ساندىق داۋىردە سىمسىز جەلىدەن سىر جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتامىز تسيفرلىق تەحنولوگياعا تاۋەلدى بولعان تۇستا ادامداردىڭ قولى ينتەرنەتكە بەرىك بايلاندى. بۇل تاۋەلدىلىك جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. قاراپ وتىرساق, كەز كەلگەن سالا ينتەرنەتتىڭ كومەگىنسىز العا جىلجىمايتىن بولدى. تۇرمىستىق ومىردەگى تاپتىرماس قۇرالعا اينالعان بايلانىس قۇرالى الاياقتاردىڭ دا پايدا تاباتىن كوزىنە اينالعالى قاشان. سودان بەرى حالىقتىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ ءۇشىن اتقارىلعان يگىلىكتى ىستەن ءوز «ۇلەسىن» الۋعا اسىعاتىندار دا ايلاسىن اسىرىپ, ساباقتى ينەنى ساتىمەن جۇمساپ قالۋعا تىرىساتىنىن توقتاۋسىز ايتىلىپ كەلەدى. الايدا ونلاين ومىردەن وپىق جەگەندەردىڭ ستاتيستيكاسى كوبەيمەسە, كەمىگەن جوق. سەبەبى نەدە؟
وسى كۇنى جاقىندارىمىزدىڭ جارقىن ساتتەرى تۋرالى ەستەلىكتەردى ءوز اۋىزىنان ەمەس, جەلىدەن ەستيمىز. ايلاپ ەمەس, جىلدار بويى سويلەسپەگەن تانىسىڭنىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالارىنان-اق بىلۋگە ەش كەدەرگى جوق. جاڭالىعى بىلاي تۇرسىن, جەلىدە جەكە دەرەكتەرىن كورسەتىپ جىبەرەتىندەر بار. ال الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كۇندەلىكتى اقپاراتىن سۇزگىدەن وتكىزىپ وتىراتىن الاياقتارعا بۇل – مول ازىق. ويتكەنى ادامداردىڭ اڭعالدىعىن ءارتۇرلى سيپاتتا تولىققاندى زەرتتەيتىندەر كانىگى پسيحولوگ ءتارىزدى. جەلىدەگى جاريالانىمى ارقىلى جەمتىك ىزدەيتىندەر كوبىنەسە «اۋىردىڭ استى, جەڭىلدىڭ ۇستىمەن» اقشالى بولعىسى كەلەتىندەردىڭ ءالسىز تۇسىن الدىن الا بىلەدى. نارىقتىڭ زامانىندا ەكونوميستەر ءاربىر تيىننىڭ سالماعى بارىن, ال قۇزىرلى ورىندار ءجىپسىز بايلايتىن جەلىدەگى قاۋىپ-قاتەردى قاپەرگە ۇستاۋ قاجەتتىگىن ايتىپ جاتادى. ولاي بولسا, الەۋمەتتىك جەلىدە ءالىپتىڭ ارتىن باقپايتىنداردىڭ ارتىندا اڭعالدىق, الدە پايداكۇنەمدىك جاتىر ما؟
ءتاسىلى تۇرلەنگەن الاياقتار
ءىىم كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى رۇستەم دۇيسەتاەۆ «كيبەرقىلمىس, ونىڭ ىشىندە ينتەرنەت پايدالانۋشىلارعا قاتىستى الاياقتىق جاعدايلارى جيىلەپ كەتتى», دەپ وتىر. بيىل ازاماتتاردى ينتەرنەت ارقىلى الداۋعا بايلانىستى 15,5 مىڭ قىلمىس تىركەلسە, الاياقتاردىڭ ارەكەتىنەن جابىرلەنۋشىلەرگە 13 ملرد تەڭگە زالال كەلتىرىلدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قىلمىستاردىڭ كوپشىلىگى شەتەلدە جاسالادى. ونىڭ ىشىندە قازىر الاياقتىق سحەمالارعا تارتۋ تاسىلدەرى تۇرلەنىپ جاتىر. ماسەلەن, مەسسەندجەرلەر مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە جەڭىل تابىس تۋرالى حابارلاندىرۋلار ءجيى ورنالاستىرىلاتىن بولعان. سودان سوڭ تەلەگەي تەڭىزدىڭ تولقىنى سەكىلدى تاسىپ كەلەتىن تابىستى الۋ ءۇشىن كارتا ءنومىرىن سۇرايدى. كومەك قولىن سوزۋعا ء«ازىر» الاياقتار سەنىمگە كوزسىز سەنەتىندەردى بۇدان كەيىن ءوز اتىنا كارتا مەن ابونەنتتىك ءنومىر اشۋعا ۇگىتتەيدى. ۇمىتتەرى اقتالىپ جاتسا, وسىنداي ارەكەتتەرگە باسقا ادامداردى تارتۋدى ۇسىنىپ, وزگەلەردىڭ دە ءوزى سەكىلدى تىرنەكتەپ ەڭبەك ەتپەي-اق ساۋساقتىڭ ۇشىن جىبىرلاتىپ تابىستىڭ كىلتىن يەمدەنۋگە شاقىرادى. «كەيبىر جاعدايلاردا تەلەفونعا بانكينگ ورناتۋدى نەمەسە كارتالاردى باسقا ادامدارعا بەرۋدى سۇرايدى. كورسەتىلگەن كارتالار مەن ابونەنتتىك نومىرلەردى الاياقتار اقشا الۋ ءۇشىن پايدالانادى. مۇنداي كەزدە كارتا ءۇشىن بىرجولعى تولەم جۇرگىزىلەدى, نە وعان كريپتوۆاليۋتا بيرجالارى, حالىقارالىق اۋدارىم جۇيەلەرى ارقىلى باسقا ادامدارعا اۋدارۋ قاجەت اقشا تۇسەدى. مۇنداي قىزمەتتەر ءۇشىن جالپى سومادان بەلگىلى ءبىر پايىزداردى, ادەتتە 3-تەن 10%-عا دەيىن قالدىرۋ ۇسىنىلادى. وسىلايشا, ادامدار زاڭسىز وندىرىلگەن اقشانى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋدىڭ الاياقتىق سحەمالارىنا تارتىلىپ, وزدەرى قىلمىسقا قاتىسادى», دەيدى ر.دۇيسەتاەۆ.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قازىر وسىنداي تىزبەكتەردى انىقتاپ, جەڭىل پايدا الۋ ماقساتىندا الاياقتارعا ءوز شوتتارىنا اقشا شىعارۋعا كومەكتەسكەن وتاندىق ازاماتتاردىڭ دا قولىنا كىسەن سالۋعا كىرىسكەن. سوندىقتان كۇماندى سحەمالارعا قاتىسقاندار جابىرلەنۋشى عانا ەمەس, قىلمىسقا قاتىسۋشى رەتىندە دە زاڭعا سايكەس جازالانادى.
«قايىرىمدى» جۇمىس بەرۋشىلەر
كەيىنگى ۋاقىتتا مەسسەندجەر ارقىلى اقشا بەرىپ الدايتىن الاياقتىق قاپتادى. جەمتىگىن جەلىدەن ىزدەيتىن قىلمىسكەرلەر جەكە تەلەفون ءنومىر ارقىلى تىركەلەتىن مەسسەندجەرلەرگە دە كەلدى. الەۋمەتتىك جەلىدە مول بايلىقتىڭ يەسى ەكەنىڭدى ايتىپ ەسىڭدى الاتىن شەتەلدىكتەردىڭ Whatsapp پەن تەلەگرام ارقىلى جۇمىس ۇسىنۋى كادىمگىدەي سەنىم ۇيالاتاتىنى راس. بىراق جاعدايىڭا قارايلايتىن «قايىرىمدى» جۇمىس بەرۋشىلەر ايلاسىن اسىرسا, قاقپانعا ءتۇستىم دەي بەرىڭىز. تانىمال بلوگەر ءارى IT سالاسىنىڭ مامانى ارشات وراز وسىلاي دەپ وتىر. «كۇماندى ادامدار Whatsapp ارقىلى جۇمىس ۇسىنادى. كەلىسىپ جاتساڭىز Telegram-اككاۋنتقا سىلتەمە جىبەرىپ, مەنەدجەر جۇمىس بارىسىن تۇسىندىرەدى. ول قوناق ۇيلەرگە «باعا بەرۋدى», ياعني لايك باسۋدى جانە سكرينشوتتار ارقىلى راستاۋدى سۇرايدى. وسى قىزمەتىڭ ءۇشىن كۇنىنە 10 مىڭ مەن 68 مىڭ تەڭگە اراسىندا اقشا تابۋعا بولاتىنىن ايتادى. ءارى قاراي تاپسىرمالار ارنايى توپتاردا بەرىلۋى مۇمكىن», دەيدى ول.
الاياقتاردى ودان كەيىنگى تاپسىرماسىنا قوناق ۇيلەردىڭ رەيتينگىن ونلاين كوتەرىپ, الدىن الا برونداۋ كىرەدى. سونىڭ ارقاسىندا كوميسسيا جينالادى-مىس. الايدا بروندار «Booking» سياقتى تانىمال پلاتفورمالاردا ەمەس, بىرەۋدىڭ كارتاسىنا اۋدارىلۋعا ءتيىس. «ماعان دا جۇمىس ۇسىنىلدى. قازىر كارتامنان اۋدارا المايتىنىمدى, بىراق اقشا بار ەكەنىن, كارتامدى بۇعاتتان شەشۋ ءۇشىن 40 مىڭداي اقشا بەرە تۇرۋلارىن سۇرادىم. سوسىن شەشىلگەن بويدا قايتاراتىنىمدى ايتىپ, الاياقتاردىڭ ءوزىن سان سوقتىرعىم كەلگەن. بىراق بۇل جوسپارىم ورىندالمادى. قىزىقتىڭ ءبارى ورتاق چاتتا باستالدى. وزدەرىنىڭ ادامدارى «اقشا اۋداردىق» دەپ سكريندارىن جىبەرە باستادى. بىرەۋىندە «ماسكەۋ ساعاتى» دەپ قازاقستان ۋاقىتى كورسەتىلگەن. ال ەكىنشىسى كوميسسياسىز «Halyk bank»-تان باسقا بانككە اقشا اۋدارادى. ال ترانزاكتسيا ءنومىرى 10 ەمەس, 11 تاڭبالى. وزگەرتىلگەن ۋاقىت «Photoshop» ەمەس, سمارتفون رەداكتورى ارقىلى جاسالعان. سولاردى ايتىپ ەدىم, توپتان بىردەن شىعارىپ جىبەردى. جالپى ايتقاندا, كەيىنگى كەزدە ءبىراز توقىراۋعا كەتكەن الاياقتىق جۇيەلەرى جاڭاشا كەلبەت الا باستاپتى», دەيدى بلوگەر.
جەكە دەرەكتەر ساتىلىمدا ءجۇر
وسىدان ەكى جىل بۇرىن الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ جەكە مالىمەتتەرى كۇللى الەمگە جاريا بولدى. جەلىگە دەرەكتەرى جاريالانعان قولدانۋشىلاردىڭ جالپى سانى 533 ملن بولسا, ونىڭ ىشىندە 3 214 990 وتانداسىمىز بار. سول كەزدە-اق ساراپشى ماماندار ايداي الەمگە جارق ەتكەن جەكە مالىمەت ەرتەڭگى كۇنى الاياقتاردىڭ ارمانىن ورىنداۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى. ال جاقىندا وتانداستارىمىزدىڭ جەكە باسىنا قاتىستى قۇپيا مالىمەتتەردى تەگىن تاراتاتىن رەسەيلىك Telegram-ارنا بەلگىلى بولدى. دەمەك بۇل «ەلىمىزدەگى دەربەس دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى سىن كوتەرمەيتىنىن كورسەتپەي مە؟» دەگەن زاڭدى سۇراقتى قويۋعا ءماجبۇر ەتەدى.
IT-ساراپشى ەرلان وسپان الاياقتىقتىڭ بۇل ءتۇرى تەك ءبىزدىڭ ەلگە كەلگەن كەساپات ەمەس ەكەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە, الاياقتاردىڭ مەملەكەتكە اكەلگەن شىعىن ەسەبىن جاريالاپ تۇراتىن ەلدەر كوپ, قازاقستان سول ءتىزىمنىڭ الدى دا, سوڭى دا ەمەس. «جەكە مەسسەندجەرگە حابارلاساتىن الاياقتار قايدان كەلدى؟ بۇل كادىمگى پارسينگ ءادىسى. قىزمەتكەرلەردىڭ تەلەفون ءنومىرى جاريالانعان سايتتار كوپ. باعدارلاماشىلار سول سايتتارداعى ءماتىن ىشىنەن تەلەفون ءنومىردى ءسۇزىپ الاتىن روبوت جازىپ, نومىرلەردىڭ بازاسىن تۇزەدى. بۇل اسا قيىن ەمەس. مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ قولىنان كەلەتىن كود دەر ەدىم. ەكىنشىدەن, ولار راندوم نومىرلەر گەنەراتورىن جاسايدى. سوسىن سول نومىرلەردى حاتتارمەن اتقىلايتىن بوتتارعا قوسادى. بوتتار «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەگەن پالساپامەن حات-حاباردى بارلىق نومىرگە جىبەرە بەرەدى. ال سول ءجۇز مىڭ ادامنىڭ ىشىنەن 20-سى ء«وزىنىڭ قازىر عانا 5 مىڭ دوللار ۇتىپ العانىنا» سەنىپ قالادى», دەيدى مامان.
سونداي-اق ازاماتتاردىڭ دەرەگى قولجەتىمدى بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن ساراپشى «تسيفرلانۋدى جوبالاۋ كەزەڭىندە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى نازاردان تىس قالۋى مۇمكىن» دەپ وتىر. ءتىپتى 2000-جىلداردىڭ وزىندە وتانداستارىمىزدىڭ تەلەفون ءنومىرى مەن تۇرعىلىقتى جەرىنىڭ دەرەكقورلارى كومپاكت-ديسكىمەن ساتىلعان. ەڭ قىزىعى, ول ديسكىلەردى ماسكەۋدىڭ ايگىلى «گوربۋشكي» بازارىنان اكەلگەن. جەكە باس قۇپياسىنا نەمقۇرايدىلىق سونشا, مالىمەت ساتۋشىلار ديسكىنىڭ سىرتىنا «اقتوبە قالاسى», «الماتى قالاسى» دەگەن لەيبلدەر دە باسقان ەكەن. ال قازىرگىدەي ينتەرنەت قىلمىس كوبەيگەن زاماندا ۆەدومستۆوارالىق اقپارات الماسۋداعى كەلەڭسىزدىكتەر, زاڭداردا قۇپيانىڭ جاريا بولۋىنا جاۋاپتى ۇيىم مەن ادامنىڭ اتى اتالماۋى ماسەلەنى ءارى قاراي ۋشىقتىردى. وسىلاي دەگەن ساراپشى: «قازىر حاكەرلەردىڭ جابىق قاۋىمداستىقتارىندا ءنومىر يەسىن ءبىلىپ بەرۋ, م ۇلىكتەرىنىڭ ءتىزىمىن شىعارۋ سياقتى قىزمەتتەر ۇسىنادى. ولار مۇنىڭ بارلىعىن اسپاننان الىپ وتىرعان جوق. كورپوراتسيالار ىشىندە قاۋىپسىزدىك جولعا قويىلماعان سوڭ الدەنەگە رەنجىگەن نەمەسە نيەتى بۇزىق قاتارداعى قىزمەتكەر دە دەرەكقوردى كوشىرىپ الا الادى. مىسالى, ەلەكتروندىق قولتاڭبا قولدى بولىپ, سىرتىنان نەسيە رەسىمدەلگەن قۇرباندار تۋرالى مالىمەتتەر اشىق دەرەككوزدەردە تولىپ ءجۇر», دەيدى.
قىلمىسكەردىڭ قۇربانى كىم؟
ءىىم كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعى تۇرعىندار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن تۇراقتى جۇرگىزىپ, ينتەرنەتتەگى ءاربىر اقپاراتقا مۇقيات بولۋدى, تەلەفون ارقىلى حابارلاسقان كەز كەلگەن قوڭىراۋ يەسىنە قۇپيانى اشا بەرۋدىڭ قاتەلىك ەكەنىن ۇزدىكسىز ايتىپ كەلەدى. ماسەلەن, ورتالىق باستىعى جاندوس ءسۇيىنبايدىڭ سوزىنە قاراعاندا, بيىل باق-تا پروفيلاكتيكالىق سيپاتتاعى 6 مىڭنان استام ماتەريال جاريالانعان. ونىڭ سىرتىندا بايلانىس وپەراتورلارىمەن جاسالعان مەموراندۋمدار تاعى بار. الايدا حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلگەنىمەن, جەلىدە جەمتىك بولعاندار كوپ. ال اڭقاۋ ەلدىڭ وسال تۇسىن وپ-وڭاي تاباتىن قىلمىسكەرلەردى قۇرىقتاۋ ءتىپتى قيىن. سەبەبى باسقا قىلمىستارعا قاراعاندا كيبەرقىلمىستىڭ ەرەكشەلىگى بار.
ينتەرنەتتەگى الاياقتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن جاسالادى. قىلمىسكەر ءتىپتى شەتەلدە وتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ولاردى انىقتاعان كۇننىڭ وزىندە قىلمىسكەردى الدىرتۋ – كۇردەلى جۇمىس. الاياقتىق جاسالعان مەملەكەتپەن ارادا كەلىسىمشارت بولماسا, سۇراۋ حاتتىڭ سوڭى دا سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتۋى مۇمكىن. ايتكەنمەن شەتەلدىك ءنومىر كورسە, شەكەسى شىلقي مايعا مالىناتىنداي كورەتىن ادامدار جەتەرلىك.
ونىڭ سەبەبىن پسيحولوگ ماماندار پايداكۇنەمدىك پەن كۇيزەلىستەن ىزدەيدى. سىمسىز جەلىنىڭ سىرىن بىلمەي, سىرتىنان جۇرگەن جاندارمەن جۇمىس ىستەيتىن پسيحولوگ ايگۇل قارامانوۆا «الاياقتاردىڭ ارباۋىنا تۇسكەندەردىڭ كوبى جاقىندارىنان جىلى ءسوز ەستىمەگەن قىز-كەلىنشەكتەر» دەپ وتىر. ادامنىڭ جان دۇنيەسىن جان-جاقتى زەرتتەيتىن الاياقتار ادەمى سوزىمەن ەلىتىپ, ەرتەگىگە بەرگىسىز قيالعا جەتەكتەپ كەتە بارادى ەكەن. ال پسيحولوگ سەرىكگۇل ءسالي وڭاي ولجاعا اسىعاتىنداردىڭ كوبى ەڭبەك ەتپەي مول تابىس تابۋعا اسىعاتىن تار تۇسىنىكتە قالىپ قويعاندىعىن ايتادى. دەمەك قازىرگىدەي دەرەكتەردىڭ اشىقتان اشىق ساۋداعا ءتۇسىپ جاتقان كەزەڭىندە ادامداردىڭ اشكوزدىگى مەن اڭعالدىعى دا الاياقتاردىڭ ايىن وڭىنان تۋدىرا بەرەرى انىق.