ساياساتقا بايلانعان ساۋدا جولدارى

ءبىزدى مىنا ءبىر دەرەك ەرەكشە ەلەڭ ەتكىزدى. سوڭعى جىلدارى سۋەتس كانالىنىڭ ورنىن باساتىن جاڭا تەڭىز ساۋدا جولى تۋرالى اڭگىمە جۇرە باستاپتى. ول اسىرەسە 7 قازاندا پالەستينادا باستالعان قارۋلى قاقتىعىستان كەيىن وزەكتى بولا تۇسكەن. ناقتىراق ايتقاندا, بۇل جوبا بەن گوريون كانالى دەپ اتالادى ەكەن. ول كەلەشەكتە سۋەتسكە باسەكە, بالاما كانالى بولادى دەگەن بولجام بار. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا سالاسىنىڭ ساراپشىسى, سۋەتس كانالىنىڭ باسقارما ءماجىلىسىنىڭ بۇرىنعى مۇشەسى ۋايل ماقدۋردىڭ ايتۋىن­شا, قىزىل تەڭىز بەن اق تەڭىزدى يزرايل ارقىلى جالعايتىن بەن گوريون كانالى جاڭا باستاما ەمەس, ول باياعىدان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ەسكى يدەيا كورىنەدى. الاي­دا يدەيانىڭ ورىندالماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى بار. ول قانداي دەسەك, ءيزرايلدىڭ گازا ايماعىنان باسقا بۇكىل جاعالاۋىن, ءتىپتى سوناۋ حايفا قالاسىنا دەيىن تەڭىز دەڭگەيىنەن 350 مەتر بيىكتىكتەگى جوتالار قورشاپ جاتىر. سول سەبەپتى بۇل تابيعي لاندشافت جوبانىڭ ىسكە اسۋىنا كەدەرگىسىن كەلتىرگەن. 1963 جىلى اقش بيلىگى بيىك جوتالاردى تەگىستەۋ ءۇشىن ءتىپتى شاعىن يادرولىق جارىلىس جاساۋدى دا ۇيعارعان. الايدا رادياتسيالىق ساۋلەنىڭ قورشاعان ورتاعا زيانى ەسكەرىلىپ, بۇل جوسپارىنان باس تارتقانعا ۇقسايدى. ەندىگى جەردە بەن گوريون جوباسى قايتادان نازارعا ىلىكتى. بۇل جولى مۇددەلى تاراپ تاۋ-قىراتتاردى سۇرمەي, كانال ارناسىن جازىقتا جاتقان گازا ايماعى ارقىلى وتكىزۋدى ويلاستىرىپ جاتىر. بيىك جوتادان ارنا سالعانشا جوبانىڭ سىزباسىن گازا ايماعىنا قاراي بۇرا سالعان وڭاي ءارى ارزانعا تۇسەدى ەمەس پە؟ وسى رەتتە كەيبىر ساراپشىلار يزرايل – پالەستينا قاقتىعىسىنىڭ تۇتانۋىنا وسى جاعداي سەبەپشى بولدى دەگەن بولجامدار ايتادى. جالپى, بۇل يدەيا نەدەن تۋىندادى؟ كەزىندە ارابتار مەن ەۆرەيلەردىڭ اراسىنداعى سوعىستا سۋەتس كانالى قىسىم جاساۋدىڭ تەتىگى رەتىندە بىرنەشە رەت جابىلعان ەدى. سونىمەن بىرگە 2021 جىلى Evergreen Marine كومپانياسىنىڭ كونتەينەر تاسۋشى كەمەسى وتكەلدە قايىرلاپ قالعاندا دۇنيەجۇزىلىك تەڭىز جولى ساۋداسى ۇلكەن شىعىنعا باتقان. كەلگەن شىعىن كۇنىنە 6-10 ملرد دوللارعا جەتكەن دەي­دى. سونىڭ سالدارىنان تاۋارلار مەن شيكىزات دىتتەگەن جەرىنە جەتە الماي دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ءبىر­شاما توقىراۋعا ۇشىرادى. الەم تەڭىز جولى كانالدارىنىڭ ماڭىز­دىلىعىن سوندا بارىپ ءتۇسىندى.

ساراپشىنىڭ مالىمدەۋىنشە ەندىگى جەردە الەم ەلدەرى 2050 جىلعا قاراي سولتۇستىك مۇز­دى مۇ­حيتتىڭ تەڭىز جولىن پاي­دا­لانۋعا دايىندالىپ جاتىر. بولجامدار بويىنشا 25 جىلدان كەيىن كەمەلەر مۇزدى مۇحيتتا ەمىن-ەركىن جۇرەتىن بولادى. ويتكەنى مۇحيت بەتىن جاپقان مۇزدار جىلدان-جىلعا ەرۋ ۇستىندە. ءار ون جىل سايىن شامامەن 12%-عا مۇحيتتاعى مۇز ەرىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە زەرتتەۋ كورسەتكەندەي, مۇحيتتاعى قات­قان قالىڭ مۇزدار ەرتەدەن كەلە جاتقان مۇزدار, قازىر ونداي قۇبىلىس ورىن المايتىن بولعان. بۇل كليماتتىڭ وزگەرۋى سالدارىنان الداعى 25 جىلدا مۇزدى مۇحيت دۇنيەجۇزىلىك تەڭىز ساۋدا جولىنا اينالادى دەگەن ءسوز. بۇگىنگى سۋەتس كانالى ارقىلى ءوتىپ جاتقان تاۋارلاردىڭ تەڭ جارتىسى سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتپەن تاسىمالدانادى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا تايلاند ەلىنىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان ەلدەر وسى سولتۇستىك باعىتتاعى تەڭىز جولىن تاڭداي­دى. ويتكەنى ول اناعۇرلىم ارزان تۇسەدى. ماسەلەن, جاپونيانىڭ يو­كو­گاما پورتىنان گەرمانيانىڭ گامبۋرگ پورتىنا دەيىن سۋەتس كانالى ارقىلى 11073 تەڭىز ءميلىن قۇراسا, سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتىن 6920 تەڭىز ميلىندە اينالىپ وتەدى. وسى تۇستا ءۇندىستاننىڭ ءرولى كۇشتى بولعالى تۇر. بولجامدارعا ساي 2050 جىلعا قاراي ءۇندىستان الەمدەگى ەكونوميكاسى مىقتى ءۇشىنشى ەلگە اينالۋى مۇمكىن. اقش پەن ەۋروپا ەلدەرى قازىردەن قىتايدىڭ ورنىنا ءۇندىستاندى دۇنيەجۇزىنىڭ فابريكاسى ەتۋ جولىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر. سول ءۇشىن جۋىردا ءۇندىستان – تاياۋ شىعىس – ەۋروپا ەكونوميكالىق ءدالىزىنىڭ جوباسى الەمگە تانىستىرىلدى. جوبا بويىنشا ءۇندىستاننان, شىعىس ازيا ەلدەرىنەن شىققان تاۋار ءباا مەن ساۋد ارابياسىنىڭ پورتتارىنا تەڭىزبەن جەتكىزىلىپ, ءارى قاراي تەمىرجولمەن, جۇك كولىكتەرىمەن يوردانيا جەرىن باسىپ ءوتىپ, ءيزرايلدىڭ پورتىنان تەڭىز ارقىلى ەۋروپا ەلدەرىنە جول تارتۋعا ءتيىس ەدى. اتالعان جوبانىڭ پايدا بولۋىنا ەكى جاعداي تۇرتكى بولىپ وتىر. ءبىرىنشىسى باتىستىڭ 2013 جىلى قىتاي جاريالاعان تەڭىز جانە قۇرعاق جولمەن تا­ۋار تاسىمالدايتىن جاڭا جىبەك جولى باعىتىنا قارسى ارەكەتى بولسا, ەكىنشىسى ءيزرايلدى بۇرىنعى جاۋلاستارى اراب ەلدەرىمەن ەكونوميكا ارقىلى بايلانىستىرىپ, تاياۋ شىعىستا ءيزرايلدى ماڭىزدى ويىنشىعا اينالدىرۋ. الايدا پالەستيناداعى جاعداي بۇل جوبانىڭ ىسكە اسۋىن شەكتەۋسىز مەرزىمگە تەجەپ تاستادى. دەگەنمەن ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ جاڭا يدەياعا بارلىق تاراپ قايتا ورالادى دەپ وتىر. ال قىتايدىڭ جاڭا جىبەك جولى ساۋدا ءدالىزى قازاقستان جەرى ارقىلى دا وتەتىن ەسكەرۋ كەرەك.

«قىتاي ەلىنىڭ ەكونوميكاسى ساۋداعا نەگىزدەلگەن. قىتاي ەلىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءوندىرىس الاڭى دەپ بەكەرگە ايتپايدى. سول قىتايدىڭ بۇكىل تاۋارىنىڭ 80%-ى سينگاپۋر­دەگى مالاككا كانالىنان وتەدى. سون­دىق­تان ەگەر بۇل وتكەل جابىلسا, قىتاي ساۋداسى ۇلكەن تىعى­رىق­قا تىرەلەدى. وسىنى بىلگەن شىعىس مەملەكەتى قازىر وڭتۇستىك امەريكاداعى نيكاراگۋا ەلىنەن پاناماعا باسەكەلەس جاڭا كانال سالۋدى قاشاننان جوسپارلاپ كەلە­دى. كەلەشەكتە ول اقش, كانادا, مەكسيكانىڭ شىعىس جاعالاۋىنا جىلدام تاۋار جەتكىزەتىن كانالعا اينالادى», دەدى ساراپشى.

بيىلعى جولداۋدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋ كەرەكتىگىن تاپ­سىر­عان بولاتىن. وعان قول جەتكىزۋ­دىڭ ەڭ توتە جولى – ساۋدا مەن الىس-بەرىستى كۇشەيتۋ. قازاقستان سايا­سات­تا عانا ەمەس, ەكونوميكادا دا اشىقتىق پەن ەركىن ديالوگتى ۇستانعان ەل. سوندىقتان وسىنداي كوپقىرلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الىپ دەرجاۆالار اراسىنداعى سايا­سي ويىندا تەك ۇتىمدى جاقتا بولادى. ەۋرازيانىڭ كىندىگىندە ور­نالاسقان قازاقستاننىڭ ءتيىمدى گەو­­گرافيالىق ايماعىن اراب مەم­لە­كەتتەرى دە ءوز مۇددەسىنە پايدا­لان­عىسى كەلەدى. وسى ورايدا بيىل قازاق­ستان مەن قاتار اراسىندا ۇلكەن كەلىسىمدەر جاسالدى. بۇل رەت­تە اراب مەملەكەتتەرى جىبەك جو­لى ساۋدا جولى ارقىلى قىتاي مەن ورتا ازيا, ەۋروپا اراسىن لوگيس­تيكامەن بايلانىستىرۋدى كوز­دەيدى. ول نەگىزگى ءۇش باعىتتى قامتي­دى. ءبىرىنشىسى ەۋرازيالىق ساۋ­دا كولىگى ءدالىزى. بۇل جول استان­ا مەن ماسكەۋدى جالعايدى. ەكىن­شىسى قىتاي, ورتا ازيا, باتىس ازيا كولىك ءدالىزى. ونىڭ باعىتى الما­تى – تاشكەنت – تەگەران – انكارا ارقىلى وتەدى. ءۇشىنشى ساۋدا كولىك ءدالىزى قى­تاي مەن پاكىستاندى بايلانىستىرادى. كولىك ءدالىزىنىڭ جولى الماتى مەن يسلاماباد ارالىعىندا جاتىر.

كەيبىر ساراپشىلار الماتى ارقىلى وتەتىن ءدال وسى قىتاي – پاكىس­تان ساۋدا-كولىك ءدالىزىن ىسكە اسىر­ماۋ ءۇشىن ۇلكەن ساياسي ويىن­شى­لار اۋعانستاندا قانشاما جىل بويى قولدان دۇربەلەڭ جاساپ كەلدى دەگەن دولبار جاسايدى. نە بولسا دا بۇگىنگى تاڭدا اۋعان ەلىن­دە ءبىرشاما تۇراقتىلىق ورنا­دى, ونىڭ ۇستىنە قازاقستانمەن ارا­دا ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە ءبىراز كەلىسىم­دەر جاسالدى. دەمەك اتالعان كولىك ءدالى­زىنىڭ قازاقستان تاۋارىن دۇنيە جۇزىلىك نارىققا شىعارۋىنا بەرەر مۇمكىندىگى ۇلكەن بولعالى تۇر.

شىمكەنت