قازىر اقش قول جەتپەيتىن ارمان ەمەس. تەك ەرىك-جىگەر, كۇش-قايرات سەرىك بولسا, كوزدەگەن ماقساتىڭ مەن جۇيەلى جوسپارىڭ ءاپ ساتتە ەڭسەلى ەلدىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالدىرادى. بۇل سوزىمىزگە بىرنەشە جىل قاتارىنان جۇرگىزگەن تاباندى ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا امەريكادا تابىستى كاسىپكەرگە اينالعان قازاق بالاسى اقجول جۇماعۇلوۆتىڭ جەتىستىگى دالەل. وسى ىسكەر ازاماتپەن ءساتتى كۇندەردىڭ ءبىرى جۇزدەسىپ, ارنايى سۇحبات قۇردىق.
– اقجول, اڭگىمەنىڭ القيسساسىن كىندىك قانىڭىز تامعان جەردەن, تۇلەپ ۇشقان مەكتەبىڭىز بەن وسكەن ورتاڭىزدان باستاساق.
– مەن اقمولا وبلىسىنىڭ زەرەندى اۋدانىنداعى جامانتۇز اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. اكەم وسى جەردە ءوسىپ-ءوندى. انام – ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى جاڭاارقا اۋدانىنا قاراستى قارااعاش ەلدى مەكەنىنىڭ تۋماسى. بەسىنشى سىنىپقا دەيىن قاراعاندىدا تۇردىق. كەيىن قازاق-تۇرىك ليتسەيىنە تۇسۋىمە بايلانىستى كوكشەتاۋعا قونىس اۋداردىق. قارىنداسىم بار. ەكەۋىمىز اتا-انامىزدىڭ رياسىز ماحابباتىنا بولەنىپ, مەيىرىنە قانىپ وستىك. اۋلەتتىڭ العاشقى نەمەرەسى بولعان سوڭ, اتامنىڭ تاربيەسىندە بولدىم. ۇلكەننىڭ ونەگەلى اڭگىمەسىن كوپ تىڭداپ, قازاقى قۇندىلىقتى بويىما ءسىڭىرىپ جەتىلدىم. ول كىسى اۋىل اكىمى بولاتىن, قايدا جۇرسە دە جانىنان قالدىرمايتىن. بويىنداعى پەرفەكتسيونيزمدى, يگى جاقسىلىقتى ماعان دا ۇيرەتتى. اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگى قاشاندا ىستىق. بىراق وڭىردە قوردالانعان ماسەلە دە از ەمەس. ماسەلەن, ءبىلىم بەرۋدەگى اراقاشىقتىق. ءالى دە تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تارقادى دەۋ قيىن. ايتالىق, مەن كىتاپ وقۋ ادەتىن ليتسەيدەگى قاتارلاستارىمنان ۇيرەندىم. ويتكەنى ولاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ اتا-انالارى ساۋاتتى ەدى. ماعان العاش ەنتسيكلوپەديا سىيلاعان كۇن دە جاقسى ەسىمدە, ونى وقىپ, ءار نارسەگە قىزىعۋشىلىعىم ارتتى. سىنىپتاستارىمنىڭ كىتاپتارىنا كوز سالىپ, ءتۇرلى جايلاردى سۇراي بەرەتىن ادەت تاپتىم. اسىرەسە فەنتەزي جانرىنداعى ء«حارري پوتتەر», «ساقينالار تورەسى», «مەفودي بۋسلاەۆ» ەرەكشە ۇنايتىن. اۋىلداعى قاتارلاستارىمنىڭ اراسىندا تەمەكى شەگۋ, ىشىمدىك ءىشۋ, ايتەۋىر بۇزاقىلىققا ءۇيىر بولۋ ء«سان» ەدى. ولاردى جازعىرا المايمىن, بۇل – باياعى 90-جىلداردا قوعاممەن تانىلعان تۇسىنىك.
ءبىلىم ورداسىندا ءجۇرىپ, حالىقارالىق وليمپيادالارعا قاتىستىم. ساباعىممەن قاتار سپورتتى دا سەرىك ەتتىم. بوكستى تاستامادىم. ۇبت-دان 121 بالل جينادىم. وسىلايشا, قارجى پوليتسياسى اكادەمياسىندا گرانتتا وقىدىم. اكادەميانى بىتىرگەننەن كەيىن مەن ستەپنياك قالاسىندا, سودان كەيىن كوكشەتاۋدا ىشكى ىستەر ورگاندارىندا تەرگەۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. 2016 جىلى كوكشەتاۋدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ۇلتتىق بيۋروعا تۇسۋگە شەشىم قابىلدادىم. ەكى جىلدىق ەڭبەكتەن كەيىن تەرگەۋشى قىزمەتىنەن اسا ماڭىزدى ىستەر بويىنشا اعا تەرگەۋشى لاۋازىمىنا كەزەكتەن تىس جوعارىلاتتى. ءومىرىمنىڭ وسىلاي ورىلۋىنە اتا-انامنىڭ ۇنەمى ۇرىسقان كەزدە قولداناتىن «جۇرتتىڭ بالاسى...» دەگەن سوزدەرى شابىت بەرەتىن. قاتارلاستارىمنىڭ الدى بولۋعا ۇمتىلدىق. بۇل ءبىر جاعىنان بالا كەزىمنەن قالعان ساناداعى پسيحولوگيالىق دەرت بولۋى ىقتيمال, بىراق وسى دۇنيە كەز كەلگەن نارسەنى تەك جوعارى دەڭگەيدە ىستەۋگە ىقپال ەتتى.
– جاقسى قىزمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالاعان ەكەنسىز, نەگە اقش-قا كوشۋگە شەشىم قابىلدادىڭىز؟
– نەگىزى جۇمىسىمدى قارىم-قابىلەتىم جەتكەنشە ادال اتقاردىم. قىزمەتتىك ءوسۋىم دە جوسپارلانعان. الايدا كەي كەدەرگىلەرگە بايلانىستى بىرقالىپتى ومىردەن, كۇيبەڭ تىرلىكتەن قاجىپ كەتتىم. وزگەرىس كەرەك ەكەنىن ۇعىندىم. ماگيستراتۋرا وقۋدى ويلادىم. سول ۋاقىتتا اقش-تاعى دوستارىم شاقىردى. اعىلشىن ءتىلىن دە اجەپتاۋىر بىلەمىن. بىردەن قولعا الدىم. جوعارى وقۋ ورىندارىن ىزدەپ, گرانتقا تاپسىرىپ كوردىم. سىناقتاردان ءساتتى ءوتىپ, 2019 جىلى ارمانداعان امەريكادان ءبىر-اق شىقتىم. لوس-اندجەلەستەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنە (UCLA) ءتۇسۋ ماقساتىمەن تىلدىك كۋرستارعا كەلدىم.
امەريكا – ءومىر ءسۇرۋ سالتى, دەڭگەيى مۇلدە بولەك ەل. ماعان امەريكالىقتاردا ۇناعان نارسە, ولار ۇنەمى سويلەسۋ بارىسىندا اراقاشىقتىقتى ساقتايدى. قاراپايىم دۇكەن, اۋەجايدا بولسىن ءبىر تىزبەكتىڭ ارتىنا رەت-رەتىمەن تۇرا قالادى. بۇل ەلدە جول جيەگىندە العاشقى تۇرعان كولىك مىندەتتى تۇردە ءبىرىنشى وتەدى. باعدارشام ىستەمەي قالعاننىڭ وزىندە, ول كەزەك ساقتالادى. ياعني امەريكا قوعامىندا تولەرانتتىلىق, بىرەۋدىڭ وي-پىكىرىن, ادامدى قۇرمەتتەۋ باسىم. ولار ۇنامايتىن ادامعا دا ك ۇلىپ قاراپ, ك ۇلىپ امانداسادى. ارينە, شىنايى ەمەس ەكەنى بايقالادى. بىراق بۇل – الەۋمەتتىك نورما. ال بىزدە شىنايى كۇلەدى, شىنايى ىقىلاسىن بىلدىرەدى. ايتپاقشى, ولاردىڭ مۇلكىنە, باسقاسىنا زيانىن تيگىزسەڭ, سەنىمەن سالعىلاسىپ ۋاقىتىن ولتىرمەيدى, جاي بەتىڭە كۇلە قاراپ, ۇستىڭنەن ارىز جازىپ جىبەرەدى.
امەريكانىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدا باقۋاتتى مەملەكەت ەكەنى بىردەن سەزىلەدى. ارينە, اناۋ ايتقانداي قالتالى وتباسىدان ەمەسپىز. ول جاقتىڭ تىرشىلىگىنە ەنۋ ءۇشىن دەمالىس كۇندەرى تاسىمالداۋشى بولىپ جۇمىس ىستەي باستادىم, ولاردى «مۋۆەرلەر» دەپ تە اتايدى. جۇمىستىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ, كەيىن جۇك كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى بولدىم, كەلىسىمشارتتاردى تولتىرۋدا, تاپسىرىس بەرۋشىلەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋدا تاجىريبە جيناقتادىم. جالپى, جۇمىسقا كەلگەن سايىن ادامدارمەن ارالاسۋدان ءلاززات الدىم. مەن ءۇشىن قىزىقتى بولا باستادى. وسىلايشا, ەشقايدا بارماي, ءوز بيزنەسىمدى باستاۋعا بەل بۋدىم. ينۆەستورلىق ۆيزا جاساتتىم. ول ءۇشىن قازاقستانداعى «7-20-25»-پەن العان كوكشەتاۋداعى ءۇيىمدى ساتتىم, كولىگىمدى ساتتىم. قازاقتار جات ەلدە ءجۇرىپ, ءبىر-بىرىنە جاقسى دەمەۋ بولادى عوي, سىرتتا ءجۇرىپ وتانداستارىمىزدىڭ ءىلتيپاتىن سەزىندىم. كاسىپ باستاردا ولار ماعان قايدا جانە قالاي ساتىپ الۋ كەرەگىن ەگجەي-تەگجەي ءتۇسىندىردى. 2020 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءوز كومپانيامدى تىركەپ, سول جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا العاشقى ترەگىمدى ساتىپ الدىم. كوپ ۇزاماي جۇك كولىكتەرىن كوبىرەك ساتىپ الا باستادىم. ەكونوميكادا ءبارى «Up and down» تارتىبىمەن قوزعالادى. سوندىقتان بيزنەسىمدە ءبارى بىردەن ءساتتى بولدى دەپ ايتا المايمىن. قانشا قاراجاتىم, كۇش-قايراتىمدى سارپ ەتتىم. نەگىزسىز تاۋەكەل جاسادىم. قازاق «تاۋەكەل ءتۇبى – جەل قايىق, وتەسىڭ دە كەتەسىڭ. ۋايىم ءتۇبى – تۇڭعيىق, باتاسىڭ دا كەتەسىڭ» دەيدى عوي. وسى ۇستانىم اركەز اتتىڭ تىزگىنىن تەجەپ ۇستاۋىما سەپ بولدى.
– ءسىزدىڭ ۇستانىمىڭىز كوپكە ۇلگى بولارى انىق. قازىرگى جاستارعا قانداي باعىت-باعدار بەرەسىز؟
– ءبىزدىڭ قازاقتىڭ جاستارى وتە ءبىلىمدى. مىقتى. قازىرگى بالالار تەحنيكانىڭ ءتىلىن شەمىشكەشە شاعادى. ولار ورتانىڭ الدىندا مىقتى بولۋى ءۇشىن بىزگە قاراعاندا بىرنەشە ەسە جۇمىس ىستەۋى قاجەت. مەندە ىشكى جىگەردى بەرىك ەتۋگە نەگىز بولاتىن دۇنيەلەر بار. ولار – ساپالى دوفامين الۋ, ۇلكەن ماقساتتى كىشكەنتاي مىندەتتەرگە ءبولۋ, ميىڭدى نەگاتيۆتى اقپاراتپەن تولتىرماۋ, ۇنەمى بالانس ۇستاۋ, ىشكەن اسىڭا زەيىن قويۋ, 7-8 ساعات نورمالى ۇيقى, ارالاساتىن ورتاڭنىڭ دۇرىس بولۋى. اشىپ ايتسام, بۇرىن مەنىڭ ءومىرىم «Up and down»-مەن جۇرەتىن. ءبىر اي بويى بار كۇشىمدى سالىپ جۇمىس ىستەيمىن. كەيىن ءبىر اپتا بويى ەشنارسەگە زاۋقىم بولماي قالادى. فيلم كورەمىن, بوستان-بوس جۇرەمىن. وسى ارالىقتا مەنىڭ ۇياتىم ويانىپ, قيمىلداۋ كەرەك دەپ ميىمدى جەي باستايمىن. سودان قايتا جۇمىس ىستەپ كەتەمىن. ونىڭ وزىندە مەن باسقالارعا قاراعاندا ىلگەرى جۇرەتىنمىن. بۇل جەردە ىلگەرى ءجۇرۋ دەگەن جاڭا بىرنارسە ويلاپ تابۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس. ماسەلەن, ءتۇرلى وليمپيادالاردا ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى ورىن العان جەڭىمپازداردى سالىستىرىپ قاراساق, ارالىعى سەكۋند قانا. سوندىقتان كەز كەلگەن ادەتتى قالىپتاستىرۋدا قاجىرلى ەڭبەك قاجەت.
ءتورت جىل بۇرىن امەريكادا «اتومنىە پريۆىچكي» دەگەن كىتاپ وقىدىم. ناتيجەسىندە, ومىرىمە بالانس ۇعىمى كەلدى. بۇرىنعىداي ءبىر اي بارىمدى سالىپ جۇمىس ىستەپ, ءبىر اپتا بوستان بوس دەمالۋ دەگەن قاعيدا جويىلدى. ءبىز ۇنەمى وزىمىزگە ۇلكەن ماقساتتار قويامىز. ونى ورىنداي الماعانىمىز ءۇشىن ءوزىمىزدى جازعىرامىز. مەن پەرفەكتسيونيست اداممىن, العا قويعان ماقساتتارىمنىڭ ورىندالعانى ماڭىزدى. ول ءۇشىن ۇلكەن ماقساتتى مىندەتتەرگە جىكتەيمىن. مىندەتتى تۇردە قويىن داپتەرىمە قالاممەن جازىپ, ورىندالعاندارىنا بەلگى سوعىپ وتىرامىن. ماسەلەن, قاراپايىم ءبىر كىتاپتى ءبىر ايدا ءبىتىرۋ ءۇشىن كۇن سايىن جارتى ساعاتتان كەم ەمەس ۋاقىتىمدى كىتاپ وقۋعا ارنايمىن. وسى رەتتە كۇش-جىگەرىم سىنالادى. قاتتى قينالىپ جاتسام, شارۋالارىمنىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى كەم دەگەندە كۇنىنە ءبىر بەت مىندەتتى تۇردە وقيمىن دەپ ءوزىمنىڭ كۇنتىزبەلىك تىزىمىمە ەنگىزەمىن. بىراق مىندەتتى تۇردە كەمى 10 بەت وقىلادى. ءتىپتى ودان از وقىسام دا ءوزىمدى قينامايمىن. ماڭىزدى ءبىر نارسەنى كوزدەدىڭ بە, كىشكەنتاي قادامداردان باستاۋ كەرەك. ويتكەنى باسى وڭاي بولعان سوڭ, وعان كىرىسىپ كەتۋ دە جەڭىل بولادى. سوندا ءسىز ءوزىڭىزدى پسيحولوگيالىق تۇرعىدا ىشتەي جەمەيسىز.
ومىردە تەپە-تەڭدىكتى ۇستاۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر مولشەردە ميدى الداپ, كۇش جۇمساۋ قاجەت بولادى. سوندا ءسىز جاساعان كەز كەلگەن ىستە ناتيجە بولادى. جامان ادەتتى جاساۋ تىم جەڭىل, ودان بولىنەتىن ءدوفاميننىڭ قۋاتى دا ۇزاققا سوزىلمايدى. ال جاقسى ادەتتىڭ بارلىعى بەلگىلى ءبىر مولشەردە ەنەرگيانى قاجەت ەتەدى. بىراق ودان بولىنگەن ەموتسيا ساپالى, ۇزاق ۋاقىتقا تاتيدى.
تاعى ءبىر ماسەلە – بىزگە الەۋمەت نە تاڭادى, سونى بەيسانالى تۇردە قابىلدايمىز. ءبىر جاعىنان دىنشىلدىك بار. قوعاممەن بەكىتىلگەن تاپتاۋرىندار كوپ. ال امەريكادا كوزقاراس, تانىم, ءبارى مۇلدە بولەك. راس, جامان ادەت ادامعا تەز جۇعادى. ءسىزدىڭ ورتاڭىز بيزنەستى ءۇيىرىپ وتىرعان ازاماتتار بولسا, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ءسىز دە سولاردىڭ ءبىرى بولاسىز. ايتپاقشى, مەتابوليزم دۇرىس جۇمىس ىستەسە, ەنەرگياعا تولىپ جۇرەسىز. زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, فەيك اقپاراتتار ادامنىڭ ساناسىنا تەز تاڭىلادى. سوندىقتان اقپاراتتاردى دا سارالاي ءبىلۋ قاجەت.
مەن ۇنەمى قويىن داپتەرىمە جوسپارلارىمدى جازىپ وتىرامىن. بۇل مەنىڭ ەكىنشى ميىم سەكىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ميىمدا ارتىق زاتتار بولمايدى. ءتىپتى كىممەن قاي ۋاقىتتا كەزدەسۋىم قاجەت ەكەنى جازىلىپ تۇرادى. ەموتسيالارىمدى دا سول كۇندەلىككە جازامىن. تۇپتەپ كەلگەندە, سپورتپەن اينالىسىپ, ساپالى ەنەرگيا الۋعا ۇمتىلۋ قاجەت. ادام روبوت ەمەس قوي, مەنىڭ دە شارشايتىن, قاجيتىن كەزىم بولادى. بىراق قاتتى سترەسسكە ءتۇسىپ, ءوزىمدى ىرىقسىز جىبەرە سالمايمىن. تازا اۋاعا شىعىپ دەمالىپ, مەيلىنشە جانىم قالاعان دۇنيەلەردى ىستەپ, 1-2 كۇندە ءوزىمدى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ الامىن.
– بيزنەسىڭىزدى قازاقستاندا وتىرىپ تا باسقارا الاسىز. جالپى, قانشا وتباسىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىرسىز؟
– جانىما تمد ەلدەرىنىڭ ازاماتتارىن توپتاستىردىم. قازىر قولاستىمدا جازدا 180-190 ادامعا دەيىن, قىستا 80-90 قىزمەتكەرىم بولادى. بۇعان قوسا قازاقستاندا 10 ازاماتتى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىن. ولار امەريكا نارىعىنداعى ايلىقتى الادى. جۇمىستىڭ بارلىعىن قاشىقتا وتىرىپ تا ىستەۋگە بولادى. بىراق مەن تۇبەگەيلى ەلگە ورالمادىم. مىنا جاقتا بىرنەشە كاسىپتىڭ باسىن ۇستادىم. ءالى جوسپار كوپ. بەس جىلدا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ باي 50 ازاماتتىڭ قاتارىنا كىرسەم دەگەن ماقسات بار. ءبىر تۇيگەنىم, اقش-تا ءبارىبىر سەن قانشا مىقتى بولساڭ دا, يمميگرانت بولىپ قالاسىڭ. ال ءوز ەلىڭدە سەن قاراپايىم قازاقتىڭ بالاسى اقجولسىڭ...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»