جاقىندا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا ءماجىلىس دەپۋتاتى سەرگەي پونومارەۆتىڭ «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسىنا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءومىرىن ساقتاندىرۋعا قاتىستى نورمانى قوسۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى.
ەلىمىزدەگى 5 مىڭعا جۋىق باق-تىڭ 90 پايىزى جەكەمەنشىك ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ماسەلە كوپتى مازالايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. زاڭ جوباسىنىڭ نوۆەللالارىن تۇسىندىرگەن مينيستر بۇل سۇراقتىڭ بىرجاقتى ماسەلە ەمەس ەكەنىن ايتتى. «نورما دۇرىس, ويتكەنى جۋرناليست توتەنشە جاعدايلار نەمەسە سوعىس ايماعىنداعى وقيعالار تۋرالى اقپارات تاراتۋ بارىسىندا ونىڭ ءومىرىن ساقتاندىرۋ وتە ماڭىزدى. بىراق تاعى ءبىر ماسەلە – باق – شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى. سوندىقتان ءبىز قازىر وسى نورما بويىنشا ولاردىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرمەۋ ءۇشىن ساراپتاما جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ءاربىر رەداكتسيا ءوز جۋرناليستەرىن ساقتاندىرۋعا مىندەتتى دەپ سانايمىز. نورمانى بارلىق جاعىنان تالقىلايمىز: دەپۋتاتتار دا, جەكە ساراپتاما دا ءوز انىقتاماسىن بەرەدى», دەدى سالا باسشىسى.
ەندىگى جەردە بۇل ماسەلە رەسمي باق-تار مەن ءوز بەتىنشە كۇن كورىپ جۇرگەن جۋرناليستەر اراسىندا قالاي رەتتەلمەك؟ ونىڭ ۇستىنە جىل وتكەن سايىن تىلشىلەردىڭ ءومىرىن ساقتاندىرۋ الەمدىك تۇرعىدا وزەكتى ماسەلەگە اينالا باستادى. «Press Emblem Campaign» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە كوز سالساق, 2022 جىلى دۇنيە جۇزىندە 29 ەلدىڭ 115 ءجۋرناليسى ءوز مىندەتىن ورىنداپ جۇرگەن كەزدە مەرت بولعان.
ال يۋنەسكو دەرەكتەرى بىلتىر 86 جۋرناليست پەن باق قىزمەتكەرى قايتىس بولدى دەگەندى العا تارتادى. ءوز كەزەگىندە حالىقارالىق جۋرناليستەر فەدەراتسياسى (IFJ) 2022 جىلى قىزمەت بابىندا 67 جۋرناليست قازا تاپتى دەگەن مالىمەت بەردى.
قالاي دەسەك تە, قايعىلى كورسەتكىشتەر 2021 جىلعا قاراعاندا 45 پايىزعا جوعارى. جۋرناليستەردى قورعاۋ جونىندەگى كوميتەت باق وكىلدەرىنىڭ قازاسى كوبىنە ۋكراينا (15), مەكسيكا (13), گايتيدە (7) تىركەلگەنى تۋرالى ناقتى مالىمەت تاراتتى. قايتىس بولعان ارىپتەستەرىمىز قاڭعىعان وق, جازاتايىم وقيعالاردىڭ قۇربانى بولسا, ولاردىڭ ىشىندە قۋدالاۋعا ۇشىراپ, قاساقانا ولتىرىلگەندەرى دە بار...
سونىمەن ءمينيستردىڭ قوعام كوكەيىندە جۇرگەن جاعدايدى قوزعاۋى اقپارات ايدىنىندا جۇرگەن تالاي ارىپتەسىمىزدى ەلەڭدەتىپ, وسى باستاماعا قاتىستى بىرقاتار ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋگە تۇرتكى بولىپ تۇر. شىندىعىندا باق قىزمەتكەرلەرىن قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ورىنداۋ بارىسىندا ساقتاندىرۋ بويىنشا زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك پە؟
جەمە جەمگە كەلگەندە ءمينيستردىڭ بۇل ۇسىنىسى مۇددەلى تاراپتاردىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ وتىر. ماسەلەن, ەلىمىزدەگى ساقتاندىرۋ مەكەمەلەرى توتەنشە جاعدايلار مەن اپات ورىندارىنان حابار تاراتۋ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, جۋرناليستەردى ساقتاندىرۋ تۋرالى مينيستر ايدا بالاەۆانىڭ ۇسىنىسى ورىندى دەپ ەسەپتەيدى. دەگەنمەن بۇل نورمانى ەنگىزۋ زاڭدى جان-جاقتى تالقىلاۋ مەن ساراپتاما جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەتىنىن دە ۇمىتپاعان ءجون.
وسىعان وراي جۋرناليستەردى قىزمەتتىك مىندەتتەرىن اتقارۋ بارىسىندا جازاتايىم جاعدايلاردان ساقتاندىرۋ تۋرالى ۇسىنىسقا قاتىستى «ەۆرازيا» ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى وكسانا رادچەنكو كاسىبي تۇرعىدا تومەندەگىدەي پىكىر ءبىلدىرىپ, تاراتا بايانداپ بەردى.
الدىمەن 2005 جىلى قازاقستاندا زاڭنامالىق دەڭگەيدە قىزمەتكەردى ەڭبەك (قىزمەتتىك) مىندەتتەرىن (جومس) اتقارۋ كەزىندە جازاتايىم وقيعادان مىندەتتى ساقتاندىرۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانعانىن ەسكە سالۋ كەرەك.
زاڭ جۇمىس بەرۋشىلەرگە جۇمىسكەرلەردى ەڭبەك (قىزمەتتىك) مىندەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە جازاتايىم وقيعادان مىندەتتى ساقتاندىرۋ تۋرالى تالاپتى بەلگىلەيدى. قىزمەتكەر قازا تاپقاندا نەمەسە قىزمەتتىك مىندەتىن ورىنداۋ بارىسىندا ەڭبەككە جارامدىلىق قابىلەتىنەن بەلگىلى دارەجەدە ايىرىلعان جاعدايدا ساقتاندىرۋ كومپانياسى زارداپ شەككەن ادامنىڭ نەمەسە ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ پايداسىنا ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس. تولەمدەردىڭ مولشەرى مەن ۇزاقتىعى جابىرلەنۋشىنىڭ جالاقىسىنىڭ كولەمى مەن ونىڭ قامقورلىعىنداعى, اسىراۋىنداعى ادامداردىڭ بولۋىنا بايلانىستى (ادەتتە كامەلەتكە تولماعان بالالار نەمەسە مۇگەدەك اتا-انالار) بەلگىلەنەدى.
وكسانا رادچەنكو العا تارتىپ وتىرعانداي, جومس تۋرالى زاڭنىڭ قولدانىسىنا مەديا سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەلەر, كەز كەلگەن باسقا كاسىپورىندارمەن قاتار (شاحتەرلەر نەمەسە كەڭسە قىزمەتكەرلەرى بولسىن), بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جاتادى. وسىلايشا, باق قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ورىنداۋ بارىسىندا ولاردى ساقتاندىرۋ ارقىلى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قوسىمشا زاڭنامالىق وزگەرىستەر تالاپ ەتىلمەيدى. قولدانىستاعى زاڭنامامەن اتالعان ماسەلەلەر رەتتەلەدى.
وسى ارادا جومس زاڭ جوباسى اياسىندا ساقتاندىرۋ تەك ەڭبەك كەلىسىمشارتى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جۋرناليستكە قاتىستى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
كاسىبي تاۋەكەل كلاسى جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرىنە بايلانىستى انىقتالادى. باق قىزمەتىنىڭ تۇرىنە بايلانىستى (باسپا باسىلىمى, تەلەۆيزيا, راديوارنا جانە ت.ب.) ۇيىم 1-دەن 4-كە دەيىنگى (زاڭدا بەلگىلەنگەن 22 ەكەۋىنىڭ ىشىنەن) كاسىپتىك تاۋەكەل سىنىپتارىنا جاتقىزىلۋى مۇمكىن.
دەگەنمەن, جۋرناليستەردىڭ بىرقاتارى باق-تىڭ شتاتتىق قىزمەتكەرلەرى بولىپ تابىلمايتىنىن (ەڭبەك شارتى جوق), ازاماتتىق-قۇقىقتىق سيپاتتاعى شارتتار ء(مجا) بويىنشا فريلانسەرلەر رەتىندە جۇمىس ىستەيتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى ساناتتاعىلاردىڭ ءوز تاڭداۋى بويىنشا قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ساقتاندىرۋ كومپانياسىندا جازاتايىم وقيعادان ەرىكتى ساقتاندىرۋ شارتىن جاساسۋ مۇمكىندىگى بار.
ال ەندى جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىل ايماعىندا نەمەسە تج كەزىندە قىزمەتتىك مىندەتتەردى ورىنداۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, جۋرناليست ءوز مىندەتىن ورىنداۋ بارىسىندا, ياعني ءىسساپار كەزىندەگى جازاتايىم وقيعا – ساقتاندىرۋ جاعدايى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن.
بۇل رەتتە, ەگەر ساقتاندىرۋ جاعدايى ىسكەري قيمىلدار ايماعىندا بولسا, ساقتاندىرۋشى ساقتاندىرۋ تولەمىن جۇزەگە اسىرۋدان بوساتىلادى. ساقتاندىرۋشىنى ساقتاندىرۋ تولەمىن جۇزەگە اسىرۋدان بوساتۋدىڭ وسى نەگىزى زاڭنامادا بەلگىلەنگەن جانە ساقتانۋشىنىڭ قىزمەت تۇرىنە بايلانىستى قانداي دا ءبىر ەرەكشەلىكتەر جوق.
جومس تۋرالى زاڭنامادا ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسان جاعدايىندا كەيبىر مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتكەرلەرىن مىندەتتى تۇردە ساقتاندىرۋدى قاجەتسىنبەيتىن دە نورمالار بار بولسا, بۇلار – ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانداعى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمە, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەر.
الايدا «Qazaqstan», «حابار» تەلەارنالارى, سونداي-اق «Egemen Qazaqstan» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرى سياقتى مەملەكەتتىك باق اكتسيونەرلىك قوعام نەمەسە جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك رەتىندە ۇيىمدىق-قۇقىقتىق فورماعا يە. وسىلايشا, مەملەكەتتىك باق اق نەمەسە جشس رەتىندە ارەكەت ەتەتىندىكتەن ءوز قىزمەتكەرلەرىن جومس شەڭبەرىندە ساقتاندىرۋعا مىندەتتى.
وسى ارادا ازاماتتىق-قۇقىقتىق سيپاتقا يە ەڭبەك شارتى بويىنشا ىستەيتىن جۋرناليستەر جۇمىس بەرۋشىنىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانىنا قاراماستان, جومس شەڭبەرىندە ساقتاندىرۋعا جاتپايتىنىن قوسا كەتۋ قاجەت. دەمەك بۇل تەك شتاتتاعى قىزمەتكەرلەر ساقتاندىرىلادى دەگەن ءسوز.
جومس كەلىسىمشارتى جوق, بىراق جۇمىستاعى جازاتايىم وقيعالار بولسا شە؟ بۇل ماسەلەدە جاسالعان جومس كەلىسىمشارتىنىڭ بولماۋى جۇمىس بەرۋشىنى ەڭبەك قىزمەتتىك مىندەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە قىزمەتكەردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ جاۋاپكەرشىلىگىنەن بوساتپايدى.
ازاماتتىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن, ال داۋ تۋىنداعان نەمەسە كەلگەن زياندى وتەۋدەن باس تارتىلعان جاعدايدا – سوت ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
جۇمىس بەرۋشى جاساسقان جومس شارتى بولماعان كەزدە باق قىزمەتكەرى قازا تاپقان نەمەسە ونىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ورىنداۋ ناتيجەسىندە كاسىبي ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ دارەجەسىن العان جاعدايدا, زارداپ شەككەن قىزمەتكەر نەمەسە ونىڭ قامقورلىعىنداعى ادامدار كەيىننەن جۇمىس بەرۋشى جۇزەگە اسىراتىن ساقتاندىرۋ وتەمىمەن بىردەي وتەماقى تاعايىنداۋدى تالاپ ەتە وتىرىپ, سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى.
الماتى