الىس اۋداندار تىنىسى

تەمىرجولدىڭ بويىندا بولعان سوڭ, اق­قايىڭ اۋدانىنىڭ اۋماعىنا تىڭ كوتە­رۋشىلەر دە كوپ كەلگەن. يۆانوۆكا, پولتاۆا, چەركاسسك جانە ت.ب. – سول كەزدەردەن پايدا بولعان اۋىل-سەلو اتاۋلارى. اۋدانداعى قازاق حالقىنىڭ ۇلەسى قازىر 40 پايىزعا جاقىنداپ كەلەدى.

ال اقجار اۋدانى بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسى اۋماعىنداعى لەنين جانە لە­نينگراد اۋداندارىنىڭ قوسىلۋىنان قۇ­رىلعان. اۋدان ورتالىعى تالشىق اۋىلى  وبلىس ورتالىعىنان 285 شاقىرىم جەردە. جەرىنىڭ جالپى كولەمى اققايىڭ اۋدانىنا قاراعاندا ەكى ەسەگە جاقىن ۇلكەن. اقجار حالقىمىزدىڭ اردا ۇلدارىنىڭ ءبىرى – سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ تۋعان جەرى.

اققايىڭ اۋدانىنىڭ اكىمى رۇستەم ەلۋ­باەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 2023 جىلعى قازان ايىنا دەيىن اۋداندا 177 مىڭ گەكتار القاپتان وندىرىلگەن بارلىق ءونىم كولەمى 53 ملرد 953 ملن تەڭگە بولعان. بيىل استىقتان گەكتار باسى 14,2 تسەنتنەردەن اينالعان. جالپى كولەمى 2 ملن 518 مىڭ توننا استىق جي­نالعان. مايلى داقىلداردان گەكتار بەرەكەلىگى 10 تسەنت­نەردەن اينالىپ, جالپى كولەمى 21 مىڭ 400 توننا ءونىم الىنعان.

اقجار اۋدانىنىڭ جەر كولەمى مول بول­عانىمەن, استىق بىتىك شىقپايدى. جەر رەلە­فىندە تابيعي قۇرىلىس ماتەريالدارى كوپ. اۋدان نەگىزىنەن دالا زوناسىنا جاتادى. سون­دىقتان دا كولەمى ۇلكەن بولعانىمەن, مۇندا الىنعان استىق كولەمى 33 568 ملن تەڭگەنى قۇرادى. 285 مىڭ گەكتارعا ەگىلگەن ءداندى داقىلدار بويىنشا گەكتار بەرەكەلىگى 5,8 تسەنتنەردەن اينالدى. ال 35,8 مىڭ گەكتار جەرگە ەگىلگەن مايلى داقىلداردىڭ بەرەكەلىگى 2,8 تسەنتنەردەن بولدى. بىلتىردان بەرى توپى­راقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن اگرارشىلار 217,7 مىڭ گا القاپقا 14,1 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىش سەپكەن. ءبىر ايتا كەتەرلىگى سول, مۇندا كەيىنگى ءۇش جىلدا يگەرىلمەگەن 92,7 مىڭ گەكتار القاپ مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان. بۇگىنگى تاڭدا ەلدى مەكەندەرگە 58,7 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەرلەردى بەكىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جىل باسىنان بەرى مۇندا 1,9 ملرد تەڭگەگە 220 جاڭا تەحنيكا مەن قۇرالدار ساتىپ الىنعان.

اققايىڭ اۋدانىندا مال شارۋاشىلىعى ءونىمىن ارتتىرۋ قازىر قاتتى قولعا الىنعان. بيىلعى 9 ايدا اۋدان 16,8 ملرد تەڭگەنىڭ مال ونىمدەرىن الىپ, بەلگىلەنگەن مەجەنى 117 پايىزعا ورىندادى. مال باسىن اسىلداندىرۋ ءىسى دە مۇندا قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. جىل باسىنان بەرى اۋدان شارۋاشىلىقتارى شەت­ەلدەن 518 تۇياق اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال جەتكىزدى. قۇس ءوسىرۋ دە – بۇل اۋداندا الدىڭعى ورىنداعى شارۋالاردىڭ ءبىرى. مۇندا «پف سەۆەرنىي برويلەر» جشس-نىڭ جاڭا قۇس فابريكاسى ىسكە قوسىلدى. بۇل جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, بيۋد­جەتكە سالىق اۋدارىمدارىن ارتتىرۋ سياقتى كورسەتكىشتەرگە وڭ اسەر ەتىپ جاتىر. بيىل قۋاتى تاۋلىگىنە 40 توننا كومبيكورم شىعاراتىن زاۋىت تا پايدالانۋعا بەرىلدى. سونداي-اق قۋاتى جىلىنا 3 ملن دانا تاۋىق جۇمىرتقاسىن بەرەتىن ينكۋباتور قۇرىلىسى دا جۇرگىزىلىپ جاتىر.

ونەركاسىپ سالالارى بويىنشا اقجار اۋدانىندا دا ءبىرشاما وڭ وزگەرىس بار. مۇندا جوعارى ساپالى قيىرشىقتاس شىعاراتىن 7 كاسىپورىن جانە كۆارتستىق قۇم قازاتىن 2 كا­سىپورىن جۇمىس ىستەيدى. وسى جىلدىڭ 10 ايىندا اۋدان 892,6 ملن تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ونىمدەرىن الدى. سونىڭ ىشىندەگى تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ ءونىمى – 497,1 ملن تەڭگە. مۇندا «Flaxseed Oil KZ» جشس جىلدىق قۋاتى 36 مىڭ توننا زىعىر مايىن شىعاراتىن زاۋىت قۇرىلىسى جوباسىن ىسكە اسىرىپ جاتىر. جوبانىڭ قۇنى – 3 ملرد تەڭگە. بۇگىنگى تاڭدا زاۋىت قۇرىلىسى ءۇشىن 21 گەكتار جەر ءبو­لىنىپ, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى جاسالىپ جاتىر.

«اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى بويىنشا اۋدان كاسىپكەرلەرى 14 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 85 ملن 200 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قايتارىمدى نەسيە الدى. جالپى, وسى باعدارلاما بويىنشا 79,9 ملرد تەڭگەگە تالشىق, ءداۋىت جانە اششىكول اۋىلدارىندا ەلەكتر جەلىلەرىن سالۋعا شارت جاسالعان. بۇگىنگى تاڭدا بارلىق قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى اياقتالدى. ال «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا تالشىق اۋىلىنداعى «بەستەرەك» ورتا مەكتەبىنىڭ شاتىرىن 95,2 ملن تەڭگەگە قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وسى باعدارلاما اياسىندا رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 215,9 ملن تەڭگەگە تالشىق اۋىلىندا جابىق حوككەي كورتىن سالۋ جوباسى ىسكە اسىرىلعان جانە گوركوۆسكوە اۋىلىندا 151,2 ملن تەڭگەنىڭ اۋىلدىق كلۋب قۇرىلىسى جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ال جول جوندەۋگە بيىل اۋدان بويىنشا 2,7 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 61,4 شاقىرىمنىڭ جولى جوندەلگەن.

اققايىڭ اۋدانىنداعى وڭدەۋ ونەركا­سىبىنىڭ نەگىزگى ۇلەسىن «روستان» جشس الىپ وتىر. كاسىپورىن ءسۇت وڭدەۋ ارقىلى حا­لىققا سارىماي, شىجعىرىلعان ماي, ىرىم­شىك, سۇزبە جانە ت.ب ونىمدەر شىعارادى. بي­ىل 9 ايدا كاسىپورىن 1,4 ملرد تەڭگەگە 687 توننا دايىن ءونىم ءوندىردى. اۋدانداعى تو­قۋشى اۋىلىندا فانەر ءوندىرىسى بويىنشا «QAZAQVENEER» جشس-نىڭ اعاش وڭدەۋ تسەحى جۇمىس ىستەيدى. وتكەن كەزەڭدە 1,5 ملرد تەڭگە سوماسىنا 1845 تەكشە مەتردەن اسا فانەر ءوندىرىلدى. ءوندىرىس ەكسپورتى 70%-دى قۇرايدى. اۋداندا وتكەن 9 ايدا 1 ملرد 330 ملن تەڭگەنىڭ قۇرىلىس جۇمىسى جۇرگىزىلىپ, جالپى كولەمى 3 013 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. جالپى, اۋدان بويىنشا 32 ەلدى مەكەن بولسا, سونىڭ 31-ءى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بيىل اۋدان ورتا­لىعىنداعى سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىن قايتا جاڭارتۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ جالعاسىپ جاتىر, بۇل 2024 جىلى اياقتالادى. جوبانىڭ قۇنى – 2,4 ملرد تەڭگە.

اقجار اۋدانىنىڭ اكىمى قانات قاليەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل اۋداننىڭ تۇرعىندارى دا ساپالى اۋىز سۋعا تولىعىمەن قول جەتكىزگەن. سونىڭ ىشىندە بارلىق 24 ەلدى مەكەننىڭ 21-ءى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنە قوسىلعان. تەك ايسارى, اقساي جانە تۇعىرجاپ اۋىلدارى عانا ورتالىقتاندىرىلماعان سۋ جۇيەسىن تۇتىنىپ وتىر. 2024-2025 جىلدارى بۇل اۋىل­داردى دا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنە قوسۋ جوسپارلانعان.

الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە توقتالا كەتەتىن بولساق, اققايىڭ اۋدانىندا دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسى ءبىرشاما جاقسى جولعا قو­يىلعان. بارلىق مەديتسينا قىزمەتكەرىنىڭ سانى 290 بولسا, سونىڭ 30-ى – دارىگەر, 131-ءى – ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرى, 49-ى – كىشى پەرسونال جانە 80-ى – باسقا ماماندار. ارينە, مۇندا دا دارىگەر تاپشىلىعى بار. اۋدان نەۆروپاتولوگ, كارديولوگ, ونكولوگ سياقتى ماماندارعا ءزارۋ. اۋدانعا كەلگەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن الەۋمەتتىك قولداۋ تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلىپ جاتىر. جاس ماماندار مەن دارىگەرلەر ءۇشىن بيۋدجەت قاراجاتىنان تۇرعىن ءۇي جانە كوتەرمە جاردەماقى بەرۋ كوزدەلگەن. وسى جىلى اۋدانعا 6 دارىگەر كەلىپ, ولار اباتتاندىرىلعان تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. اۋداننىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 26 مەكەمە بار, ونىڭ 21-ءى – جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ, 2 بوبەكجاي, ءبىر-بىردەن ونەر مەكتەبى, اۋلا كلۋبى جانە تۇزەتۋ كابينەتى. اۋدان مەكتەپتەرىندە 486 پەداگوگ جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە 16 جاس مامان پەداگوگيكالىق قىزمەتىن ەندى باستاپ جاتىر. 2022-2023 وقۋ جىلىندا اۋدان مەكتەپتەرىن 127 تۇلەك ءبىتىرىپ, تورتەۋى «التىن بەلگى» يەگەرى اتانعان.

اۋداندا 9 مادەنيەت ءۇيى جانە اۋىلدىق كلۋبتار, ورتالىقتاندىرىلعان 14 كىتاپحانا جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. بيىل ارالاعاش اۋىلدىق كلۋبىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن, سونىمەن قاتار پولتاۆكا اۋىلىندا 2024 جىلى مادەنيەت ۇيىنە جالپى سوماسى 111 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن قۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جوسپارلانىپ وتىر.

اۋداندا سپورتتى دامىتۋ, دەنەشىنىق­تىرۋ-ساۋىقتىرۋ جانە تاربيە جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 149 سپورت مەكەمەسى جۇمىس ىستەيدى. 2023 جىلى اۋداننىڭ جالپى حالقىنىڭ 40%-ى دەنە شىنىقتىرۋمەن جانە سپورتپەن جۇيەلى تۇردە اينالىسادى. 2023 جىلى اققايىڭ اۋدانىنىڭ قۇراما كومانداسى بارلىق وبلىستىق سپارتاكيادالارعا جانە ءارتۇرلى سپورت ءتۇرى بويىنشا جارىستارعا قاتىسىپ, «سولتۇستىك» وبلىستىق قىسقى سپورت مەرەكەسىندە – 3-ورىن, «قىزىلجار-2023» ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن 2-ورىن العان. اۋدان اكىمى رۇستەم ەلۋباەۆ ء«بىزدىڭ اۋداننىڭ الەۋەتى زور, ونى دۇرىس باسقارىپ, دۇرىس ارناعا باعىتتاۋىمىز كەرەك. اۋداننىڭ ادام كاپيتالى جوعارى ينتەللەكتۋالدى جانە جوعارى كاسىبي دەڭگەيگە يە, قوعام الدىنداعى بورىشىن ەرەكشە سەزىنەدى», دەيدى.

«الەۋمەتتىك سالاداعى نەگىزگى مىندەتتىڭ ءبىرى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ بولسا, بيىل 38 جۇمىس بەرۋشىنىڭ قاتىسۋىمەن 8 رەت بوس ورىندار جارمەڭكەسى وتكىزىلىپ, 375 بوس جۇمىس ورنى ۇسىنىلدى. جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءوتىنىمى بويىنشا 20 ادام قىسقا مەرزىمدىك كاسىبي وقىتۋعا جىبەرىلدى, 18 ادام جۇمىسقا ورنالاس­تىرىلدى», دەيدى اقجار اۋدانىنىڭ اكىمى قانات قاليەۆ.

بۇل اۋداندا 2 146 وقۋشىعا ساباق بەرەتىن 24 مەكتەپ بار. ولارعا بيىل 19 جاس مامان جۇمىسقا تۇرعان. بيىل مەكتەپتەردىڭ ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتۋ بويىن­شا جۇمىستار جالعاسىپ, 7 ملن تەڭگەگە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, 26 ملن تەڭگەگە 7 قازاندىق ساتىپ الىنعان. سونىمەن قاتار 3 مەكتەپكە 305,2 ملن تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جاسالىپتى.

اقجار اۋدانىندا بۇگىنگى تاڭدا 24 دارىگەر, 113 ورتا دەڭگەيدەگى مەديتسينالىق مامان جۇ­مىس ىستەيدى. مۇندا دا كەيبىر ماماندار جەتىس­پەيدى, اسىرەسە ستوماتولوگ, وكۋليستەرگە ءزارۋ. كەيىنگى بەس جىلدا اۋدان حالقىنىڭ دەن­ساۋلىعىن ساقتاۋعا جانە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار الۋعا 378 ملن تەڭگە بولىنگەن. بيىل لەنينگرادسكوە اۋىلىنداعى امبۋلاتورياعا كۇر­دەلى جوندەۋ جۇرگىزۋگە 52 ملن تەڭگە ءبولىندى.

اۋداندا 30 مادەنيەت ءۇيى بار. ەكى اۋىل­دىڭ كلۋبىن تۇرعىزۋ مەن جوندەۋگە تيىسىنشە 137 جانە 87,6 ملن تەڭگە قاراجات بولىنگەن. اۋداندا دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورتپەن جۇيەلى تۇردە اينالىساتىنداردىڭ سانى – 6 176 ادام. اۋداننىڭ ماقتانىشى, حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرلەرى الەكساندر گەرليتس – قىسقى پاراليمپيادا ويىندارىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, ال سەرىكبول اماندىق – ازيا چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, ماكسيم ارتەمەۆ 2023 جىلى وزبەكستاندا بولعان گىر كوتەرۋ سپورتىنان كۇمىس جانە قولا جۇلدەگەر بولدى.

مىنە, الىستاعى ەكى اۋداننىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى وسىنداي.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى