ءۇش ءجۇزدىڭ قولىن جيىرما بەس جىل باسقارعان
قانشا زەرتتەلدى دەسەك تە, قازاق تاريحىنىڭ “اقتاڭداق” تۇستارى ءالى دە كوپ. اسىرەسە, ەل تۇتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ دەربەس ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدى مۇرات تۇتقان, جاۋىمەن ارىستانشا الىسىپ, ۇلتاراقتاي جەرىنە دەيىن سوم بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاعان جاۋجۇرەك باتىرلار, التى الاشتىڭ ايبىنىنا اينالعان ءىرى تاريحي تۇلعالار, وراق ءتىلدى, وت اۋىزدى شەشەن-بيلەر جايلى دەرەكتەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ءوز الدىنا, ءتۇرلى بۇرمالاۋلارعا ۇشىراعانى دا جاسىرىن ەمەس. سولاردىڭ ءبىر پاراسى قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان مەملەكەت قايراتكەرى قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلىنا قاتىستى. ماسەلەن, “اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما” سەكىلدى ەل باسىنا ورناعان قيىن كەزەڭدە, تۇتاس حالىق جويىلىپ كەتەتىندەي قاۋىپ تونگەن ناۋبەت تۇستا ء“بىر عاسىرلىق تاريحتى سارالاپ, ۇلتتىڭ سان عاسىرلىق سالت-ساناسىن, مەملەكەت باسقارۋ جۇيەسىن باعالاپ, جۇزدەگەن مەملەكەت, اسكەري, ساياسي قايراتكەرلەرىن جەكە-جەكە دارالاپ, دۇبىرلەگەن وقيعالار بولعان جەردى ارالاپ جازىلعان ۇلى ەپوپەيالىق تۋىندى” (م. قوزىباەۆ) جونىندە ءاتۇستى ايتىلىپ, ال اۆتورى تۋرالى ءتىس جارا بەرمەيتىن. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا الار ورنى ءولشەۋسىز ءارى قۇندى دەرەك سانالاتىن, جاس بۋىندى وتانشىلدىققا, ۇلتجاندىلىققا, باۋىرمالدىلىققا, ادالدىققا باۋليتىن تەڭدەسى جوق تۋىندىنىڭ شىن يەگەرىنىڭ ەسىمى تاسادا قالىپ, كوبىنە “حالىقتىق شىعارما” رەتىندە كورسەتىلەتىن. “مادەني مۇرا” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قولعا الىنعالى جەرگىلىكتى جەردە بابامىزعا قاتىستى ءبىراز شارۋالار اتقارىلدى. جامبىل اۋدانىنداعى قورىم قورشالىپ, قۇلپىتاس ورناتىلدى. وبلىس ورتالىعىندا ءبىر مەكتەپكە ەسىمى بەرىلدى. جىر-داستاندارى جيناق بولىپ شىقتى. بىلتىر بەلگىلى ءتىل جاناشىرى, مەتسەنات, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى بەكەت تۇرعاراەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن “جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ” قايىرىمدىلىق قورى قۇرىلىپ, يگى ىستەر ودان ءارى جالعاسا ءتۇستى. قوردىڭ قوجابەرگەن بابامىزدى ۇلىقتاۋ, جاس ۇرپاققا ودان ءارى تانىتا ءتۇسۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اكىمدىگى, قازاقستان تاريحشىلار قاۋىمداستىعى, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سقمۋ قابىل الىپ, “سولتۇستىك قازاقستان: ءوڭىر تاريحى, تۇلعالار تاعدىرى” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا جالعاستى. وسىناۋ ايتۋلى شارا قىزىلجار ءوڭىرىندەگى بەلەستى وقيعاعا اينالدى. ولاي دەيتىنىمىز, وسىدان ون جىل بۇرىن اكادەميك م.قوزىباەۆتىڭ باستاۋىمەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوشپەلى ءماجىلىسى پەتروپاۆلدا ءوتىپ, قوجابەرگەن جىراۋدىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى مەن ءرولىن تۇڭعىش رەت انىقتاپ بەرگەن بولاتىن. الايدا, سول ءبىر جاقسى ءۇردىس كەيىن قولداۋ تاپپاي قالعان ەدى. ەندى, مىنە, كەشتەۋ بولسا دا, ەلىمىز بويىنشا تانىمدىق باسقوسۋدىڭ ءوتۋى وتە قۇپتارلىق. الماتى, استانا, كوكشەتاۋ, قوستاناي, شورتاندى قالالارىنان, رەسەيدىڭ كورشى وبلىستارىنان كەلگەن عالىمدار, زەرتتەۋشى-تاريحشىلار, ولكەتانۋشىلار, بەلگىلى اقىندار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن قوعام قايراتكەرلەرى توبىن بىلگىر اكادەميك, قادىرمەندى اقساقال سالىق زيمانوۆ باستاپ كەلدى.
كونفەرەنتسيا الدىندا مارتەبەلى مەيماندار جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى پرەسنوۆكا كەنتىنە ساپار شەكتى. ونداعى ورتالىق الاڭعا جينالعان جۇرتشىلىق قوناقتاردى ۇلكەن قۇرمەتپەن قارسى الدى. سالتاناتتى شارانى وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆ كىرىسپە سوزبەن اشىپ, ەلوردادا كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ەڭسەلى مونۋمەنتتى-مۇسىندىك كومپوزيتسيانىڭ پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن اشىلعانىن, وسىناۋ تاريحي ساباقتاستىقتىڭ قىزىلجار وڭىرىندە جالعاس تابۋى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى, بابالارىمىزعا دەگەن ەرەكشە قۇرمەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءۇش عاسىر بويى قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ ەسىمى ۇرپاقتان ۇرپاققا اۋىزشا تاراپ كەلسە, ەندى حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالۋىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز, – دەدى سەرىك سۇلتانعازى ۇلى. اسەم بەزەندىرىلگەن, گۇلدەرمەن كومكەرىلگەن ورتالىق الاڭعا كورنەكتى تۇلعانىڭ اتى بەرىلەتىنىن جاريالاۋى مۇڭ ەكەن, دۋ قول شاپالاق اينالانى كومىپ جىبەردى. مىنبەگە كوتەرىلگەن اقىن, قوعام قايراتكەرى كاكىمبەك سالىقوۆ جينالعانداردىڭ قۋانىشىن ءبولىستى. جاڭادان جازىلعان ارناۋ ولەڭىن وقىدى. “جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ” قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشىسى بەكەت تۇرعاراەۆ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە قۇرمەتتەلەتىن داڭقتى قولباسشى, باتىر, ءباھادۇر, داۋىلپاز جىراۋدىڭ عيبراتتى ءومىرىن, ەرلىك ىستەرىن, اقىندىق الىمىن بايانداپ بەردى. ول – قالماققا قارسى شاپقان كوپ باتىردىڭ ءبىرى ەمەس, ءادىل بيلىگىمەن, حاس باتىرلىعىمەن التى الاشتىڭ ايبىنى, قورعانى بولعان ءىرى تاريحي تۇلعا. “تۋ ۇستايتىن بولماسام, ۇرانداپ جاۋعا تيمەيىن. مايداندا جاۋدى جەڭبەسەم, قىزىق داۋرەن سۇرمەيىن” دەۋىنىڭ ءوزى ونىڭ ەل ءۇشىن جانىن پيدا ەتەتىن باتىرلىق سيپاتىن ايعاقتايدى. ول – ءدۇلدۇل تاريحشى دا. ونىڭ “ەلىم-اي” داستانى – سول تۇستاعى تۇتاس ءداۋىردى, ساياسي احۋالدى اسقان شىنشىلدىقپەن سۋرەتتەيتىن ەپوپەيالىق تۋىندى. قايران قازاققا ءدال قوجابەرگەندەي باعدارلاما جاساعان ەل داناسى سول كەزدە كەمدە-كەم. “ەر ەمەس جاۋدىڭ تۋىن قۇلاتپاعان” دەپ, حالىق نامىسىن جانىپ, جاۋعا قارسى وتان سوعىسىن جاريالاعان. ول – 1688-1710 جىلدارى قازاق, نوعاي, قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ بىرىككەن جاساعىنا قولباسشىلىق جاساعان ساردار, ءۇش ءجۇز قولىن شيرەك عاسىر باسقارعان ورداباسى. ونى بۇقار جىراۋ ۇستاز ساناعان. اتاقتى ابىلايحاننىڭ ءوزى باتا العان, اقىلگوي, دانا تۇتقان. باۋىرجان مومىش ۇلى “قوجابەرگەن جىراۋداي بۇرىن-سوڭدى ءومىر سۇرگەن قازاق اقىندارىنىڭ بىردە-بىرەۋى قازاق جۇرتى جەرىنىڭ كولەمىن, شەكاراسىن ايقىنداپ بەرگەن ەمەس. ول كىسىنىڭ “ەلىم-اي” جىرى – اسكەري داستان” دەسە, بەلگىلى تاريحشى ەرماحان بەكماحانوۆ: “ەلىم-اي” داستانى – تاريحي ەپوپەيالىق جىر. 1723 جىلى “اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما” اتانعان ءىرى اپاتتىڭ سۋرەتىن ەل كوزىنە ەلەستەتكەن بىردەن-ءبىر تاريحي قۇجات” دەپ باعالاعان. اكادەميك ماناش قوزىباەۆ: “ونى تەك داستان دەۋ از سياقتى. ونىڭ ارناسى كەڭ – جىرعا ۇلتتىڭ بولۋ-بولماۋى, وتان تاعدىرى ارقاۋ بولعان. “ەلىم-اي” شىن مانىندە ۇلتتىق سانانىڭ بيىك شىڭى, ۇلتتىڭ سەرگەلدەڭگە دۋشار بولعانداعى مۇڭى, بولاشاققا قۇلاش سىلتەپ, قايسار, نامىسشىل قازاقتىڭ ۇلت بولمىسىن جاڭعىرتۋعا ۇمتىلىسىنىڭ شانشىلا اتقان قاينار جىرى, سىرى” دەي كەلىپ, “يليادا”, “وديسسەي” سەكىلدى ميفولوگيالىق شىعارمالارمەن قاتار قويادى. پەتروپاۆل قالالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ ءتوراعاسى داستەن بايمۇقانوۆ بابا مۇراسىن زەرتتەۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسقان قاراتاي بيعوجين, شايمۇرات سماعۇلوۆ, سوتسيال جۇماباەۆ اعالارىن ەسكە السا, ۇلى جىراۋدىڭ ءتىكەلەي ۇرپاعى بەكتاس تىرقاەۆ ەلباسىعا دەگەن ريزاشىلىق سەزىمىن ءبىلدىردى.
الاڭنىڭ قاق تورىنە ورناتىلعان تاريحي تۇلعانىڭ ءمۇسىنى سالتاناتتى تۇردە اشىلعاندا قول سوقپاعان جان قالمادى. ءبارى دە تاستان قاشالعان ءتىرى بەينەگە سۇيسىنە كوز سالىپ, گۇل شوقتارىمەن كومكەرىپ تاستادى. ءمۇسىننىڭ اۆتورى – جەرگىلىكتى ءمۇسىنشى باقىتجان رامازانوۆ بار ونەرىن سالىپ, شابىتپەن ەڭبەك ەتكەنى كورىنىپ-اق تۇر. س.مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق سازدى-دراما تەاترى ۇجىمى قويعان ابىلايحاننىڭ سابالاق دەگەن اتپەن جاسىرىنىپ جۇرگەندە قوجابەرگەن جىراۋدان باتا الۋ كورىنىسى وتە ءساتتى شىقتى. بۇدان كەيىن قوناقتار №2 پرەسنوۆكا قازاق مەكتەبىندە ورنالاسقان مۇراجايدى ارالاپ, قۇندى ءجادىگەرلەرمەن تانىستى. مۇندا جەرگىلىكتى باسپالاردا جارىق كورگەن “ەلىم-اي”, “بابا ءتىلى”, “قوجابەرگەن جىراۋ” جيناقتارى, بابامىز بەينەلەنگەن توسبەلگىلەر تاراتىلدى. ءبىلىم ۇياسىنا جىراۋدىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى شەشىم رەسپۋبليكالىق قۇزىرلى ورىندارعا جىبەرىلگەنىن ەستىپ, كوپشىلىك تاعى ءبىر ءسۇيسىنىپ قالىستى. سونىمەن قاتار پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ءبىر توپ تۇرعىندارى اتىنان قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ەسكەرتكىشىن استانا قالاسىندا تۇرعىزۋعا وراي “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە جاريالانعان ماقالاداعى ۇسىنىستار دا قولداۋ تاۋىپ, جۇرتشىلىق قارجىلىق دەمەۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن ءبىلدىرىسىپ جاتتى.
ازاتتىق يدەياسىنان – تاۋەلسىزدىككە
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ اكت زالىندا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ “سولتۇستىك قازاقستان: ءوڭىر تاريحى, تۇلعالار تاعدىرى” دەپ اتالۋى تەكتەن-تەك ەمەس. ونىڭ ءمان-ماقساتىن جيىندى جۇرگىزىپ وتىرعان ايماق باسشىسى س.ءبىلالوۆ تە اتاپ ءوتتى. شارانىڭ باستى قۇندىلىعى ءۇش عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردا قۇربان بولعان جەرلەستەرىمىزدى ۇرپاق ەسىندە قالدىرۋ, ەل مۇددەسى ءۇشىن جاساعان ەرەن ەرلىكتەرى مەن ەڭبەكتەرىن جاس بۋىنعا جەتكىزۋ, وسىلار ارقىلى تاربيەلەۋ دەي كەلىپ, كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا تابىس تىلەدى.
زاڭ عىلىمى كوريفەيلەرىنىڭ ءبىرى, ابىزى سالىق زيمانوۆ ءوز ويىن ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋىنان ءوربىتىپ, جاڭا ونجىلدىقتا قۇقىقتىق رەفورما ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن جەتكىزدى. زاڭداردى ىزگىلەندىرىپ, ولاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. ەڭ باستىسى, دەدى ول, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە ادىلەتتىلىكتىڭ, ادالدىقتىڭ سالتانات قۇرۋىنا قول جەتكىزۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ بابالارىمىز “شىندىقتان وزگە قۇداي جوق” دەگەن سوزگە قۇلاي بەرىلگەن. “تاستا تامىر, بيدە تۋعان جوق” دەگەن سوزگە يمانداي ۇيىعان. ارى تازا ادام ادىلدىك جولىنان ەش اۋىتقىمايدى. قازاقتا قانشاما وتكىر ءتىلدى, شەشەن بيلەر بولعان. بىزدە ولاردان نەبىر ۇلگىلى داستۇرلەر قالعان. سولاردى قايتا جاڭعىرتىپ, زامانعا وڭتايلىسىن قابىلداپ الا ءبىلۋىمىز كەرەك. ءبىز تۇبىندە سۋديانى ءوزىمىز تاڭدايتىن زامانعا دا جەتەتىن بولامىز.
رەسپۋبليكالىق تاريحشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مامبەت قويگەلدىنىڭ “ازاتتىق يدەياسى – قىزىلجار وڭىرىندە” دەپ اتالعان بايانداماسى اسەرلى دە مازمۇندى شىقتى. ونىڭ سوزدەرى جاڭاشىل تىڭ ويلارمەن, فاكتىلەردىڭ مولدىعىمەن ەرەكشەلەندى. ءسوز اراسىندا تانىمال عالىمنىڭ پەتروپاۆل مۇراعاتتارىندا بىرنەشە رەت بولىپ, تاقىرىپتى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ول بۇلتارتپاس ايعاقتار كەلتىرە وتىرىپ, 20 عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە الاش يدەياسى قازاقستاننىڭ كەي وڭىرلەرىن عانا قامتىدى. ەسىل بويىندا ازاتتىق قوزعالىسى بولعان ەمەس دەگەن پىكىرلەردى جوققا شىعارادى. بۇگىنگە دەيىن ەسىمدەرى ەسكەرۋسىز قالعانى بولماسا, اراگىدىك قانا اتالاتىن قىزىلجارلىق تۇلعالاردىڭ ومىردەرەكتەرىن العا تارتا وتىرىپ, 1917 جىلى يمپەرياداعى رەۆوليۋتسيالىق الاساپىران تۇسىندا جەدەل جۇرگىزىلگەن وزگەرىستەرگە ىلەسە الماي ابدىراعان قازاق ەلىنىڭ كوڭىلىندە ءۇمىت وتىن جاققان ەكى باستى جاڭالىقتى اتاپ ءوتتى. ءبىرىنشىسى, سول جىلدارى وبلىستىق, ۋەزدىك, قالالىق, ءتىپتى بولىستىق دەڭگەيلەردە قۇرىلىپ, قازاق ءومىرىنىڭ باستى ۇيىتقىسىنا اينالىپ, ونىڭ “سوتى دا, ميليساسى دا, وكىمەتى دە ءبىر ءوزى بولعان” قازاق كوميتەتتەرىنىڭ قۇرىلۋى بولسا, ەكىنشىسى, جالپىقازاق سەزى سايلاعان الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ومىرگە كەلۋى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ بيلىك ورىندارىنا ۇلتتىق بالاما بيلىك رەتىندە قالىپتاسقان قازاق كوميتەتتەرى جالپىقازاق سەزى قابىلداعان شەشىمدەردەن سوڭ بىردەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى بيلىك جۇرگىزۋشى ورىندارىنا اينالدى. م.قويگەلدى بۇل ءۇردىستى قازاق كوميتەتتەرى قازاق ەلىنىڭ تابيعي ءوز ۇلتتىق مەملەكەتتىگىنە ۇمتىلىسىنىڭ, ياعني ونىڭ ءوسۋ جانە كەمەلدەنۋ جولىندا تۇرعان تاريحي كورىنىس رەتىندە باعالايتىنىن ايتا كەلىپ, بىلاي دەدى: ەلدىڭ جەكە ايماقتارىندا وسى ۇدەرىستى تۋرا ءتۇسىنىپ, وعان اتسالىسقان ادامدار از بولعان جوق. سونىمەن بىرگە بۇل ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگى سوندا, وعان تارتىلعان كىسىلەردىڭ باسىم بولىگى قوعامنىڭ ورتا جانە اۋقاتتى بولىگىنەن شىققان. ويتكەنى, قازاق قوعامىنداعى ساۋاتتى ادامداردىڭ باسىم بولىگى وسى الەۋمەتتىك توپتارعا ءتان. ولار 1917-1918 جىلدارداعى رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر تۇسىندا الاش قوزعالىسى ۇستانىمىندا بولىپ كوكشەتاۋ ۋەزى مەن بولىستارىندا قازاق جانە الاش كوميتەتتەرىن ۇيىمداستىرۋ ىسىندە بەلسەندىلىك كورسەتكەن. بولىستىق الاش كوميتەتى قۇرىلىپ, الاش جاساعىنا الىناتىن 19 بەن 40 جاس اراسىنداعى كىسىلەردىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, اسكەرگە ات-كولىك ءۇشىن جىلقى جيناۋ شارالارىمەن اينالىسقان. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ماقسات-مۇراتىن كەڭىنەن ءتۇسىندىرگەن. كەيىن ولاردىڭ كوبى 1940-1941 جىلدارى نكۆد تاراپىنان ۇستالىپ, ءتۇرلى جازالارعا تارتىلعان. ساياسي بيلىك ولارمەن وسىلايشا ەسەپ ايىرىسقان. احمەت جانتالين, ءابجان تەمىربەكوۆ, قافەز ايباسوۆ, حايروللا ءماكەنوۆ, اقۇر ەسەنوۆ, ەسىم بايعاسكين جايلى تىڭ دەرەكتەر كەلتىرىپ, حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى قايراتكەرلەرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ ىشىنەن احمەت جانتالين مەن جۇماعالي تىلەۋلينگە ايرىقشا توقتالدى. بۇل ەكەۋى قازاقستانعا تانىمال ازاماتتار بولعان. ەلگە جاساعان قىزمەتتەرى دە ۇلان-عايىر.
بايانداماشى 1921 جىلعى باتىس ءسىبىر شارۋالار كوتەرىلىسىنە قازاق قوعامىنان ادامداردىڭ قاتىسۋى – تاريح عىلىمىندا ارنايى قاراستىرىلماعان تىڭ تاقىرىپ بولسا دا, زەرتتەۋگە كاسىبي قىزىعۋشىلىقپەن ۇڭىلگەن. ورىس شارۋالارىنىڭ كەڭەستىك بيلىكتىڭ سوعىس كوممۋنيزمى ساياساتىنا قارسى كوتەرىلىسىنە بەلسەنە قاتىسقان قازاقتار جونىندە مىسالدار كەلتىردى. “جات” (جاڭا توڭكەرىسشىلەر) اتتى كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىم بولماعانىن, ونى ايعاقتايتىن قۇجاتتىق ماتەريالدار تىركەلمەگەنىن, ەل اراسىندا مۇنداي داقپىرت تۋعىزۋعا وگپۋ ورگاندارى, سونداي-اق جەكەلەگەن ادامدار تۇرتكى سالۋى ىقتيمال دەگەن بولجام جاسادى. گولوششەكينگە وپپوزيتسيالىق تۇلعا رەتىندە تانىلعان س.سادۋاقاسوۆ جونىندە جاڭا ماعلۇماتتاردى العا تارتتى. ول ءوز ءسوزىن وسىنداي تاريحي تۇلعالاردى ارداقتايتىن كەز جەتتى, ەسىمدەرىن كوشەلەرگە, مەكتەپتەرگە بەرسە, ەش ارتىقتىق ەتپەيدى دەگەن وتىنىشپەن اياقتادى.
قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانگەلدى ايتالى ءوز ويىن ارىدەن قوزعاپ, كوپشىلىكتىڭ نازارىن تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ كەي جايلارىنا اۋداردى. قازاق قوعامىندا الاتىن ورنى مەن ءمان-ماڭىزىن تۇگەندەپ بەردى. اقيقاتقا نەگىزدەلگەن تاريح قانا قوعامدىق سانانى دۇرىس قالىپتاستىرادى. ءتىل, ەل-جەر اتاۋى جايلى ماسەلەنى قوزعاپ, تاريحي اتاۋلاردى قايتارۋ كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە ەكەنىن جەتكىزدى. 1897 جىلى قىزىلجار وڭىرىندە تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ 80 پايىز بولعانىن, بۇگىندە ازشىلىقتىڭ تاۋقىمەتىن تارتىپ جاتقانىمىزدى, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن تابيعي ءۇردىستىڭ قاراما-قايشىلىقپەن ءجۇرىپ جاتقانىن, قازاق ءتىلىن بىلەتىندەردى بيلىككە تارتۋ ارقىلى ماسەلەنى ورنىقتى شەشۋگە بولاتىنىن جەتكىزدى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى كامال بۇرحانوۆ, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بۇركىت اياعان, “جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ” قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى بەكەت تۇرعاراەۆ, ومبى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى الەكسەي وزەروۆ, تاعى باسقالارى ءوڭىر تاريحى مەن داڭقتى تۇلعالار حاقىندا ءوز ويلارىن ءبولىستى.
تۇستەن كەيىن اكادەميك م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە كونفەرەنتسيا تاقىرىبىن تالقىلاۋ سەكتسيالاردا جالعاستى. ولاردا “ۇلت-ازاتتىق كۇرەس جانە دەكولونيزاتسيا ماسەلەلەرى”, “زامان جانە ادامدار – قازاقستان بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسۋشىلەردىڭ تاعدىرى” دەگەن تاقىرىپتار قامتىلىپ, 50-گە جۋىق باياندامالار تىڭدالدى. ءبىز وسىندا احمەت ءجانتاليننىڭ قىزى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ايدا اپايدى كەزىكتىرىپ, از-كەم تىلدەستىك. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا ءوزىن تىڭ, شيراق سەزىنەدى.
– ارنايى شاقىرتۋدى قۇپ الىپ, الماتىدان كەلىپ وتىرمىن. بىلتىر اكەمنىڭ تۋعانىنا 140 جىل تولىپ, وبلىستىق “سولتۇستىك قازاقستان” گازەتىندە بىرقاتار ماقالالار باسىلدى. مامبەت بالام ءار قىرىنان جازىپ ءجۇر. بارىنە ريزامىن. ءوزىم دە پلەنارلىق سەكتسياعا قاتىسىپ, اكەم جايلى ايتىپ بەرۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. ول كىسىنىڭ اعارتۋشىلىق جۇمىسى – ءوز الدىنا ءبىر توبە. ال قايراتكەرلىگى ءالى دە جان-جاقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. اكەم ترويتسك جانە ورىنبور قالالارىندا جارىق كورگەن “ايقاپ” جۋرنالىنىڭ, “قازاق” گازەتىنىڭ بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولعان. وعان وگپۋ ەكى بىردەي ايىپ تاققان. ءبىرى – 1921 جىلعى باتىس ءسىبىر شارۋالار كوتەرىلىسىنە قاتىسۋعا قازاق ءجىگىتتەرىن ۇيىمداستىردى دەسە, ەكىنشىسى – پەتروپاۆل وكرۋگىنە قاراستى وكتيابر اۋدانىندا كونتررەۆوليۋتسيالىق “جات” دەگەن بايلار ۇيىمىن قۇردى دەپ قارالاعان. سودان 1932 جىلى ۇستالىپ, اباقتىعا قامالعان. كوپ ازاپ كورگەن, قۋدالانعان. بار كىناسى – اۋقاتتى بولعانىندا. اكەم جاستايىنان وقىپ, مول ءبىلىم العان. قىزىلجار قۇنارلى توپىراعى كوپتەگەن تاماشا ادامداردى ءوسىرىپ شىعاردى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارايلى تاڭىنا جەتە الماسا دا, ۇرپاقتارى ءبىز ارمانسىزبىز دەيدى كەيۋانا.
ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا بەلگىلى جازۋشى-جۋرناليست, جەرلەسىمىز جاقسىباي سامراتتىڭ “ابىلايدىڭ اق ءۇيى” كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. اۆتور ءۇش بولىمنەن تۇراتىن تۋىندىسىندا ناقتى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ابىلايحاننىڭ ەل تاريحىنداعى ورنىن, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ازشىلىققا ۇشىراۋ جايىن جان-جاقتى بايانداپ بەرگەن. ابىلايحان رەزيدەنتسياسى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋدەگى قيىندىقتار جايلى اڭگىمەلەيدى. تۋىندى وقىرماندار تاراپىنان جاقسى باعا الدى.
ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
كاكىمبەك سالىقوۆ.
«جەتى جارعى» اشىپسىڭ جارقىن ءمانىن
ەرەن تۇلعا بابامىز قوجابەرگەن,
ەر ەكەنسىڭ ۋاقىتتان وزا جەلگەن.
ەل جاڭاردى, اقتالدى اق سەنىمىڭ,
بولاشاققا قولىڭدى سوزا بەرگەن.
ويران سالعان جان ەدىڭ ويراتتارعا,
ەل شەبىندە تۇرعاندا ويلانتتى اللا.
ويلى سازعا ورادىڭ جىرلارىڭدى,
زار زاماندا زوبالاڭ تولعانتقاندا.
سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى بايقاعانىم,
ۇلگى بولدى ۇرپاققا باي تالابىڭ.
ءاز-تاۋكەنىڭ ايگىلى زامانىندا
تايدىرىپسىڭ سان رەت جاۋ تابانىن.
تاريح سىرىن كەڭ اشتىڭ, اسىل بابام,
جاۋ قالماپتى قازاقتى باسىنباعان.
“ەلىم-ايمەن” جەتكىزدىڭ مۇڭعا بولەپ,
قازاعىمنىڭ كول-كوسىر جاسىن ماعان.
بار قازاققا ەرەكشە جاقىن ادام,
ۇستازدىعىڭ ەشقاشان باسىلماعان:
قارشادايدان جابىسسام دومبىراعا,
“ەلىم-ايدان” باستاتتى اقىن اعام.
ۇستاز بولىپ بۇقارعا قارقىندادىڭ,
“جەتى جارعى” اشىپسىڭ جارقىن ءمانىن.
بۇرىن وتكەن شىڭعىسحان جورىعىنان,
الاشا حانىن قازاقتىڭ ايقىندادىڭ.
كىم سىيلاماس سەندەي زور عۇلامانى,
تەرەڭ جازدىڭ “القاكول سۇلامانى”.
بۇگىن باسقا كۇن تۋدى: دەربەس ەلمىز,
باسقان ءىزىڭ بولارداي جىر الاڭى.
ءبىز قۋانساق ەسكەرتكىش قويىپ الىپ,
سەنى اتادىق تاريحتان ويىپ الىپ.
شىرت ۇيقىدان, قوجەكە, اۋناپ ءتۇسشى,
بولىپ جاتىر ءبىر ۇلكەن تويىڭ انىق.