ەسىك قالاسىنىڭ كوركەم تابيعاتىنا كوز تويماسى انىق. شىڭدارى كوك تىرەگەن اسقاق الاتاۋدىڭ ساف اۋاسى جانسارايدى سەرگىتىپ, سىلدىراپ اققان تاۋ وزەنى قيالعا قانات بىتىرەدى. تابيعاتى تامىلجىعان ولكەدە اكادەميك ءابدۋالي قايدار, سىرشىل اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆ, كورنەكتى قالامگەرلەر ءشاربانۋ قۇماروۆا, مارات توقاشباەۆ, مارات ىسقاقوۆ, ساعادات سالىمباەۆ, ۇستا داركەمباي شوقپار ۇلى, رەجيسسەر تالعات تەمەنوۆ, ودان بۇرىنعى جىلدارى سۋرەتشى ايشا عالىمباەۆا, كومپوزيتور قۇددىس قوجامياروۆ, تىزبەلەي بەرسەك تۇرلىعازى شاياحمەت ۇلى, احمەتجان اشيروۆ, حيزمەت ابدۋللين سىندى تۇلعالاردىڭ كىندىگى كەسىلگەن.
مىڭجىلدىق تاريحى بار ارحەولوگيالىق-مادەني ەسكەرتكىشتەرىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن «التىن ادام» دا وسى وڭىردەن تابىلسا, وعان قوسا 100-دەن اسا ساق ءداۋىرىنىڭ قورعاندارى مەملەكەت قامقورلىعىندا.
وسىلايشا, تاريحى تەرەڭنەن تامىر تارتاتىن ولكەنىڭ ءىنجۋ-مارجانى, رۋحاني قازىناسىنا اينالعان اۋداندىق ورتالىق كىتاپحاناسىنىڭ كونەنىڭ كوزىندەي ەسكى ءارى قۇلاۋعا شاق عيماراتتا ورنالاسقانى تۋرالى قالامگەر شاياحمەت قۇسايىن ۇلىنان حاباردار بولىپ, اتالعان مەكەمەگە ارنايى اتباسىن بۇرعان ەدىك. ەسىك قالاسىنىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان اقبوز ءۇيدىڭ تابالدىرىعىن اتتاي بەرە, جاعا ۇستاتار جاعدايدىڭ اقيقاتتىعىنا كوز جەتكىزدىك.
ەسكى زاماننان قالعان عيماراتتىڭ قابىرعاسى سوگىلىپ, ىرگەسىنەن سىز, توبەسىنەن سۋ ءوتىپ, كوكتىڭ ءيىسى مۇڭكىگەن زالدا كىتاپحاناشىلار «شىقپا, جانىم, شىقپامەن» كۇنەلتىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ كۋاسى بولدىق. «وسى جازدا ۇجىم مۇشەلەرى بىرلەسىپ, وقىرماننان ۇيات بولماس ءۇشىن ءوز كۇشىمىزبەن وقۋ زالىن اعارتىپ, قالىپقا كەلتىردىك. كورىپ تۇرعانىڭىزداي, رۋحاني قۇندىلىعىمىز قۇنداقتالعان كىتاپتارىمىزدى قوياتىن ورىن جوق. ءبىرازى ۇستەل استىندا, بۇرىشتاردا بۋىلىپ-ءتۇيىلىپ تۇر», دەيدى كىتاپحاناشى گۋليا ساۋرىقوۆا.
كونە زاماندا كوپەستىڭ ءۇيى بولعان بۇل عيماراتقا قونىس اۋدارماس بۇرىن دا كىتاپحاناشىلار «كوشپەلىلەر كۇيىن» كەشىپتى. كەڭەس كەزىندە 63 كىتاپحاناسى بار ىرگەلى اۋداندا بۇگىنگە جەتكەنى شەلەك جانە ەسىك قالاسىنداعى ورتالىق كىتاپحانالار عانا ەكەن. بۇگىنگى اۋداندىق ورتالىق كىتاپحاناعا 21 اۋىلدىق كىتاپحانا قارايدى. ولاردىڭ دا جاي-كۇيىنىڭ ءماز ەمەستىگىن اڭگىمە اۋانىنان اڭعاردىق. اسىرەسە تۇمانباي اقىن تۋعان قازاتكوم جانە قازاقستان اۋىلىنداعى كىتاپحانالاردىڭ جاعدايى تىپتەن سىن كوتەرمەيتىندىگى تىلگە تيەك بولدى. كوكتوبەدە كىتاپحانا مۇلدەم جوق ەكەن. اۋىلداردىڭ كوبىندە «كىتاپحانا» دەپ ايدار تاققانى بولماسا, كىتاپحانا دەگەن اتىنا زاتى ۇيلەسپەيتىنى, ونداعى قىزمەتكەرلەردىڭ تار جەردى «تاماشا» قىلىپ, جىلىنارعا جەر تاپپاي, بۇرسەڭدەپ جۇرگەندەرىن اشىپ ايتتى. ينتەرنەت جۇيەسى ورتالىقتا عانا بولماسا, بارىنە بىردەي قولجەتىمدى ەمەستىگىنە دە ەشكىم باس اۋىرتپايتىن سىڭايلى. «وسى كىتاپحانانىڭ 50 جىلدان بەرگى وقىرمانىمىن. مەنىڭ 1 پايىز تالانتىم بار شىعار, 99 پايىزى وسى كىتاپ وقۋدىڭ, ەڭبەكتەنۋدىڭ ارقاسىندا كەلدى. كىتاپحانا ەسىگىن كۇنارا اشامىن. مىنا جاعدايلارىنا جانىم اۋىرادى. مادەنيەت ءۇيىنىڭ جەرتولەسىندە وتىرعاندا دا نامىستان ورتەنىپ ەدىك. ەندى, مىنە, «تۋبديسپانسەردىڭ» عيماراتىنداعى كۇيى وسىنداي ادام توزگىسىز بولىپ تۇر. ءوز ىسىنە ادال كىتاپحاناشىلاردىڭ كورمەگەنى جوق. ون سەگىز جىل كىتاپحانا ديرەكتورى بولعان سالتانات ماماجانوۆانىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا 2004 جىلى وسى مەكەمە كىتاپحانا مەنشىگىنە ءوتتى. وعان دەيىن تۇراقتى ورىن تاپپاي, كوشىپ-قونۋمەن الەك بولدى. سودان بەرگى 20 جىلعا جۋىقتاعان ۋاقىت ارالىعىندا توبەدەن وتكەن سۋعا ءار جەردەن توسقاۋىل قويىپ, قىستاي وت جاعىپ, كۇل شىعارىپ كەلەدى», دەپ كەيىدى ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, بەلگىلى جۋرناليست شاياحمەت قۇسايىن ۇلى.
جالپى اۋماعى 257,5 شارشى مەترگە ورنالاسقان كىتاپحانانىڭ كىتاپ قورى – 50 مىڭنان اسادى. ونى ساقتايتىن ارنايى ورىن بولماعاندىقتان ەسكى كىتاپتاردى «بۋىپ-ءتۇيىپ» توبەگە شىعارىپ تاستاعان. ال قوردى جاڭا كىتاپپەن تولىقتىرۋدا وقىرمانعا الاقان جايىپ وتىرعاندىقتارىن جاسىرمادى. «وعان قوسا, كىتاپ قورىنىڭ دەنى ورىسشا كىتاپتار» دەگەن كىتاپحاناشىلار قورداعى بۇل كىتاپتارعا سۇرانىس جوقتىعىن, ال قازاقتىلدى كىتاپتاردىڭ تاپشىلىعىن ايتىپ تاۋىسا المادى. بيىل اۋدانداعى اسىساعا, قاراتۇرىق, كولدى, قورام, قاينازار جانە قىربالتاباي اۋىلدارىندا اشىلعان 6 كىتاپحانا قورى تۇگەلگە دەرلىك ەسكى كىتاپتارعا تولعانى دا كىتاپحاناشىلار كوڭىلىن قۇلازىتقان. جيھاز ماسەلەسىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. الاجازداي اقتاپ, جۋىپ-شايىپ قالىپقا كەلتىرەتىن كىتاپحانا ءىشى قىستى كۇنگى كومىردىڭ ك ۇلىمەن كىرلەپ, ىستالىپ قالاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
مۇندا وقىرمانعا 30-40 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى كىتاپحاناشىلار ءسانيا ءازيزوۆا, گۇلنارا جاندوسوۆا, روكا گالينا باستاعان, كەيىنگى جىلدارى كەلگەن گۋليا ساۋرىقوۆا, ءلاززات ءتالىپوۆا, نازگۇل مۇڭسىزباەۆامەن تولىققان, بۇگىنگى ديرەكتورى داريعا ءجانابىلوۆا, گۇلزادا جۇماباەۆا, باقىتجان اقبەرەن سىندى 12 ادام شتاتتا ەڭبەك ەتۋدە. بۇعان قوسا عيمارات كۇزەتشىسى مەن وت جاعىپ, كۇل شىعاراتىن ەڭبەك ادامدارى بار. رۋحاني قازىنانىڭ قورمالىنا اينالعان جانداردىڭ ارمانى ورتاق. ول – 8,5 سوتىق جەرى بار ەسكى عيماراتتىڭ ورنىنا زاماناۋي ەڭسەلى ەكى قاباتتى كىتاپحانا سالىنسا دەگەن ىزگى تىلەك قانا.
«تيپتىك كىتاپحانا بولسا جۇزەگە اسىراتىن تالاي يگى باستامالار بار. اسىرەسە جاس وقىرمانداردى تارتۋدا قىزىقتى ءىس-شارالار, باسقوسۋلار ۇيمىداستىرۋعا بولار ەدى. كوۆوركينگ ورتالىعىن اشساق دەگەن دە ارمان كۇيىندە قالۋدا», دەيدى 40 جىل قىزمەت ەتكەن كىتاپحاناشى ءسانيا ءازيزوۆا.
«ادامدى ادام ەتكەن – كىتاپ, ادامزات ەتكەن – كىتاپحانا» دەپ ءابىش كەكىلباي ۇلى ايتقانداي, كىتاپتى قادىرلەپ, ونى وقىرمانعا جەتكىزۋدە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدەن اينىماي كەلە جاتقان ەسىك ورتالىق كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى جاعدايدىڭ جوقتىعىنا قاراماستان, تاباندى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. رۋحاني ءومىردىڭ وزەگىنە اينالعان كىتاپحاناشىلاردىڭ كاسىبي مارتەبەسىن كوتەرىپ, تۇلعالىق قادىر-قاسيەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت 24 قازاندى – كىتاپحاناشىلار كۇنى ەتىپ بەكىتكەنى بەلگىلى.
ەڭبەكشىقازاق اۋدانى وبلىستاعى حالىق سانى 320 مىڭنان اساتىن ىرگەلى اۋدان سانالادى. ەسىك قالاسىنىڭ حالقى 35 مىڭنان استى. قالا ورتالىعىنداعى كىتاپحانانىڭ سىيقى ادام شوشىرلىق جاعدايدا ەكەنىن كوپتەن كوتەرىپ جۇرگەن جۋرناليست شاياحمەت قۇسايىن ۇلى: «ايتا, ايتا التايدى, جامال اپاي قارتايدى» دەمەكشى, بۇل شەتىن ماسەلەنى ايتا, ايتا مەن دە قارتايدىم», دەپ ناليدى.
كىتاپحاناشىلاردىڭ جانايقايىن جاۋاپتى ورىندار ەستىپ, جاڭا عيمارات سالىنسا, ەسىك قالاسىنىڭ رۋحاني ورتالىعى جاڭارۋمەن قاتار, كىتاپسۇيەر قاۋىمنىڭ ەڭسەسى كوتەرىلەر ەدى.
الماتى وبلىسى,
ەڭبەكشىقازاق اۋدانى