تىرشىلىكتىڭ قامىمەن ءومىردىڭ بار تاۋقىمەتىن تارتىپ, قوعامعا قال-قادىرىنشە قىزمەت ەتكەن قارت كىسىلەر كوپ جاعدايدا زەينەتكە شىققاندا جاعادا قايراڭداپ قالعان ەسكەكسىز قايىقتاي, ەندىگى ومىرگە بەيىمدەلە الماي جان كۇيزەلىسىنە ءتۇسىپ قالاتىن كەزدەرى بولادى. ەگەر بۇكىل بەينەتىڭنىڭ زەينەتىن كورەتىن كەزەڭدە بالا-شاعا قايىرىمدى, قوعام ىزگى, جالعىزسىراتپايتىن دوس-جارانىڭ جەتكىلىكتى بولسا, ول دا ءبىر عانيبەت! دەگەنمەن ءومىر ءبىز ويلاعانداي ەرتەگى ەمەس, زەينەتتەگى الەۋمەتتىك جاعداي, جازمىش ارقيلى بولعاندىقتان, قوعام تاراپىنان قارتتىققا اياڭداعان جانداردىڭ قالعان ءومىرىن جاقسىلىققا بولەيتىن الەۋمەتتىك قامقورلىق قاجەت.
ماسەلەن, الماتى بيلىگى بيىل 26 قازان مەن 8 قاراشا ارالىعىندا زەينەتكەرلەر ءۇشىن قالانىڭ كورىكتى جەرلەرى مەن الماتى وبلىسىندا تۋريستىك نىساندارعا ساياحات ۇيىمداستىرعان ەدى. وسى باستامالار ارقىلى قالانىڭ بۇكىل قارتى قىدىردى دەمەسەك تە, ماڭىزى وراسان. مەگاپوليس باسشىلارى قالا زەينەتكەرلەرىن قانداي امالدارمەن قۇلاعدار ەتكەنى وزدەرىنە ايان. سونىمەن, بۇل ساياحاتتى الماتى قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى مەن الماتى قالاسىنىڭ تۋريزم باسقارماسى «بەلسەندى ۇزاق ءومىر» جول كارتاسى اياسىندا ىسكە اسىردى.
الماتى قالاسى جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى باۋىرجان جاۋباسوۆ: «26 قازاندا شارىن شاتقالىنداعى ساياحاتقا 100 شاقتى زەينەتكەر باردى», دەيدى. تۋريستىك نىسان قىزمەتكەرلەرى زەينەتكەرلەرگە شاتقالداردى ارالاتىپ, شەجىرەسىن بايانداپ, ەڭ كورنەكتى تۇستارىن كورسەتىپ شىعىپتى. بەيمالىم الىپتار قولدان قۇيعانداي, ەڭسەلى مۇنارالارعا ۇقسايتىن جارتاس شوگىندىلەرى اياۋلى جاستاعى جاندارعا ەستەن كەتپەستەي اسەر سىيلاعانى ءسوزسىز. جانە ۇزاق سەرۋەننەن كەيىن ەكسكۋرسياعا قاتىسقان زەينەتكەرلەرگە ءدامدى داستارقان دايارلانعان. وسى ساپارعا قوسىلعان زەينەتكەر باقىت وماروۆا بۇل ومىرىندەگى ەڭ ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن, ەندىگى ەكسكۋرسيالارعا دا قۋانا قاتىساتىنىن ايتا كەلە: «تابيعاتتىڭ تاماشا كورىنىستەرىنەن ءلاززات الىپ, ەلمەن ارالاسۋ, شىندىعىندا, باقىت ەكەن. كوڭىل كۇيىمىزدى كوتەرىپ, ءبىر سەرپىلتكەن ۇيىمداستىرۋشىلارعا وسى ءۇشىن العىس ايتامىن», دەيدى.
زامانداسىن قۋاتتاعان زەينەتكەر رايسا مامبەتوۆا: «باقىت دەگەننىڭ ءوزى جاقسى دەمالىستاردان دا قۇرالادى», دەگەندى قوسىپ, شىن جۇرەكتەن العىس ءبىلدىرىپ جاتتى.
وسىدان كەيىن زەينەتكەرلەر ەسىك كولى مەن ءوز ءومىرىن وتكىزگەن قالانىڭ بارلىق كورىكتى جەرلەرىمەن تانىسىپ, الماتى قالاسىنىڭ تاريح مۇراجايىنا, ۆوزنەسەن كافەدرالدى سوبورىنا, ىقىلاس اتىنداعى مۋزىكالىق اسپاپتار مۇراجايىنا, «شىمبۇلاق» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىنا قىدىردى.
وسى ارادا ايتپاعىمىز, مۇنداي باستامالار ءبىر رەتتىك, كوز الدايتىن شارالاردىڭ قاتارىندا قالىپ قويماي, زەينەتكەرلەر قاشاندا ىزگى وقيعالاردان قۇلاعدار بولىپ, قاتارىنا ىلەسىپ وتىرسا. البەتتە, قالا بيلىگى تالاي ساۋاپتى ىسكە مۇرىندىق بولعانىمەن, ميلليونداعان حالقى, مىڭداعان قارتى بار قالانى ساياحاتقا شىعارا المايتىنى انىق. دەگەنمەن ءار مەكەمە, بايسالدى ۇيىمدار دا ارا-تۇرا ارداگەرلەرىنىڭ ءحالىن سۇراپ, وسىنداي ساتتەر سىيلاپ وتىرسا, زاڭعا تومپاق بولا قويماس.
ال ەندى مۇنىڭ ءبارى نە ءۇشىن كەرەك ەكەنىن جانە ءجۇز جاساعان جاپونداردىڭ قۇپياسىنا بويلاماس بۇرىن, قارتتار ايلىعى اياسىندا الماتىنىڭ 30 مىڭنان اسا ەرەسەك تۇرعىنى مەديتسينالىق كومەكپەن قامتىلعانىنا توقتالا كەتۋ كەرەك. جىل سايىن قازان ايىندا قارتتار ايلىعىندا زەينەتكەرلەرگە الەۋمەتتىك, مەديتسينالىق كومەك پەن قولداۋ كورسەتىلىپ جاتادى. دارىگەرلەر جولدى كوتەرە المايتىن پاتسيەنتتەردىڭ ۇيلەرىنە وزدەرى بارادى.
«بيىل كوشپەلى مەديتسينالىق بريگادالار 2 380 ناۋقاستىڭ ۇيىنە باردى. بريگادالاردا زەرتحانالىق تالداۋ, گليۋكوزا, حولەستەريندى انىقتايتىن ەكسپرەسس-تالداۋ, جالپى جانە بيوحيميالىق تالداۋ جاسايتىن, وعان قوسا ەلەكتروكارديوگرافيا سياقتى اسپاپتىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزە وتىرىپ, ۇيدە كەڭەيتىلگەن مەديتسينالىق تەكسەرۋ جۇرگىزە الاتىن بەيىندى ماماندار بولدى. كولىكپەن تاسىمالداۋعا شاماسى كەلمەيتىن پاتسيەنتتەردىڭ بارشاسى ۋچاسكەلىك دارىگەرلەردىڭ نەمەسە مەدبيكەلەر باقىلاۋىنا الىنعان. قاجەت بولعان جاعدايدا پسيحولوگتىڭ كەڭەسىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ءدارى-دارمەكتەرىن ۇيگە جەتكىزىپ بەرۋ دە قاراستىرىلعان», دەيدى الماتى قالالىق گەرونتولوگيالىق قىزمەت جونىندەگى ۇيلەستىرۋشى, «ۇوس ارداگەرلەرىنىڭ قالالىق ەمحاناسى» باس دارىگەرىنىڭ ەمدەۋ جونىندەگى ورىنباسارى ولگا تۋەۆا.
سونىمەن, قارتتار ايىندا قالانىڭ تاۋلىك بويعى ستاتسيونارلارىنا 1 270 قارت پاتسيەنت اتتاندىرىلىپ, ەم-دوم تاعايىندالسا, الماتى ەمحانالارىندا «بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ مەكتەبى», «ارتەريالىق گيپەرتونيا مەكتەبى», ء«ينسۋلتتىڭ الدىن الۋ مەكتەبى», «قانت ديابەتى مەكتەبى» سياقتى دەنساۋلىق مەكتەپتەرى جۇمىس ىستەيدى. ايتقانداي, قارتتار ايلىعىندا كارديولوگ, نەۆروپاتولوگ, وفتالمولوگتەر ەڭ ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولعان.
«باقىلاۋعا نەمەسە دارىگەرلەر ىقپال ەتە الاتىن, باسقارۋعا بولاتىن فاكتورلار بار. باسقارىلاتىن زياندى فاكتورلاردى تولىعىمەن, ياكي ءىشىنارا جويۋعا بولاتىندىقتان, كەسەلدەردى ورشىتپەي, دەنساۋلىقتى دۇرىستاپ, ءومىردى ۇزارتۋعا بولادى. دەگەنمەن تۇقىم قۋالايتىن, جىنىستىق اۋرۋلار مەن كارىلىك سىندى باسقارىلمايتىن فاكتورلار دا بار. ءبىر قاراعاندا, وسى ماسەلەدە دارمەنسىز سياقتى كورىنگەنىمىزبەن, مۇنى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بەيتاراپتاندىرىپ, باسقارىلاتىن فاكتورلار كومەگىمەن ورنىن تولتىرۋعا بولادى. ادام ءومىرىن ۇزارتاتىن وقشاۋ ءبىر جايتتى بولە-جارىپ اتاۋ مۇمكىن ەمەس. ۇزاق جاساۋ «تۇقىم قۋالايتىن جانە اينالاداعى فاكتورلاردىڭ ءوزارا كۇردەلى ارەكەتتەسۋىمەن» قۇرالادى», دەيدى گەرانتولوگ.
وعان قوسا ماماندار حالىقتىڭ قارتايۋى مەن ءومىردىڭ ۇزارۋى قىمبات ەم-دومدى قاجەت ەتەتىن سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ كوبەيۋىنە اكەلگەنىن ايتادى. جاسىمىزدى ۇرلايتىن قاۋىپتى فاكتورلار ادەتتە ءوز قالاۋىمىزبەن جاسايتىن ارەكەتتەرىمىزگە دە بايلانىستى. سوندىقتان بۇل فاكتورلاردى ءومىر سالتى مەن مىنەز-ق ۇلىقتى وزگەرتۋ ارقىلى جويۋعا نەمەسە ازايتۋعا بولادى.
و.تۋەۆا قارتتىققا بوي الدىرماۋ 25-30% جاعدايدا قانمەن بەرىلەتىنىن زاماناۋي زەرتتەۋلەرمەن دايەكتەي كەلە: «ياعني اكە-شەشەسى, اتا-باباسى ۇزاق جاساعانداردىڭ ورتا ەسەپپەن باسقالارعا قاراعاندا عۇمىرى ۇزاقتاۋ. ەگەر اتا-انالارى ءتۇرلى كەسەلدەردىڭ كەسىرىنەن ورتا جاستان اسا الماسا, وندا بالالارىنىڭ دا ۇزاق جاساۋ ىقتيمالدىعى ازايادى. بىراق بۇل – تەك ىقتيمالدىق. دەگەنمەن اركىمنىڭ ءومىرى وزىنە بايلانىستى. ويتكەنى تۇقىم قۋالاۋشىلىققا قاتىسى جوق باسقا فاكتورلاردىڭ ۇلەسى – 70%. بۇل – ءومىر سالتى, كۇندەلىكتى ادەتتەر مەن تاماقتانۋ, مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسى. دەمەك, جوعارىداعى كورسەتكىشتە گەنەتيكانىڭ ۇلەسى از, بىراق ادامنىڭ ۇزاق جاساعان تۋىستارى نەعۇرلىم كوپ بولعان سايىن ونىڭ 80-90 جاساۋ مۇمكىندىگى سوعۇرلىم جوعارى ەكەنى انىقتالعان», دەيدى.
زەينەت جاسىنان اسقان قالا تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى ماماندار ادامنىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن كۇن ءتارتىبىن دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرمەيتىندەي قۇرىپ الۋعا كەڭەس بەرەدى.
«كەز كەلگەن ادام ءاربىر تاڭىن گيمناستيكادان باستاۋى كەرەك. جەڭىل قيمىل اعزانى وياتىپ, بارلىق مۇشەنى قيمىلداتىپ, مەتابوليزم ۇدەرىسىن ىسكە قوسادى, ومىرتقانىڭ يكەمدى بولۋىنا ىقپال ەتەدى. بىراق ەگدە جاستاعىلارعا ارنالعان جاتتىعۋلار بۋىندارعا زاقىم كەلتىرمەۋ ءۇشىن جەڭىل بولۋى كەرەك. تاڭەرتەڭگىلىك جاتتىعۋلاردى كۇندەلىكتى ادەتكە اينالدىرۋ اياق-قولدىڭ قاقساپ, باسقا دا دىمكاستىكتى ازايتادى. كۇنى بويى جاقسى كوڭىل كۇيمەن جۇرۋگە كومەكتەسەدى. تاڭەرتەڭگى گيمناستيكادان كەيىن سالقىن سۋ مەن ىستىق سۋدى كەزەكتەستىرە شايىنۋدى ادەتكە اينالدىرۋ كەرەك. بۇل كەرەمەت كۇش بەرەدى», دەيدى ماماندار.
قىسقاسى, ماماندار وسىنداي كەڭەس بەرۋگە مىندەتتى دەسەك تە, سوندا كوپ جاساۋدىڭ قۇپياسى نەدە دەگەن سۇراق تۋىندايتىنى ءسوزسىز. ماسەلەن, بۇگىندە جاپونداردان ۇزاق ءومىر سۇرەتىن ەل جوق. ۇستىنە اتوم بومباسى تۇسسە دە, دەنساۋلىقتى ساقتاۋدىڭ سىرىن مەڭگەرگەن مەملەكەتتە قازىرگى تاڭدا جاسى جۇزدەن اسقانداردىڭ سانى 50 مىڭعا جەتكەن جانە ەڭ باستىسى ولار قارتتىقتان قاۋساپ وتىرعان جوق. بەلسەنە ءومىر سۇرە, الەمگە ساياحات شەگەدى. تاعى 15 جىلدىڭ اياسىندا ءجۇز جاساعان جاپونداردىڭ سانى جارتى ميلليوننان اسىپ جىعىلادى دەگەن بولجام بار. وسىنىڭ ءمانىسىن زەرتتەۋگە ۇمتىلعان, ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ سىرىمەن اينالىساتىندار ۇيىمدار ولار شيكى بالىق پەن تەڭىز ونىمدەرىن كوپ تۇتىناتىندارىن العا تارتقاندا, جاپونيادان دا كەرەمەت تەڭىز جاعالاۋلارىندا, جىلى جاقتاردا تۇراتىن, بالىق, تەڭىز ونىمدەرىن ولاردان دا ەكى ەسە كوپ جەيتىن جانە جەمىس-جيدەكتەن كەندە ەمەس ەلدەر جاپونداردان ەكى ەسە از ءومىر سۇرەتىنى انىقتالعان. سويتسەك, جاپوندار ديدارلاسىپ وتىرعان ادامىنىڭ كوڭىلىنە قاياۋ سالماۋعا تىرىساتىن جالعىز ۇلت بولىپ شىقتى. ءبىر-ءبىرىنىڭ كوڭىلىنە قاراپ, جىلى شىراي مىنەز تانىتىپ, اڭگىمەلەسىپ وتىرعان جاننىڭ كوڭىل كۇيىن تۇسىرمەۋگە تىرىساتىن مۇنداي حالىقتار جەر بەتىندە نەكەن-ساياق. الىپ بارا جاتقان جەراستى, جەرۇستى بايلىعى تۇگىلى, ۇلكەن اۋماعى, ەگىس القاپتارى دا جوق تولايىم ەل قالاي بايىدى, ءومىرىن قالاي ۇزارتتى دەسەڭىز, ولار الدىمەن پيعىلى مەن ءوز ويلارىن باسقارۋدى مەڭگەرگەن. ال ءبىزدىڭ مامانداردىڭ «فاكتورلار» دەپ وتىرعانى دا وسى.
جاندى جارالايتىن ءسوز, جاعىمسىز اڭگىمە اينالاڭىزداعىلاردىڭ عانا ەمەس, ءوز جۇيكەڭىزدى دە جۇقارتادى, ءسىزدىڭ عانا ەمەس, سىزبەن ءبىر شاڭىراقتا ءومىر ءسۇرۋ بۇيىرعان ادامداردىڭ دا عۇمىرىن قىسقارتادى. ال جاقسى پيعىل, جىلى ءسوز, كەرەمەت ساياحاتتار كەلەشەكتە جەمىسىن بەرەر ءدان ىسپەتتەس بولسا, جاپوندار – وسىنى ءبىرىنشى بولىپ تۇسىنگەن ۇلت.
الماتى