الەمدى تۇتاس وزىنە تابىندىرىپ وتىرعان جارنامانىڭ قازاق ەلىندەگى ءحالى قالاي؟ قازاق ءتىلىن قورلايتىن قاتە جارنامادان اياعىڭدى الىپ جۇرە المايتىن قالاداعى جىلارمان جاعداي سەيىلىپ-سەتىنەيدى دەگەن سەنىم سوڭىندا جۇرگەندە, اقىر سوڭىندا جىلدان جىلعا قازاقى رەڭى قاشىپ بارا جاتقان جارناما مازمۇنى ۇلتتىق تانىمنان ءبىرجولا الىستاۋعا بەت بۇرعانداي.
ءبىر جاعى, جارناما بەرۋشىنىڭ ساۋاتسىزدىعى, جاۋاپسىزدىعى بولسا, ساۋاتسىز جارناماعا تۇتىنۋشىنىڭ نەمقۇرايدىعى قوسىلىپ, ۇلتتىق جارنامانى ەكى تاراپ تا قۇردىمعا جىبەرۋگە شاق. ۇلتتىق مۇددەدەن بۇرىن جەكە كاسىپكەردىڭ مۇددەسىن بيىك قويىپ وتىرعان ساۋدا, قىزمەت ورىندارى زاڭ بەكىتكەن مەملەكەتتىك ءتىل تالاپتارىنا قالاۋىنشا بيلىگىن جۇرگىزىپ وتىر. تۇپنۇسقا تىلدەن نەمەسە دانەكەر تىلدەن اۋدارما جاسالىپ, جارناما ءماتىنىن تۇزگەندە, قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي رەڭى مەن قۇقىعى تاپتالىپ, ادام شوشيتىن الاباجاق جارنامالار اينالىسقا ەنىپ جاتىر. «جارناما تۋرالى» زاڭدا جارناما ساۋاتتىلىعى تۋرالى انىقتاما ايتىلماعان دا.
«جارناما ءرولى ارتىپ كەلە جاتقان جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتتىق جارناما ءتىلىن قالاي قالىپتاستىرۋ كەرەك؟» دەگەن ماسەلە قوعامدا وتكىر تۇر. ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ءتىلدى زەرتتەيتىن عىلىمي مەكەمە بولعاندىقتان, قازاق ءتىلىنىڭ عىلىمي ماسەلەلەرىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قوعامداعى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەمالارىن دا كوپشىلىكپەن بىرگە تالقىلاپ كەلەدى. ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جانىنان بىرنەشە ارنايى الاڭ ىسكە قوسىلعان.
سونداي الاڭداردىڭ ءبىرى – تىلتانىمدىق مەكتەپتەر الاڭى. جارنامانىڭ تارالۋ ايماعىنا قاراي كوشەدەگى, ساۋدا ورنىنداعى, كولىكتەگى, باق-تاعى جانە ينتەرنەتتەگى جارناما دەپ نەگىزگى تۇرلەرىن الىپ, بەس جۇمىس توبى قۇرىلىپ, جارناما ماتىندەرىن جيناۋعا كىرىسكەن. ناتيجەسىندە, وسى ۋاقىت ارالىعىندا «ۇلتتىق كورپۋس بازاسىنا» 6000-نان اسا جارناما ءماتىنى جيناقتالعان. تولىقتىرۋ, جەتىلدىرۋ جۇمىسى الداعى ۋاقىتتا دا جۇرگىزىلە بەرەدى. مۇنداعى كوزدەلگەن ماقسات – قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ ىشىندەگى كوپيرايتينگ ءتىلدىڭ بازاسىن جيناپ الۋ جانە سول بازاعا قاراي وتىرىپ, جاقسى جارناما جاساۋعا كومەكتەسەتىن قۇرالدارعا قاجەتتى لينگۆيستيكالىق ساۋاتتى جارناما بازاسىن جاساپ شىعۋ. بۇل ەندى عانا باستالعان جۇمىس. ءبىرىنشى كەزەڭدەگى جۇمىس ناتيجەسى الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا ۇيىمداستىرىلعان «ۇلتتىق جارناما ءتىلىن قالىپتاستىرۋ جانە تسيفرلاندىرۋ» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا تانىستىرىلدى.
قولدانبالى لينگۆيستيكا, كومپيۋتەرلىك لينگۆيستيكا, كورپۋستىق لينگۆيستيكا سالالارىنىڭ نەگىزىن قالاپ, «قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسى» جوباسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ماتەماتيك-لينگۆيست اسقار جۇبانوۆ وقۋلارىنىڭ اياسىندا, جارناما ءماتىنىن ۇلتتىق تانىممەن ۇيلەستىرۋ ىسىندە ىلكىمدى شارۋالار اتقارعان عالىمدى ەسكە الۋ شاراسىمەن ۇشتاستىرا ۇيىمداستىرىلعان اۋقىمدى كونفەرەنتسيادا تالاي تۇيتكىلدىڭ بەتى اشىلدى. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تەوريالىق نەگىزىن قالاعان قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ كەنجە بالاسى, ماتەماتيك اسقار جۇبانوۆ كەيىنگى 46 جىل عۇمىرىن قازاق ءتىل ءبىلىمى عىلىمىنىڭ قولدانبالى ءتىل باعىتتارىنا ارنادى. قولدانبالى لينگۆيستيكانىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. ءدال وسى باعىتتى ءتىلدىڭ ماڭىزدى ءارى وزەكتى سالاسىنا اينالدىرۋعا بار كۇشىن سالدى.
كونفەرەنتسياعا مودەراتورلىق ەتكەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجانوۆا: «بۇگىندە قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدا جارناما مىقتى قۇرال. ءبىر وكىنىشتىسى, جارناما ءبىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قۇندىلىقتارىمىزدىڭ جۇيەسىن وزگەرتۋگە اسەر ەتىپ جاتىر. مىسالى, قازاقتىڭ تانىمىنداعى سۇلۋلىق دەگەن قۇندىلىقتىڭ رۋحاني كومپونەنتىن قازىرگى جارنامادان كورە الماي وتىرمىز. قازاقتىڭ تانىمىنداعى ادامگەرشىلىك, جاۋاپكەرشىلىك, دوستىق دەگەن قۇندىلىقتاردىڭ جارناماداعى كورىنىسى تەك ونىڭ ماتەريالدىق, سىرتقى پىشىنىمەن شەكتەلىپ جاتقانى ءبىزدىڭ عالىمداردى, اسىرەسە, ءتىلتانۋشىلاردى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر. جارنامانىڭ ءتىلى قازىرگى كەزدەگى قازاقتىلدى قاۋىمداستىقتىڭ ساناسىنا دەندەپ ءسىڭىپ, قازاق تىلىندە جوق, كالكالىق قولدانىستاردى بەلسەندى ەتىپ, قازاق ءتىلىنىڭ نورمالارىنا قايشى قولدانىستاردى تانىمال ەتىپ جاتقانى الاڭداتادى. سول سەبەپتى وسى ماسەلەمەن اينالىسۋدى ءجون كوردىك», دەيدى.
جارناما ماسەلەسىن قازاقتىلدى ورتادا عانا ەمەس, ءورىستىلدى ورتادا دا ايتىپ, قازاق ءتىلىنىڭ كالكالانىپ بارا جاتقانىن بايبالام سالىپ, ماسەلە ەتىپ كوتەرىپ جۇرگەن زەمفيرا ەرجانوۆا «مادەني داعدارىستىڭ كورسەتكىشى رەتىندەگى جارناما ماسەلەلەرىن» لينگۆيستيكالىق, الەۋمەتتىك, بيلىك تۇرعىسىنان جان-جاقتى تالدادى. مادەنيەتتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, الماتى قالاسىنداعى جارناما ماتىندەرىنە مونيتورينگ جاسالىپ, ءجيى كەزدەسەتىن قاتەلەر انىقتالىپ, دۇرىس نۇسقالارى ۇسىنىلعان. بىراق ون جىل بويى قولىنان كەلگەن شارۋانى اتقارىپ جۇرسە دە, ونىڭ ناتيجەسىن ءالى كۇنگە كورە الماي كەلەدى. بۇل بۇگىنگى قوعامنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن كوزقاراسىن انىق كورسەتىپ وتىر. وسى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە بيلىكتىڭ ازاماتتىق قوعام باستامالارىنا قۇلاق اسپايتىنى, ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان مەكەمەلەردىڭ ەسكىرگەن, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلمەگەن ۇستانىمى بەلگىلى بولدى. ء«تىل داعدارىسى – ۇلتتىق بىرەگەيلىك داعدارىسىنىڭ كورسەتكىشى. ۇلتتىق بىرەگەيلىك داعدارىسى – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىنە قاۋىپ توندىرەدى» دەي كەلە, ز.ەرجانوۆا ءتىل داعدارىسىن باستان كەشىپ وتىرعان قوعامداعى ساۋاتسىزدىققا بايلانىستى بىرنەشە ناقتى مىسالدى العا تارتتى. ز.ەرجانوۆا قازاق مادەنيەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەلەمەۋدەن تۋعان, مىسالى, «قارا جۇما» دەگەن ءساتسىز اۋدارمانى «جاقسى», ء«ساتتى جۇما» دەپ اتاي باستاعانىن ايتتى. قازاق تىلىنە ءتان سوزدەردىڭ ورىن ءتارتىبىنىڭ وزگەرۋى, مىسالى, «Globa» جارناماسىنداعى ء«سىز تاپسىرىس بەرەسىز, ءبىز جەتكىزەمىز» دەگەن وراشولاق اۋدارمادان بايقالادى. كەرىسىنشە, «تاپسىرىس بەرەتىن – ءسىز, جەتكىزەتىن – ءبىز» دەسە, بۇل جارناما قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا ساي بولار ەدى. ءبىر عانا لەكسيكالىق فورمانى پايدالانىپ, تىلدە قولداناتىن باسقا فورمالاردىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقانىن دا بايانداماشى وتكىر سىنعا الدى. اسىرەسە بۇل «ناعىز», «ەڭ», «جانە» سوزدەرىنە قاتىستى. قازاق ءتىلى باي, بىرنەشە ۇتىمدى بالاماسى بولا تۇرا, بۇل ماعىناداعى سوزدەردى تەك ءبىر عانا سوزبەن ايشىقتاۋ ەش اقىلعا سىيمايدى. قازىر قالا تۇرعىندارى «جاقىندا اشىلۋى» دەگەن جارنامانى ءجيى كەزدەستىرەدى. ال دۇرىسى: «اشىلۋى جاقىندا». سونداي-اق كالكا جانە گرامماتيكالىق قاتەلەر: «ال ءسىزدىڭ تاڭداۋىڭىز؟» «ا ۆاش ۆىبور؟»-دىڭ كالكاسى. ونىڭ ورنىنا: ء«سىز نە تاڭدار ەدىڭىز؟» دەسە, قازاقشا ورالىمعا جاقىن.
«ساۋاتتى جارناما – ءتىل ابىرويى», «كورنەكى» جوباسى بويىنشا حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى الماتى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى گۇلزيرا سەيىتبەكقىزى ءتىلدى, ۇلتجاندىلىقتى ناسيحاتتايتىن, كەرەك جەرىندە ادامنىڭ نامىسىنا قوزعاۋ سالىپ, ار-ۇياتىن وياتاتىن بيلبوردتار مەن پلاكاتتار شىعارىپ, ونى كورنەكى جەرلەرگە ءىلۋ مەن تاراتۋ, رەيدتەر, دوڭگەلەك ۇستەلدەر جۇرگىزۋ كوپشىلىككە از دا بولسا وي سالاتىنىن ايتتى. «قازاق ءتىلى – قازاقتىڭ جانى», «كاسىپكەر, كاسىبىڭدى مەملەكەتتىك تىلدە جارنامالا», «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە» دەگەن ماعىناداعى بيلبوردتار الماتى وبلىسى اۋداندارىنىڭ كورنەكى جەرلەرىنە ىلىنگەن. الماتى وبلىسىنىڭ تاجىريبەسىندە مۇنداي بيلبورد ماتىندەرى اي سايىن اۋىستىرىلىپ وتىراتىن كورىنەدى. گ.سەيىتبەكقىزى: «كەيبىر ازاماتتار كىتاپ وقىماۋى مۇمكىن, گازەت-جۋرنالعا جازىلماۋى مۇمكىن, بىراق كوشەدەگى جارنامانى مىندەتتى تۇردە كورەدى, كورگەن سوڭ وقيدى. ۆيزۋالدى دۇنيە ادامنىڭ ەسىندە قالادى. سوندىقتان جارناما ءماتىنىنىڭ ساۋاتتى بولۋى وتە ماڭىزدى», دەيدى.
الماتى قالاسى اكىمى اپپاراتى تىلدەردى دامىتۋ جانە ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ باس مامانى ارداق نۇرعازينا ء«تىل جانە جارناما تۋرالى زاڭنامالار تالاپتارى» حاقىندا ءسوز قوزعاپ, ءتىلدىڭ شەشىلمەگەن قۇقىقتىق كەدەرگىلەرىنەن حاباردار ەتتى. ا.نۇرعازينا جارناما مازمۇنىنىڭ اۋدارماسى ونىڭ نەگىزگى ماعىناسىن بۇرمالاماۋعا ءتيىس دەيدى. كوپ ماسەلە وسى تۇستا تۋىندايدى. عالىمدار دابىل قاعىپ وتىرعانداي, جارناما بەرۋشى ءماتىندى تۋرا ماعىناسىندا, ياعني كالكا تۇرىندە اۋدارادى. مىسالى, «تى نە تى, كوگدا تى گولودەن» دەگەن شوكولاد جارناماسىنىڭ «سەن اش بولساڭ, وزىڭە ۇقسامايسىڭ» دەپ اۋدارىلعانى بەلگىلى. ونوماستيكا ءبولىمى بۇل اۋدارماعا كەلىسىم بەرمەگەن. ءوز تاراپىنان «اش كىسىنىڭ اشۋى قاتتى» دەگەن بالاما ۇسىنعان. جارناما بەرگەن اگەنتتىكتەر ۇسىنىستى قۇپ الىپ, ءماتىندى الماستىرۋعا كەلىسكەن.
«جارناما ءماتىنى ء«تىل تۋرالى» زاڭىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلۋگە ءتيىس» دەگەن دە باپ بار. وكىنىشكە قاراي, ء«تىل تۋرالى» زاڭدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قۇقىعى تۋرالى كوپ دۇنيە باسى اشىق ايتىلماعان كورىنەدى. تەك 21-باپتا «وزگە دە كورنەكى اقپاراتپەن بىرگە, پرەيسكۋرانتتار, باعا كورسەتكىشتەرى, اس مازىرلەرىمەن بىرگە جارناما دا مەملەكەتتىك تىلدە, قاجەت بولعان كەزدە ورىس جانە باسقا تىلدەردە دە ورنالاستىرىلادى» دەپ جازىلعان. مىسالى, جۇمىس بارىسىندا كەيدە جارناما تەك اعىلشىن تىلىندە عانا جازىلىپ كەلەدى. وندايدا ءتىل ماماندارى: «جارناما مەملەكەتتىك تىلدە جازىلۋى كەرەك, سودان كەيىن قانداي تىلدە جازسا دا, كاسىپكەردىڭ ءوز قالاۋى» دەگەن جاۋاپ قاتادى. تالاپقا سايكەس, جارنامانىڭ سول جاعىندا قازاق ءتىلى, وڭ جاعىندا ورىس ءتىلى تۇرۋعا ءتيىس. ەگەر جوعارىدان تومەن ورنالاستىرىلعان بولسا, جوعارىدا قازاق ءتىلى, تومەن جاعىندا باسقا تىلدەگى ءماتىن ورنالاستىرىلادى دەپ تۇسىندىرىلەدى. ا.نۇرعازينا «جارنامادا شريفت, ولاردىڭ ورنالاسۋى, ءتۇس, وتە ۇلكەن ءرول وينايدى. كەيدە ورنىن الماستىرىپ, ءشريفتىسىن شاعىن, جىڭىشكە ەتىپ, باسىمدىقتى وزگە تىلدە بەرىپ جاتاتىندار بار. ونداي كەزدە «جوق, مەملەكەتتىك ءتىل ءشريفتى ۇلكەن جازىلسا دا بولادى نەمەسە بىردەي جازىلادى, بىراق ەشقاشان كىشكەنتاي شريفتپەن جازۋعا بولمايدى» دەپ تۇسىندىرەتىن كورىنەدى.
– قاتە جارنامالاردىڭ ءىلىنىپ كەتۋ سەبەبى, جارناما بەرۋشى تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ كەلىسىمىن الماي-اق, ءوز بەتىنشە ورنالاستىرۋعا شامالارى جەتىپ وتىر. سەبەبى جارناما ساۋاتتىلىعى ەشقانداي نورمامەن بەكىتىلمەگەن, قۇجاتپەن قاتتالماعان. ء«تىل بولىمىنەن كەلىسىم الۋ كەرەك» دەگەن تالاپ بولسا دا, ءتىل ماماندارىنىڭ قولىندا قۇقىقتىق قۇرال بولماعاندىقتان, قاۋقارسىز قالىپ وتىر. بۇعان تاعى ءبىر سەبەپ – قازاقتىلدى ۇران جاسايتىن ماماندارعا سۇرانىستىڭ جوقتىعى. ءوز الدىنا دەربەس قىزمەت سالاسى بولىپ قالىپتاسپاعان. ۇلتتىق تانىمنان تۋعان ءتول تىركەستەردى پايدالانۋعا تىرىسقانىمەن, ول جارناما بەرۋشى كاسىپكەرلەر تاراپىنان قارسىلىققا ۇشىراپ جاتادى. ارنايى مامان بولماعاننان كەيىن, جارناما بەرۋشى ۇسىنىلعان بالاما ماتىنگە كۇمانمەن قارايدى. تۋرالاپ ايتقاندا, «وزدەرى بىلمەيدى, بىلگەننىڭ ءتىلىن المايدى». بۇل ءبىر وزەكتى ماسەلە كۇيىندە قالىپ كەلەدى, – دەيدى ا.نۇرعازينا. جارناماعا قاتىستى زاڭنامالاردىڭ سولقىلداق ەكەنىن ينستيتۋت ديرەكتورى دا قۋاتتايدى. ا.فازىلجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, زاڭ ليبەرالدى, ەكىجاقتى قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن. جازالاۋ تەتىگى زاڭدا قاراستىرىلماعان.
كونفەرەنتسيانىڭ كەلەسى بولىمىندە ينستيتۋت ماماندارىنىڭ جارناما ماتىندەرىنىڭ ىشكورپۋسىن ازىرلەۋدەگى عىلىمي-تەوريالىق, عىلىمي-پراكتيكالىق ماسەلەلەرىن نازارعا ۇسىندى. كونفەرەنتسيا سوڭىندا قارار قابىلدانىپ, ول ءتيىستى مەكەمەلەرگە جولدانادى جانە الداعى ۋاقىتتا كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى جەكە جيناق بولىپ جارىق كورەدى.
الماتى