وتكەنى مەن بۇگىنى ۇيلەسكەن مەكەندەر

اۋدان تاريحىنا بايلانىستى ءبىر قىزىق فاكتى ايتا كەتەيىك. وسى اۋداننىڭ اۋماعىندا سوعىس جىلدارىندا امەريكا وداقتاسىمىز «الياسكا-ءسىبىر» اۋەتراسساسى ارقىلى لەند-ليزبەن جىبەرگەن ءۇش «دۋگلاس» ۇشاعى سوعىسقا دايىندالۋ كەزىندە 1943 جىلى اپاتقا ۇشىراپ, ۇشەۋىنىڭ ەكيپاجى دا تەگىس قازا تاپقان. اۋدانداعى منوگوتسۆەتنوە سەلوسىندا ولارعا ەسكەرتكىش قويىلعان.

اۋداننىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى سول, ونىڭ تۇرعىندارى اراسىندا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى كوپ. قازاق حالقىنىڭ ۇلەسى 30 پا­يىزداي بولسا, ورىس ەتنوسىنىڭ وكىلى – 25, پولياكتار – 20, ۋكرايندار – 11, نەمىستەر – 10 پايىزداي. بارلىق حالقى 40 مىڭنان اسادى.

ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ دا جەر كولەمى (9,6 مىڭ شارشى شاقىرىم) باسقا اۋداندارمەن سالىستىرعاندا شاعىن بول­عا­نىمەن, تاريحى وتە باي مەكەن. بۇل اۋ­دان دا 1997 جىلى ارىقبالىق اۋدانى­مەن بىرىكتىرىلىپ, بۇرىنعى كوكشەتاۋ وب­­لى­سىنان سولتۇستىك قازاقستانعا قوسىلعان. اۋدان اۋماعىندا قازىر قال­پى­نا كەلتىرىلىپ, مۋزەيگە اينالعان ش.ءۋالي­حانوۆ وسكەن ايعانىم حانشانىڭ قىس­تاۋى, سىرىمبەت اۋىلىندا ش.ءۋالي­حا­نوۆ مۇرا­جايى, اعىنتاي مەن قاراساي مەمو­ريال­دىق كەشەنى, ادامزاتتىڭ جىل­قى­نى­ العاش قولعا ۇيرەتكەن مەكەنى بوتاي, كەڭ­اششىدا اقان سەرى كومپوزي­تسيا­­سى, ۇكىلى ىبىراي اۋىلى بار. ارقاي­سىسى ءبىر اۋدانعا ماقتانىش بولاتىن وسىنشا ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبارى اقىن كاكىم­بەك سالىقوۆ «ايىرتاۋ – اسىل مەكەن ارقا­داعى» دەپ جىرلاعان وسى اۋداندا ورنا­لاس­قان. بۇل اۋداننىڭ حالقى دا كوپەتنوستى, قازاقتىڭ ۇلەسى 40 پا­يىز, ال ورىس ەتنوسى – 47, ۋكرايندار مەن نەمىستەردىڭ ارقايسىسى – 4, تاتار مەن بەلارۋس – 2 پايىز­دان.

ەكى اۋدان دا كوكشەتاۋ ءوڭىرىنىڭ جەرى قۇنار­لى ايماعىنا ورنالاسقان. سون­دى­ق­تان دا بۇل جەرلەرگە كوشىپ كەلۋشىلەر كوپ بولدى.

ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە توق­تا­لاتىن بولساق, ينفراقۇرىلىمى جاقسى دامىعان تايىنشا اۋدانىنىڭ ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى دە جوعارى. اۋدان اكىمى بەرىك ءالجانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسى جىلدىڭ 10 ايىن­دا اۋدانعا 32,1 ملرد تەڭگە تارتىلعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 19 پايىزعا ارتىق.

«اۋىل شارۋاشىلىعى اۋدان ەكونو­مي­كاسىنىڭ نەگىزگى بولىگى بولىپ سانالادى. 10 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 95,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىس­تى بيىل اۋدان ديقاندارى ءۇشىن اۋىر بولدى. ءداندى داقىلداردىڭ ورتاشا شىعىمدىلىعى 8,2 تس/گا قۇرادى, مايلى داقىلدار بويىنشا 5,4 تس/گا. بىلتىرمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىشتەر كوپ تومەن», دەيدى اكىم.

بىراق اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماي, اۋدان كوكونىس ونىمدەرى بويىنشا­ جاق­سى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپتى. مىسا­لى, «استىق ستەم» جشس جانە «تاڭ شق»­­ كارتوپ القاپتارىن تامشىلاتىپ سۋا­رۋ­ ناتي­جەسىندە ءار گەكتاردىڭ ونىمدىلىگى ورتا ەسەپ­­پەن 299 تسەنتنەردى قۇراعان. جال­پى­­ اۋدان بويىنشا كارتوپ­تىڭ­ ورتاشا ونىم­­دى­لىگى 174 تس/گا, ال كوكو­نىس­تەر 343,6 تس/گا­ بولعان.

مال شارۋاشىلىعىندا قارقىندى وزگە­رى­ستەر بايقالادى. جىلدان-جىلعا اسىل تۇقىمدى مال سانى كوبەيىپ, وندى­رى­لەتىن ءونىمنىڭ سانى مەن ساپاسى دا ارتىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە بيىل «استىق ستەم» جشس شەتەلدەن 400 باس قارا مال اكەلىپ, تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن اشقان. «اسار» جشس 600 باسقا ارنالعان ءسۇت فەرماسىن سالۋدا, ىسكە قوسىلۋى كەلەسى جىلعا جوسپارلانعان.

ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 10 ايدا 54,6 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل وبلىس­تىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن 20 پايىزعا جوعارى. وڭدەۋ ونەركاسىبى 46,6 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعارعان. سونىڭ ىشىندە 35,6 ملرد تەڭگە تاماق ونىمدەرى وندىرىلگەن.

اۋدانداعى شوب وكىلدەرىنىڭ سانى قازىر 1 905, ونىڭ 1 055-ءى – جەكە كاسىپكەرلەر, 567-ءسى – شارۋا جانە فەرمەرلەر, قالعانى – زاڭدى تۇلعالار. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق باعدار­لا­مالارىنا سايكەس 1,7 ملرد تەڭگەگە 12 جوبا قارجىلاندىرىلعان. «جاس­تار باس­­ت­ا­ماسىن قارجىلاندىرۋ» باعدار­لا­­ماسى بويىنشا 91,2 ملن تەڭگەگە 20 جو­با­ قارجىلاندىرىلعان. «اۋىل اماناتى»­ باع­دار­لاماسى بويىنشا 139,5 ملن تەڭگە­گە­ 14 جوبا قاراجات بولىنگەن. اۋدان تۇر­عىن­دا­رى­­نىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا بيىل باسقا دا جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جا­تىر.

ايىرتاۋ اۋدانىندا اتالعان كەزەڭدە ەكونوميكاعا 15,1 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 8 پايىزعا ارتقان. سونىڭ ىشىندە جەكە كاپيتالدىڭ ۇلەسى وتە جوعارى. اۋدان تۇرعىندارىنىڭ ورتاشا ەڭبەكاقىسى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 22 پايىزعا ارتىپ, 249,5 مىڭ تەڭگەگە جەتكەن.

«اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قارا­ماي, اۋدان بيىل گەكتارىنان 12 تسەنت­نەردەن استىق, 7,6 تسەنتنەردەن مايلى داقىل الىپ, بارلىعى 375,1 مىڭ تون­نا ءداندى جانە 24,3 مىڭ توننا مايلى داقىل جينادى. بۇعان 265 مىڭ گەك­تار ەگىس الابىنا 17 مىڭ توننا مينە­رال­دى­ تىڭايتقىش سەبۋدىڭ پايداسى تي­گە­­نى انىق», دەيدى اۋدان اكىمى ەربولات بەك­شەنوۆ.

سونىمەن قاتار اۋداننىڭ شارۋا­شى­لىقتارى بيىل 5,8 ملرد تەڭگەگە 263 دانا جاڭا تەحنيكا ساتىپ الىپ, ماشينا-تراكتور پاركىن 6,2%-عا جاڭارتقان. قۇرعاق جىل­دار­عا قارسى تۇرۋ ءۇشىن سۋارمالى ەگىس جۇ­مىستارى قازىر قىزۋ قولعا الىنىپتى. مى­سالى, «اگرو ەلەتسكوە» جشس 1 ملرد تەڭگەگە سۋارۋ جۇيەسىن سالىپ جاتىر. كەيىنگى ەكى جىلدا اۋدانداعى سۋار­مالى جەر­لەر ۇلەسىن ەكى ەسە ارتتىرىپ­, 1 093 گەك­تار­عا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر ەكەن.

ايىرتاۋ اۋدانى بيىلعى 10 ايدا 4,6 ملرد­ تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ تاۋارلارىن­ شى­عارعان, سونىڭ 80 پايىزى اۋىل شارۋا­شى­­لىعى ونىمدەرىن وڭدەۋدىڭ ۇلەسىنە تيە­سى­لى. مىسالى, «تەzis» جشس تاۋلىگىنە 2 توننا­ ءونىم شىعارا الاتىن قۇرال-جاب­دىق­تا­رى­مەن ىرىمشىكتىڭ 40 ءتۇرىن شىعارادى. «ساۋ­مال­كول SUT» جشس حا­­لىق­تان شيكى ءسۇت سا­تىپ الىپ, ونى وڭ­دەۋ ارقىلى سارىماي, قاي­ماق, ايران, قاتىق, برىنزا سياقتى 5 ءتۇر­­لى ءسۇت ءونىم­ىن شىعارادى. قازىر بۇل كا­سىپ­­­­ورىن جاڭار­تىل­عان جاڭا تسەحىن ىسكە قوسۋ جولىندا.

اۋداندا 1 699 شوب قاتىسۋشىسى بار. بيىل ولار 980 ملن تەڭگەنىڭ 15 جو­با­سىن­ ىسكە اسىرىپ, 39 جۇمىس ورن­ىن اشتى. «اۋىل اماناتى» باع­دار­لا­ماسى شەڭ­بە­رىن­دە 243 ملن تەڭگەنىڭ 33 جوباسى قارجى­لان­دى­رىلدى.

ايىرتاۋ اۋدانىندا تۋريزم سالا­سى­نىڭ الەۋەتى زور. كەيىنگى بەس جىلدا وسى سالاعا 3 ملرد 750 ملن تەڭگەدەن اسا ينۆەستيتسيا سالىندى. يمانتاۋ-شالقار كۋرورتتىق اۋماعىنىڭ ينفراقۇرىلىم جۇيەسىن دامىتۋ – قازىر باستى نازاردا. بيىل بۇل ايماققا 95 مىڭنان ارتىق تۋريست كەلدى. جالپى, اۋدان بويىنشا ءتۋريزمنىڭ 44 نىسانى جۇمىس ىستەيدى, ولار تاۋلىگىنە 4 مىڭعا جۋىق ءتۋريستى قابىلداي الادى. سولاردىڭ ىشىندە «يزۋمرۋدنوە», «ادەل», «دوم ۋ وزەرا», «ادام», «يمانتاۋ», «قازىعۇرت» جانە ت.ب. تۋريستىك نىسانداردىڭ جۇمىسى ءبىرشاما جاقسى جولعا قويىلعان.

تايىنشادا اۋداندىق ماڭىزى بار 114 شا­قىرىم جولداردى ورتاشا­ جوندەۋگە بيۋد­­­جەتتەن 2,9 ملرد تەڭگە قاراجات ءبو­لىندى. بۇگىنگى تاڭدا جوسپارلانعان جۇمىس­تار­­ اياقتالۋدا, ناتيجەسىندە 20 اۋىل­دى ەلدى مەكەندەردىڭ 8,8 مىڭ تۇرعىنىن ساپالى جولمەن قامتۋعا قول جەت­كىزىلدى. 7 ەل­­دى مەكەننىڭ 26,6 شاقىرىم ىشكى جولدا­رى­ ورتاشا جوندەۋدەن وتكى­زى­لىپ, وعان بيۋد­­جەت ەسەبىنەن 911 ملن تەڭگە قارا­جات جۇم­­سالدى.

الەۋمەتتىك سالا بويىنشا تايىنشا اۋدانى باسقالاردان ءبىرشاما الدا بول­عانى­مەن, مۇندا دا وزىندىك ماسەلەلەر بار. اۋداندا بارلىعى 64 مەديتسينالىق مەكەمە بار. وندا 52 دارىگەر, 262 ورتا دەڭ­گەيدەگى مەديتسينالىق مامان ەڭبەك ەتەدى. الايدا اۋدانعا ءبىر-بىردەن انەس­تەزيولوگ, تراۆماتولوگ, ونكولوگ, وتورينولارينگولوگ, حيرۋرگ, ەكى-ەكىدەن اكۋشەر-گينەكولوگ, پەدياتر دارىگەر جەتىسپەيدى.

اۋدان اۋماعىندا 48 مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى, ولاردا بارلىعى 5 722 وقۋشى ءبىلىم الادى. سونىڭ 1 225-ءى قازاق تىلىندە ءبىلىم الادى, قالعانى ورىس تىلىندە وقيدى. «وڭ­تۇس­تىكتەن – سولتۇستىككە» باعدارلاماسى بو­­يىنشا اۋدان اۋماعىنا بارلىعى 175 ادامى بار 52 وتباسى قونىس اۋدارعان. ولار ەلىمىزدىڭ 8 وڭىرىنەن كەلدى. سونىڭ ىشىن­دە ەڭ كوبى تۇركىستان وبلىسىنان 10 وتبا­سى كەلگەن. ولاردىڭ اراسىنان 62 ادام تۇراق­تى جۇمىس ورىندارىنا ورنالاسقان. تيەسىلى كوشى-قون قاراجاتتارى تولەنگەن. اۋدان اكىمى بەرىك ءالجانوۆ: «قازىر ءبىزدىڭ اۋدان­نىڭ الدىندا زور مىندەت تۇر. كەز كەلگەن ما­سە­­لەنى ىنتىماقتاستىقپەن, اقىلداسا وتى­رىپ, بىرلەسىپ شەشۋدىڭ ماڭىزى زور», دەيدى.

وبلىستىڭ تۋريزم ورتالىعى سانالعان ايىرتاۋ اۋدانىندا جولداردى جوندەۋگە 2023 جىلى 3,1 ملرد تەڭگە ءبولىندى. الاي­دا ءالى دە جوندەۋدى كۇتىپ تۇرعان جولدار كوپ. بيىلعى بولىنگەن قاراجات اۋداندىق ماڭىزى بار 33,6 شاقىرىمدىق «ساۋمالكول – سىرىمبەت – قاراقامىس – سۆەتلوە», «لوبانوۆو – زەرەندى», اقان سەرى اۋىلىنىڭ كىرەبەرىس جولىن جانە وبلىستىق ماڭىزى بار «ساۋمالكول – نوۆويشيمكا» جولىن جانە ت.ب. جولداردى جوندەۋگە جۇمسالدى.

حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسى­ بو­­يىن­شا جىل بويى 1 990 ادام جۇمىسقا ورنا­لاستىرىلعانىن اتاپ وتۋگە بولادى. ونىڭ ىشىندە 573 ادام اۋىل شارۋاشىلىعى سا­لا­سىنا ورنالاستىرىلىپ, 237 ادام جەكە كا­سىپ­كەرلىككە جۇمىلدىرىلعان. بيىل اۋ­دان­عا 182 ادامى بار 41 وتباسى كوشىپ كەل­گەن, ولاردىڭ بارىنە تيەسىلى كومەكتەر جا­سال­عان.

اۋداندا بارلىعى 45 مەكتەپ بار, وندا 4 820 وقۋشى ءبىلىم الادى. «اۋىل – ەل بە­سىگى» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بيىل داۋقارا, اقان, جانە نوۆوسۆەتلوۆ اۋىل­دارىنىڭ مەكتەپتەرىنە 387 ملن تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. اۋدان اۋماعىندا اۋىل شارۋا­شى­لىعى ماماندارىن دايارلايتىن ايىر­تاۋ اگروتەحنيكالىق جانە «زەينەپ» كوپ­سالالى كوللەدجدەرى جۇمىس ىستەيدى, ولار­دا 597 ستۋدەنت وقيدى.

اۋداندا ءبىر اۋداندىق اۋرۋحانا, 10 امبۋلاتوريا, 45 مەديتسينالىق پۋنكت جانە 3 فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت جۇمىس ىستەيدى. ولاردا 55 دارىگەر, 233 ورتا دارەجەلى مەديتسينالىق قىز­مەت­كەر­ بار. الايدا مۇندا دا تراۆماتولوگ, وفتالمولوگ جانە ت.ب. دارىگەرلەر جەتىس­پەي­دى. بيىل اۋرۋحانانىڭ باس كورپۋسىنا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. مىنە, وبلىس حالقىنا تانىمال, تاريحى تەرەڭ اۋدان­داردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى قىسقاشا ايتقاندا وسىنداي.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى