مونەتالار – ەل تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ ايناسى

ەكسپوزيتسيا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى اينا­لىمعا ەنگىزىلگەن ساتتەن باس­تاپ شىعارىلعان بىرەگەي مونەتالاردى ەل نازارىنا ۇسىندى. ەكسپوزيتسيانى ۇيىمداستىرۋداعى نەگىزگى ماقسات – كول­لەكتسيالىق جانە ينۆەس­تيتسيالىق مونەتالار شىعارۋ سالا­سىن­داعى ين­نو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيا­لاردى تانىس­تىرۋ. «مونەتا ءونىمىن جا­ساۋعا كا­سىبي كوزقاراس قازاقستانعا سالىس­تىر­­مالى تۇردە قىسقا مەرزىم ىشىن­دە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك وندىرۋشىلەردىڭ قاتا­رىنا كىرۋگە مۇمكىندىك بەردى. مۇنى ءار­تۇرلى اتالىم بو­يىنشا ۇسىنىلعان كوپتەگەن ماراپات راستايدى. ونىڭ ىشىندە ءوندىرىس ساپاسى, ديزاينى, تەحنولوگيانىڭ جاڭاشىلدىعى ءۇشىن بەرىلگەن اتالىمداردى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون», دەدى كورمەنى اشقان قازاقستان ۇلتتىق بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆيتالي تۋتۋشكين.

1992 جىلى ەلىمىزدىڭ ءوز مونەتا سارايىن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دان­عاندا, ەندى وتىز جىلدان كەيىن وسى سالاداعى الەم سەركەلەرىنىڭ ساناتىنان تابىلىپ, تەحنولوگياسى دامىعان ەلدەردىڭ بىرىنە اينالادى دەپ, ارينە, ەشكىم ول كەزدە ويلاعان جوق. سودان بەرى تەڭگە سارايىنان 800 مونەتا جارىققا شىقتى. ارقايسىنىڭ ءوز شىعۋ تاريحى بار. الەمدە مونەتانىڭ ءۇش ءتۇرى بەلگىلى: كۇندەلىكتى ەسەپ ايىرىسۋدا پايدالانىلاتىن تسيركۋلياتسيالىق, كاسىبيلەردى قىزىقتىراتىن كوللەكتسيالىق جانە كەز كەلگەن ۋاقىتتا تۇتىنۋشى قارجىسىن كوبەيتىپ وتىراتىن ينۆەستيتسيالىق مونەتالار. بۇلاردىڭ ءبىر-بىرىنەن باستى ايىرماشىلىعى, كوللەكتسيالىق ءتۇرىنىڭ شەكتەۋلى مولشەردە شىعارىلاتىنىن, ال ينۆەستيتسيالىق مونەتانىڭ سىيعا تارتىلاتىن مانىنەن گورى, اقشاعا اينالۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوعارى ەكەنىن دە العاش رەت وسى كورمەدە ماماندار اڭگىمەسىنەن بىلدىك. 1995 جىلى شىعارىلعان «جىبەك جولى», «قار بارىسى» مونەتالارىنىڭ ءمانى بۇگىندە ەسكىرگەن. الەمدىك ترەندتەگى ينۆەستيتسيالىق مونەتالاردىڭ سيپاتى ءساندى, سىيلىق نۇسقاسىنا قاراي ويىسا باستاعان. ۇلتتىق بانكتىڭ باس ديزاي­نەرى المات باسەنوۆ ەشقاشان قۇنىن جوعالت­پايتىن مونەتالاردىڭ تاريحىنان قىزىقتى دەرەكتەردى تارقاتىپ تۇرىپ, وسى وتىز جىل ىشىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ 25 ءىرى اتالىمدا جەڭىسكە جەتكەنىن ءمالىم ەتتى.

«حالىقارالىق باعالاۋ بويىنشا قازاقستان مونەتالارى ەڭ جوعارى proof ساپادا. بىردە-ءبىر ەلدىڭ سارايى مونەتانىڭ بەتىن اينا سياقتى شاعىلىساتىن ساپادا دايىنداي المايدى. ياعني مونەتانىڭ ايناسى – شىن اينا, بەتىنە ۇڭىلگەن ءار ادام ءوزىنىڭ ءتۇرىن بۇلدىرسىز انىق كورە الادى», دەيدى ۇلتتىق بانكتىڭ بانكنوت جانە مونەتالار ديزاينى باس­قار­ماسىنىڭ باسشىسى ا.باسەنوۆ. مونە­تا­لاردىڭ باعاسى دوللاردىڭ تەڭگەگە شاق­قانداعى كۋرسى مەن لوندونداعى حا­لىقارالىق مەتالل بيرجاسىنداعى التىن باعاسىنا تىكەلەي تاۋەلدى. مونەتا – ينۆەستيتسيالاۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى قۇرالى. قىمبات مەتالداردىڭ باعاسى ۋاقىتپەن بىرگە وسەدى, سول سەبەپتى بىرنەشە جىلدان سوڭ جاي دەپوزيتكە قاراعاندا, قۇنىنا قۇن قوسقان مونەتانىڭ باعاسى جوعارى بولىپ شىعادى.

كورمەگە قويىلعان ەكسپوناتتاردا ەلى­مىزدىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ نە­گىزگى مادەني, ساياسي جانە تاريحي كە­زەڭ­دەرى بەينەلەنگەن. جادىگەرلەر ۇلت ءداستۇرىنىڭ جارشىسى ىسپەتتى, بۇگىنگى قوعامنىڭ ومىرىنە اسەر ەتكەن بىرەگەي تاريحي وقيعالارمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مونەتالار كورمەنى تاماشالاپ كەلگەندەرگە ۇلت مادەنيەتىن, ادەت-عۇرپىن, سالت-ءداستۇرىن پاش ەتە وتىرىپ, كوللەكتسيالىق مونەتالارعا بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان جاڭاشا كوز­قاراس ۇسىنادى.

كورمەدە العاش رەت قازاقستاننىڭ ين­ۆەس­تي­تسيالىق مونەتالار نارىعىن تا­نى­مال ەتۋ جانە حالىقارالىق الاڭدا ىلگە­رىلەتۋ ماقساتىندا KÓkbÓri ينۆەس­تيتسيالىق مونەتالارىنىڭ رەبرەندينگى تانىس­تى­رىلدى. ينۆەستيتسيالىق مونەتالار العاش رەت بىرنەشە نۇسقادا شىعارىلىپ وتىر. وندا «كوشپەلىلەردىڭ عيبادات جان­ۋارلارى – توتەمدەرى» مونەتالار سە­ريا­سىنىڭ كوركەمدىك تۇجىرىمداماسى قول­دانىلعان. بەزەندىرىلۋىندەگى جاڭاشا ءتاسىل مەن كوركەمدەۋ ۇلگىسى KÓkbÓri مونەتالارىنا تەك ينۆەستيتسيالىق قۇرال رەتىندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونى كول­لەكتسيالاۋعا, سىيلىق رەتىندە ۇسىنۋعا دا تارتىمدىلىق ۇستەمەلەگەن. ينۆەس­تيتسيالىق مونەتالار نارىعىنداعى جا­ھاندىق ۇردىستەر ديزاينى ايرىقشا ۇلگىدەگى كوللەكتسيالىق جانە سىيعا تارتىلاتىن مونەتالاردان دا كورىنىس تابادى. «2018 جىلى ۇلتتىق بانك 300 دانا KÓkbÓri كوللەكتسيالىق مونەتالارىن شىعاردى. بۇل مونەتالار نارىقتا دا, باسقا جەردە دە ازدىق ەتتى. KÓkbÓri-گە سۇرانىس تىم جوعارى بولدى», دەيدى ديزايننىڭ جاڭا سەريادا پايدالانۋ سەبە­بىن تۇسىندىرگەن ۇلتتىق بانكتىڭ بانكنوت جانە مونەتا ديزاينى باسقارماسىنىڭ باس مامانى ايجان ماشەەۆا.

Proof ساپاداعى التىن جانە كۇمىس مونە­تالار ينتەرفەرەنتسيالىق كەدەرگى جابىنى رەتىندەگى قورعانىش ەلەمەنتىن پايدالانا وتىرىپ جاسالعان. بۇل ءتا­سىل ەلىمىزدە العاش رەت قولدانىلىپ وتىر. ۇلتتىق بانك بولىمشەلەرىندە كاپ­سۋ­لا­دا­عى ينۆەستيتسيالىق مونەتالار دا ساتىلا باستادى. الەمدىك تاجىريبە بو­يىنشا قوراپقا كەتەتىن قوسىمشا شىعىن مونەتا قۇنىنا قوسىلمايدى. سەبەبى ساتىپ الۋ جاعدايىندا كوز تارتاتىن ادەمى قورابى ەمەس, ىشىندەگى مەتالدىڭ قۇندىلىعى مەن دوللار كۋرسى ەسەپكە الىنادى. دەگەنمەن ينۆەستيتسيانىڭ سىيلىققا جۇرەتىنىن ەسكەرگەن قارجى رەتتەۋشىلەر سىيلىققا ارنالعان ءساندى قوراپتى قۇپ كورەتىنىن جاسىرمايدى. سونداي-اق تابان اقى, ماڭداي تەرمەن تاپقان بايلىعىن وزىمەن بىرگە, بويىنا جاقىن ۇستاعىسى كەلەتىندەر ءۇشىن مونەتالار تازا كۇمىستەن جاسالعان تۇمارعا سالىنىپ شىعارىلا باستادى. تۇيمەسىن باسسا, اشىلىپ-جابىلاتىن مەدالون ىسپەتتى بۇل مونەتالار مويىنعا تا­عىپ جۇرۋگە ىڭعايلى. بىراق مۇنداي تۇمارلار سوڭعى سەريالاردىڭ ساتىلىمىندا مۇلدە جوق.

ا.ماشەەۆانىڭ ايتۋىنشا, اينالىمعا ەنگەن جاڭا مونەتالاردىڭ ىشىندە ماق­تانىشپەن اتاپ وتەتىنى دە بار. مىسا­لى, تەڭگەنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي سيرەك كەزدەسەتىن كوگىلدىر ءتۇستى تانتال مەتالدان ءبىرى – التىننان, ءبىرى – كۇمىستەن, ەكى ءتۇرلى «تەڭگە» مونەتاسى شىعارىلدى. تانتال – الەمدە سيرەك قولدانىلاتىن وتە قىمبات مەتالل. مونەتانىڭ سالماعى – 62,2 گر, ال قۇنى – 67 000 تەڭگە.

ۇلتتىق بانكتىڭ تاعى ءبىر ماقتانىشى – بيىل شىعارىلعان «بالقاش الابۇعاسى» مونەتاسى. بۇل مونەتا نارىعىنداعى ناعىز سەنساتسيانىڭ ءوزى. بۇرىن-سوڭدى الەمدىك تاجىريبەدە مۇنداي مونەتا بولماعان, 3D تەحنولوگيانى قولدانا وتىرىپ ەرەكشە رەلەفپەن جاسالعان «بالقاش الابۇعاسىنداي» مونەتانىڭ الەمدە باسقا بالاماسى جوق. تەڭگە سارا­يىنىڭ شەبەرلەرى بالىقتىڭ باسىن مونەتادان 17 مم-گە دەيىن بيىككە كوتەرە العان. مۇنداي ناتيجەگە الەمنىڭ بىردە-ءبىر مونەتا سارايىنىڭ ماماندارى قول جەتكىزە العان جوق, ازىرگە بۇل تەحنولوگيانى تەك ءبىزدىڭ وتاندىق ماماندار عانا مەڭگەرگەن.

دوڭگەلەك جانە ءتورتبۇرىش, التىن جانە كۇمىس, اۋىر جانە جەڭىل, اقشادان بولەك, قارجى نارىعىندا باسقا دا تولەم قۇرالدارىنىڭ بار ەكەنىن الماتىلىقتار وسى كورمەدە تانىدى. الۋان بەينەلەر تاڭبالانعان قۇيمالى قارجى سيپاتىنداعى مول بايلىقتى ارالاپ ءجۇرىپ, جىلى جىميىپ تۇرعان تالانتتى مۋزىكانت باتىرحان شۇكەنوۆ كەسكىندەلگەن مونەتاعا دا كەزىكتىك. اتاۋى دا قاراپايىم – «Batyr beInesi». ءانشىنىڭ 60 جاسىنا وراي كۇمىستەن قۇيىلعان 500 تەڭگەگە «باتىردىڭ قابىرعاسى» اتتى بەلگىلى گراففيتي سۋرەتتى نەگىزگە الا وتى­رىپ ازىرلەنگەن كادەسىي مونەتاسىنا كوپ­شىلىك تە ەرەكشە ىقىلاس ءبىلدىرىپ, توپتانا تاماشالاپ, تالايعا دەيىن ءۇيىرىلىپ توڭىرەگىندە ءجۇردى.

ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قو­سىلعان قازاق ەلى – ۇلى دالانىڭ باي تاريحىنىڭ ۇرپاعى ءارى مۇراگەرى. ۇلت جىلناماسى ەرجۇرەك كوش­پە­لى­لەر, ەجەلگى ساق ءداۋىرى, جارتاستارعا قاشالعان پەتروگليفتەردەن باستاۋ الادى. بۇل – الەمدىك تاريحتىڭ وراسان زور بولىگى. سول زامان­نان باس­تاپ سوعىلعان كونە تەڭگەلەر بۇگىنگە دەيىن جەتىپ وتىر. ولار كونە ءداۋىردىڭ سىرىن اشىپ قانا قويماي, ۇلتتىق بانك ديزاينەرلەرىن وتكەن دا­ۋىر­­لەر­دىڭ ءتۇسى مەن رۋحىن, سونداي-اق زاماناۋي يننوۆاتسيالىق تەح­نولوگيالاردىڭ كۇشى مەن ما­نە­رىن بويىنا سىڭىرگەن بۇگىنگى تالاپتاعى مونەتالاردى جاساۋعا شابىتتاندىرادى. ايتا كەتۋ كەرەك, مو­نەتا­لار­دىڭ بار­لىعى ەلىمىزدىڭ تەڭگە سا­را­يىندا دايىندالعان.

الماتى