم.
ء«سىز جول ءجۇرۋ ەرەجەسىن بۇزدىڭىز. ءبىزدىڭ ماشينامىزعا ءجۇرىڭىز, حاتتاما تولتىرامىز», دەدى شەنى ۇلكەنى. «بالەنشەكە, وزىڭە دە سول كەرەك...», دەپ ءوزىمدى ءوزىم ىشتەي ءبىر سىباپ, جول پوليتسەيلەرىنىڭ سوڭىنان ىلەستىم. قازاق جىگىتتەرى ەكەن. بىراق مەنىمەن دە, ءوزارا دا ورىسشا سويلەۋلەرىنە قاراعاندا, انا تىلىنەن ماقۇرىم قالعان باۋىرلارىم سەكىلدى.
جول پوليتسياسى كولىگىنىڭ كابيناسىنا كىردىك. «اتى-ءجونىڭىز؟», دەدى شەنى ۇلكەن پوليتسەي ورىسشالاپ. «مەن ورىسشا تۇسىنبەيمىن», دەدىم. «قايدان كەلگەنسىز؟ موڭعوليادان با, قىتايدان با؟», دەدى ول. تۇسىنبەگەنسىپ, باسىمدى شايقادىم. ول تاعى ءبىر-ەكى سۇراق قويىپ ەدى: «مەن ورىسشا نە پونيمايت», دەدىم. سودان سوڭ پوليتسەيلەر ءبىر-بىرىنە قاراپ: «ەندى نە ىستەيمىز؟» دەسىپ, باستارىن قاسىپ, ءبىراز ءۇنسىز وتىردى. سوسىن شەنى ۇلكەنى: «بارا بەرىڭىز, اعا, تەك ەندى جول ءجۇرۋ ەرەجەسىن بۇزباڭىز», دەدى. مەن تاعى دا: «يا نە پونيمايت», دەپ ادەيى وتىرا بەردىم. سودان كەيىن شەنى كىشى پوليتسەي كابينانىڭ مەن وتىرعان جاقتاعى ەسىگىن اشىپ, «كەتە بەرىڭىز» دەپ, جولدىڭ شەتىندە تۇرعان كولىگىمدى نۇسقاعان سوڭ: «راحمەت, اينالايىن!» دەپ, سىرتقا شىعىپ, ەكەۋىنە ريزاشىلىعىمدى قايتا-قايتا ءبىلدىرىپ, كولىگىمە بەتتەدىم. ورىس ءتىلىن بىلمەگەنسۋدىڭ ارقاسىندا ايىپپۇل تولەۋدەن وسىلاي ءبىر قۇتىلعانىم بار».
قىزىلجار وڭىرىندە جول پوليتسەيلەرىنىڭ ءبىرازى قازاقشا بىلمەيتىندىكتەن, ولاردىڭ اكىمشىلىك حاتتامانى مەملەكەتتىك تىلدە تولتىرا المايتىنىن پايدالانىپ, جول ءجۇرۋ ەرەجەسىن بۇزعانى ءۇشىن جازادان وسىنداي قۋلىقپەن جالتارىپ جۇرگەن جۇرگىزۋشىلەر سانى قانشا ەكەنى ءبىر اللاعا ايان.