كەشە ماجىلىستە ۆيتسە-سپيكەر البەرت راۋدىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەت ساعاتى ءوتتى. ساۋدا ساياساتىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ بايانداما جاسادى.
ارمان شاققاليەۆ بۇگىندە مينيسترلىكتىڭ جۇمىسى ءۇش نەگىزگى باعىت – ىشكى ساۋدا, ساۋدا-ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جانە ەكسپورتتى قولداۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى. الەۋمەتتىك باعىت بويىنشا ساۋدا سالاسى ءبىرىنشى ورىندا, ىشكى جالپى ءونىم ەكونوميكالىق ۇلەس بويىنشا ەكىنشى ورىندا تۇر.
«بارلىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ 36 پايىزى ساۋدامەن اينالىسادى. الەۋمەتتىك باعىت بويىنشا ساۋدا سالاسى ءبىرىنشى ورىندا تۇر, 1,5 ميلليوننان استام ادامدى جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتەدى. بيىل 11 ايدا ساۋداعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 410,6 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 41,3 پايىزعا جوعارى.
ىشكى تاۋار اينالىم 21,1 پايىزعا ءوسىپ, 53,6 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ساۋدانىڭ ناقتى كولەم يندەكسى 111,3 پايىزعا جۋىقتادى. سىرتقى ساۋدا قىزمەتىندە دە وڭ ديناميكا بايقالادى. 2023 جىلدىڭ 10 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سىرتقى ساۋدا اينالىمى 114,1 ملرد دوللاردى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2,6 پايىزعا ارتتى», دەدى ا.شاققاليەۆ.
ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە زاماناۋي ساۋدا فورماتتارىنىڭ ۇلەسى 31 پايىزدى قۇرايدى. ساۋدا الاڭىمەن قامتاماسىز ەتۋ حالىقارالىق دەڭگەيدەن تومەن. سالا باسشىسى مەملەكەتتىك قولداۋ قۇرالدارى ارقىلى 2027 جىلعا قاراي ساۋدانىڭ قازىرگى زامانعى فورماتتارىنىڭ ۇلەسىن 56 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بيزنەستىڭ جول كارتاسىندا قۇرىلىس سالۋعا, قايتا قۇرۋعا نەمەسە جابدىقتى ساتىپ الۋعا كرەديت الاتىن ساۋدا نىساندارى ءۇشىن سىياقى مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋ قاراستىرىلعان. وسىنداي فۋنكتسيانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن نورماتيۆتىك بازانى قالىپتاستىرامىز. ساۋدا-ساتتىقتىڭ ۇيىمداستىرىلعان جانە كوپ فورماتتى قاعيداتىن دامىتۋ, ساۋدا بازارلارىن جاڭعىرتۋ باعىتتارى بويىنشا شارالار قابىلدانادى.
قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق ساۋدا نىسانىن زەرتتەپ جاتىرمىز. زەرتتەلگەن اقپارات ساۋدا نىساندارىنىڭ ينتەراكتيۆتى تسيفرلىق كارتاسىندا كورسەتىلەدى. ساۋدا-ساتتىققا قولايلى جاعداي جاساۋ ءۇشىن اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ ساۋدا الاڭدارىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وبلىستىق نورماتيۆتەرىن قابىلدايمىز. جارمەڭكەلەر, كوشە ساۋداسى, جەتكىزۋ ساۋداسى, كورمەلەر, ء«ۇي جانىنداعى» دۇكەندەر سەكىلدى كوپ فورماتتى ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. بيزنەس-قوعامداستىقپەن بىرلەسىپ ۇلتتىق ستاندارتتار ازىرلەنەدى, قوسىمشا ويىنشىلار تارتىلادى, فرانشيزا ەلەمەنتتەرى ەنگىزىلەدى.
ءبىز كووپەراتيۆتىك دۇكەندەردى جانە ء«ۇي جانىنداعى دۇكەندەر» كووپەراتسياسىن قۇرۋدى پىسىقتاپ جاتىرمىز. بۇل شاعىن دۇكەندەرگە بىرلەسكەن كوتەرمە ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بولاشاقتا ءبىز ولاردى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءونىمدى ساقتاۋ, ىرىكتەۋ سياقتى ورتالىقتارىمەن بايلانىستىرامىز. بۇل ونىمدەرىمىزدىڭ ىشكى نارىعىن مولايتۋعا جاقسى اسەر ەتەدى», دەدى ا.شاققاليەۆ.
سالا باسشىسى ساۋدا بازارلارىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبارى بىردەي قالا قۇرىلىسى, ءورت جانە سانيتارلىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەيدى. سوندىقتان بيزنەسپەن بىرگە بازارلاردى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەتىن نىساندار انىقتالعان.
«قازىرگى تاڭدا 460 ۋنيۆەرسالدى بازاردىڭ 195-ءىن زامان تالابىنا ساي وزگەرتۋ قاجەت بولعان, ولاردىڭ 121-ءى جاڭارتىلدى. قالعان 74-ءى بويىنشا اكىمدىكتەرمەن جانە بازارلاردىڭ مەنشىك يەلەرىمەن بىرلەسىپ 2025 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسى بەكىتىلدى. جاڭارتۋدى اياقتاۋدىڭ ءارتۇرلى مەرزىمى بەلگىلەندى. وبلىستار ءۇشىن – 2025 جىل, ال استانا مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار ءۇشىن – 2023 جىل.
الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعانىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ جونىندەگى جۇمىسقا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. جۇمىس اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, مونوپولياعا قارسى ورگان, اكىمدىكتەر, ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى جانە تۇراقتاندىرۋ قورلارىمەن بىرلەسىپ كەشەندى سيپاتتا جۇرگىزىلىپ جاتىر. جالپى, بۇل پرەزيدەنتتىڭ ينفلياتسيا دەڭگەيىن 2 ەسە تومەندەتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋعا باعىتتالعان», دەدى ا.شاققاليەۆ.
مينيستر كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرالاردى پايدالانا وتىرىپ, 3,5 مىڭعا جۋىق باعا بەلگىلەۋ تىزبەگىنە تالداۋ جاسالعان. بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە بارماي-اق بۇزۋشىلىقتاردىڭ 500-گە جۋىق تاۋەكەلى انىقتالدى. بارلىق فاكت بويىنشا ماتەريالدارعا شارا قابىلداۋ ءۇشىن ءتيىستى ورگاندارعا جولدانىپتى.
«قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسى الەۋمەتتىك تاۋارلار باعاسىنىڭ يندەكسى 5,5 ەسەگە تومەندەپ, 3,4 پايىزدى قۇرادى. جالپى, جىلدىق ينفلياتسيا 10,3 پايىز دەڭگەيىندە قالىپتاستى. سونىڭ ىشىندە اقىلى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر – 12 پايىز, ازىق-ت ۇلىك ەمەس ينفلياتسيا – 9,9 پايىز, ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى – 9,2 پايىز.
تاۋارلاردى باقىلاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ول – اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردەن تۇتىنۋشىعا دەيىنگى الەۋمەتتىك تاۋارلاردىڭ ساتىلۋ ۇدەرىسىنىڭ «ەلەكتروندىق اشىقتىعى». جۇيەنىڭ نەگىزگى كونتۋرلارى كورمەدە ۇسىنىلعان.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك تاۋارلار باعاسىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن باس تارتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداي باستادىق. ونىڭ ورنىنا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الاتىن توپتارعا قولداۋ باسقاشا كورسەتىلەدى», دەدى ا.شاققاليەۆ.
كەلەسى ماڭىزدى باعىت – تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, باستى ماقسات – تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. سونداي-اق 2023 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ «قازاقستاندا جاسالعان» تاڭبالاۋ بەلگىسى» جانە «قازاقستاندا جاسالعان» تاڭبالاۋ بەلگىسىن قولدانۋ ءتارتىبى» اتتى ەكى ۇلتتىق ستاندارت قولدانىسقا ەنگىزىلدى.
مينيسترلىك جۇمىسىنىڭ ءۇشىنشى نەگىزگى باعىتى – شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋ جانە ىلگەرىلەتۋ. سونىمەن قاتار الەمدىك ترەندتەردى ەسكەرە وتىرىپ, نارىقتاردا تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى سىرتقى نارىقتارعا ىلگەرىلەتۋ بويىنشا ورتامەرزىمدى تاسىلدەر ازىرلەنگەن.
«ەڭ الدىمەن, قىتايمەن ءوزارا ساۋدانى 40 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ جونىندە جۇمىس ىستەلىپ جاتىر. قازىر حۋبەي, سىچۋان پروۆينتسيالارىمەن ماي ونەركاسىبى, استىق وڭدەۋ سالاسىنداعى جوبالار بەلسەندى پىسىقتالۋدا. ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جالعاسادى. وزبەكستانمەن شەكارادا «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىعىنىڭ قۇقىقتىق شەڭبەرى ايقىندالدى. بۇل جاڭا وندىرىستەردى اشۋعا, قايتا وڭدەۋدى جولعا قويۋعا, تاۋارلاردى تاسىمالداۋ ءۇشىن لوگيستيكالىق قىزمەتتەردى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا شەڭبەرىندە ەلدەر ەكسپورتتى قولداۋدىڭ, اتاپ ايتقاندا, 2023 جىلعى 22 قاراشادا قۇرىلعان ەۋرازيالىق قايتا ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ الاڭىندا بىرلەسكەن شارالارىن قولدانادى. وڭتۇستىك ازيا مەن تاياۋ شىعىس نارىقتارىنا, ءۇندى مۇحيتىنىڭ پورتتارىنا شىعۋ ماقساتىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق باعىتتاردى ءارتاراپتاندىرۋ جوسپارلارى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى.
«اشىق اسپان» رەجىمى جۇك تيەۋ ارقىلى تىكەلەي كوممەرتسيالىق رەيستەرمەن تۇراقتى اۋە تاسىمالىن جولعا قويۋ پەرسپەكتيۆالارىن اشادى. قازىرگى ۋاقىتتا ءباا (دۋباي), قاتار (دوحا), ۆەتنام (ناچانگ), قىتاي (سيان), يران (تەگەران) – پەرسپەكتيۆالى باعىتتار», دەدى ا.شاققاليەۆ.
مينيستر بيىل بيزنەستىڭ جول كارتاسىندا قۇرىلىس سالۋعا, قايتا قۇرۋعا نەمەسە جابدىقتى ساتىپ الۋعا كرەديت الاتىن ساۋدا نىساندارى ءۇشىن سىياقى مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋ قاراستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنان باستاپ 100 پايىز وتاندىق ءوندىرىس (تۇز, ۇن, روجكي, قاراقۇمىق جارماسى, كۇرىش, نان, ءسۇت, كارتوپ, جۇمىرتقا) 9 تاۋارعا شەكتى جانە شەكتى رۇقسات ەتىلگەن باعالاردى بەلگىلەۋدەن باس تارتۋ ۇسىنىلادى.
ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ جىل باسىنان بەرى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار 19 ازىق-ت ۇلىكتىڭ 13-ءىنىڭ (نان, ەت, جۇمىرتقا, ءسۇت, ماي, ت.ب.) باعاسى كوتەرىلگەنىن ايتتى.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, تاۋاردى وتكىزۋ ورتاسىن قۇرۋ, ىشكى نارىقتى قورعاۋ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ, قازاقستاندىق تاۋارلاردى سىرتقى نارىققا شىعارۋداعى كەدەرگىلەردى جويۋ جانە ءونىم قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ دە تۇيتكىلدى ماسەلە.
نۇرتاي سابيليانوۆ الەمدىك ترەندتەردى ەسكەرە وتىرىپ, ەلەكتروندى ساۋدانى دامىتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى سالىقتار دا, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ اينالىمى دا ەل ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن وتاندىق ەلەكتروندى پلاتفورمالاردى بەلسەندى دامىتۋ قاجەت. ماجىلىسمەننىڭ ايتۋىنشا, بۇل جالپى تاۋار اينالىمىنداعى ەلەكتروندى كوممەرتسيا ۇلەسىن ۇلعايتىپ, باسەكەلەستىكتى ارتتىرادى, سونداي-اق باعانى تۇراقتاندىرۋعا وڭ اسەر ەتەدى.
وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار تاقىرىپقا قاتىستى شەشىمىن تابۋ قاجەت باسقا دا ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. ايتىلعان ۇسىنىستار ۇسىنىمداردا جيناقتالىپ, ۇكىمەتكە جولدانادى.
ۇكىمەت ساعاتى اياسىندا عيماراتتا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان وتاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن تاقىرىپتىق كورمە ءوتتى. دەپۋتاتتارعا يننوۆاتسيالىق ونىمدەر مەن تەحنولوگيالار, ونەركاسىپ ونىمدەرى, سونداي-اق وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى كورسەتىلدى.