جاز جايلاۋعا, قىس قىستاۋعا كوشەتىن كوشپەلى قازاق ارقاشان تابيعاتپەن ەتەنە جاقىن ءومىر ءسۇردى. ءارتۇرلى قۇبىلاتىن تابيعاتتىڭ داۋىسىنا, ۇنىنە ءۇڭىلدى, جانىن ءتۇسىندى. جۇگىرگەن اڭنىڭ, ۇشقان قۇستىڭ, جەل-داۋىلدىڭ, جاڭبىردىڭ, سىقىرلاعان ايازدىڭ دىبىسى قازاقتىڭ قۇلاعىنا ءسىڭىپ ءوستى. تابيعاتتىڭ تىلسىم كورىنىستەرىنە قانىق اتا-بابا تۇرمىسىندا مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ كوپ بولۋى دا وسىدان بولار. ماسەلەن, حالىق مۋزىكاسىندا ۇرلەمەلى اسپاپتاردىڭ الاتىن ورنى ۇلكەن. بۇل اسپاپتاردى اعاشتان, قامىستان, سۇيەكتەن, مۇيىزدەن, مىستان جانە ساز بالشىقتان جاساعان. ماسەلەن, سىبىزعى, سازسىرناي, ۇسكىرىك, تاستاۋىق, بۇعىشاق, ءمۇيىز سىرناي, قامىس سىرناي, مەسسىرناي...
كوپكە تانىس ءھام وتە كونە اسپاپ سىبىزعى قۋراي, ورىك اعاشى, مىس جانە جانۋارلاردىڭ سۇيەگىنەن جاسالادى ەكەن. ۇزىندىعى, شامامەن 50 سم, التى-جەتىگە جۋىق دىبىس ويىقتارى بار. بۇل اسپاپ باسقا ۇرلەمەلى اسپاپتارعا قاراعاندا دياپازونىنىڭ كەڭدىگىمەن, تەحنيكالىق-ورىنداۋشىلىق مۇمكىندىكتەرىمەن, بىرقالىپتى دىبىس بوياۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. اسپاپتىڭ ديناميكالىق ەرەكشەلىكتەرى تەحنيكالىق مۇمكىنشىلىگى جوعارى, ارقيلى, ءارتۇرلى مانەردەگى شىعارمالاردى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنىڭ ءبارىن ۇلتتىق مۋزەيدە وتكەن «سىبىزعىنىڭ سىرلى ءۇنى» اتتى شەبەرلىك ساعاتىندا ءبىلىپ, تاريحىمەن تانىسىپ, سىبىزعىنى قولمەن ۇستاپ, سىبىزعىشىدان ساباق الدىق. جالپى, سىبىزعىنى جاساۋ وڭاي ءارى تەز بولعانىمەن, اسپاپتا ويناۋ قيىن ەكەن.
سىبىزعى تۋرالى العاشقى جازباشا ەسكەرتكىشتەر XI-XIV عاسىرلاردا پايدا بولسا دا, قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان اسپاپتار ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى IV-I عاسىرلارعا جاتادى. بۇرناعى زاماندا باتىرلار مەن اڭشىلارعا, اسىرەسە, شوپاندارعا سىبىزعى تارتا ءبىلۋ اسا ماڭىزدى بولعان. ويتكەنى سىبىزعى جايلاۋدا جۇرگەن شوپانداردىڭ جان سەرىگىنە اينالعان. جالعىزدىقتان قۇتقارعان دەسەدى. ال كەشكىلىك ۋاقىتتا سىبىزعى جىر-اڭىزداردى سۇيەمەلدەۋگە پايدالانىلعان.
شەبەرلىك ساعاتى بارىسىندا ۇلتتىق مۋزەيدىڭ عىلىمي حاتشىسى سايالبەك عيززاتوۆ اتالعان ءىس-شارانىڭ ۇلتتىق ماڭىزىنا توقتالدى.
«ۇلتتىق مۋزەي مادەني مۇرانى دارىپتەۋگە ۇلكەن كوڭىل بولەدى. مۋزەيىمىزدە مادەني مۇرانى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى بار. باستى ماقسات – ءوزىمىزدىڭ ءتول قۇندىلىقتارىمىزدى زەرتتەۋ, ودان ءارى ناسيحاتتاۋ. بۇگىنگى ءىس-شارا وسى ينستيتۋتتىڭ ءبولىم جەتەكشىسى اردابي ماۋلەت باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلىپ, ونەرسۇيەر قاۋىمدى قۋانتىپ وتىر», دەدى ول.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان ارنايى كەلگەن بەلگىلى كۇيشى-سىبىزعىشى بەيىلحان قالياكبار ۇلى شىڭجاڭ وڭىرىندەگى سىبىزعىشىلىق ونەرى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, ءوزىنىڭ سىبىزعىشى رەتىندەگى جولىنىڭ قىر-سىرىمەن ءبولىستى. سونداي-اق ونەرپاز «اقساق قۇلان», «قابانباي باتىردىڭ جاۋعا شاپقانداعى قۋباس اتى», «بەردىقوجا باتىردىڭ اتىنىڭ ءجۇرىسى» كۇيلەرىن, ال ونىڭ شاكىرتتەرى كەنجەبەك دولدا ۇلى مەن قازەز مۇقيات ۇلى شەبەردىڭ ءوزى شىعارعان كۇيلەرىن ورىندادى.
«قىتايدان كەلگەن قازاقتاردىڭ تۋعان جەرىندە سىبىزعىشىلىق ونەر كەرەمەت دامىعان. ول جاقتاعى قاي سىبىزعىشىعا كۇي تارتقىزساڭىز دا سوناۋ قايراقباي, اقىمجان كۇيشىلەردەن قالعان كۇيلەردى تارتادى. سىبىزعى ۇستاعاننىڭ ءبارى سول اتى اڭىزعا اينالعان كۇيشىلەردىڭ مەكتەبىنەن شىققان. ەلگە كەلگەن سىبىزعىشىلار بىزدە ءار وڭىردە ءارتۇرلى نۇسقالارى تارتىلاتىن «اسقاق قۇلاندى» سىبىزعىدا ورىندادى. سىبىزعىنىڭ ءۇنى, سىبىزعىنىڭ اۋەزى سوناۋ كونە, ەجەلگى تاريحتان سىر شەرتەدى. بۇل تۋرالى دەرەكتەر ءالى كۇنگە ارحەولوگيالىق قازبالاردان تابىلىپ جاتىر. قازاق مۇنى قۋراي دەپ تە اتايدى. باشقۇرتستاندا سىبىزعىنىڭ كونسەرۆاتورياسى بار. بىزدە, وكىنىشكە قاراي, الماتىدا تالعات مۇقىشەۆ دەگەن سىبىزعىنى كاسىبي دەڭگەيدە زەرتتەپ, ۇيرەتىپ, وقۋ باعدارلاماسىنا كىرگىزىپ جۇرگەن جالعىز ازامات بار. سوندىقتان بۇگىنگى قازاق ونەرىندە سىبىزعىشىلىق ءولىپ بارىپ قايتا ءتىرىلىپ كەلە جاتقان ونەردىڭ تۇرىنە جاتادى. ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر كافەدرا جوق, ءالى كۇنگە دەيىن سىبىزعى ۇيرەتەتىن ءبىر ورتالىق جوق», دەدى مادەني مۇرانى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشىسى اردابي ماۋلەت.
سونداي-اق شەبەرلىك ساعاتىندا اتالعان ونەردىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى دە قوزعالدى.
ء«ۇش سىبىزعىشى ورىنداعان 100-گە تارتا كۇيدى اۋديو, ۆيدەوجازباعا ءتۇسىرىپ, مۋزەيدىڭ عىلىمي قورىنا ساقتاپ الدىق. ءجۇز كۇيدەن تۇراتىن بۇل ءۇنتاسپا ۇلكەن ولجا بولدى. شەبەرلىك ساعاتى بارىسىندا ونەرپازدار سىبىزعىشىلىق ونەردىڭ ماسەلەلەرىنە دە توقتالىپ, تالقىلادى. ماسەلەن, بەيىلحان قالياكبار ۇلى قازىر بىزدە سىبىزعىشى دەپ جۇرگەندەردىڭ كوبى انسامبلدەردى, ەسترادالىق اسپاپتاردى سۇيەمەلدەپ, ىسقىرىپ قانا جۇرگەن جاي سىبىزعىشىلار ەكەنىن ايتتى. بۇل كىسى ءوزى ومىرباقي جىلقىشى بولعان ادام. ونىڭ سىبىزعى تارتقانداعى اۋەزى, كومەيدەن شىعاراتىن دىبىستارى باياعى ءداستۇرلى ناقىشتا ساقتالعان. جالپى, بۇل ءىس-شارانىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولعان – سىبىزعىشىلاردى ەلىمىزگە الدىرتىپ, قۇجات جاعىنان كومەكتەسىپ, قولداعانى ءۇشىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى وتانداستار قورىنا, ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە ەرەكشە العىس ايتقىم كەلەدى», دەيدى ا.ماۋلەت.
ايتا كەتەيىك, شەبەرلىك ساعاتىنا تۇركى اكادەمياسىنىڭ فولكلورتانۋشى عالىمدارى, زيالى قاۋىم مەن پروفەسسورلار, ونەرسۇيەر جۇرت جينالدى.