ونەركاسىپتىك ۇيىمدارعا كيبەرشابۋىل كۇشەيىپ تۇر

وسىعان قاراماستان Kaspersky ICS CERT 2023 جىلى ونەر­كا­سىپ­تىك ۇيىمدارعا جاسالاتىن كيبەر­شابۋىلداردىڭ سانى ەداۋىر وسكەنىن رەسمي تۇردە حابارلاپ وتىر. ويتكەنى وسىنداي قىلمىستىق ارەكەتتەر بۇكىل الەمدەگى ونەركاسىپتىك ۇيىم­داردىڭ قاسىرەتىنە اينالعان.

Kaspersky ICS CERT دەرەك­تەرى 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى جار­تى­­جىلدىعىندا بۇكىل ەلدىڭ ونەركا­سىپتىك كاسىپورىنداردا رەسمي تۇردە راستالعان كيبەروقيعالار سانى ءوسىپ كەلە جاتقانىن راستايدى. كەلەڭسىز وقيعالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بوپسالاۋشىلار تاراپىنان تۋىندايدى ەكەن. مۇنداي تۇجىرىمعا كومپانيا ساراپشىلارى شىعىن شەككەن ۇيىمداردىڭ كيبەرشابۋىلداردى رەسمي تۇردە راستاعان دەرەكتەرىن تالداۋ نەگىزىندە كەلىپ وتىر.

ەلىمىزدە 2023 جىلدىڭ ءبى­رىنشى توقسانىندا زياندى نىسان­­دار 25,17%-ى اۆتوماتتاندىرىل­­­عان باسقارۋ كومپيۋتەرلەرىندە (ابج) بۇعاتتالعان. بۇل وتكەن جىل­دىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا, شامامەن 2 پايىزدىق تارماققا جو­عارى. ابج كومپيۋتەرلەرى ءۇشىن ەڭ كوپ تارالعان قاۋىپتى كوزدەر قاتارىنا ينتەرنەتتەگى قاۋىپ-قاتەرلەر (13,39%) مەن الىنبالى تاسىعىشتار (2,83%) جاتادى.

وسى ارادا وقىرمانعا تۇسىنىك­­­تى بولۋى ءۇشىن ابج دەگەنىمىز – دە­رەكتەردى باسقارۋ مەن جيناۋ سەر­ۆەرلەرى (SCADA), دەرەكتەردى ساق­تاۋ سەرۆەرلەرى, دەرەكتەر شليۋز­­دە­رى, ينجەنەرلەر مەن وپەراتورلار­­­دىڭ ستاتسيونارلىق جۇمىس ستانسا­­لا­رى, ينجەنەرلەر مەن وپەراتور­لار­دىڭ ءموبيلدى جۇمىس ستانسالا­رى, تەحنولوگيالىق جەلىلەردى باسقارۋ ءۇشىن جانە ونەركاسىپتىك اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەلەرىنە ارنالعان بج ازىرلەۋگە پايدالانىلاتىن كومپيۋتەرلەر ەكەندىگىن ايتا كەتۋگە بولادى.

سونىمەن بارىنشا شابۋىلعا ۇشىرايتىن سالا – ونەركاسىپتىك ءوندىرىس بولىپ وتىر. ونىڭ ىشىن­دە, اسىرەسە ەڭ كوپ شىعىندى اۆتو­موبيل ءوندىرىسى مەن كولىك سالاسىن­داعى كومپانيالار كورىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, كەمە جاساۋ, لوگيستيكامەن بايلانىستى كومپانيالار زارداپ شەكسە, ميكروەلەكترونيكا وندىرىسىندە دە وڭايعا تۇسپەي تۇر.

ەكونوميكانىڭ «ناقتى» زار­داپ شەككەن سالالارىنىڭ الۋان­تۇرلىلىگى. كيبەرشابۋىلدار مەتال­لۋرگيا, فارماتسەۆتيكا, تاۋ-كەن ءوندىرىسى, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى جانە كوپتەگەن باسقا سالالارىن دا اينالىپ وتپەپتى.  بۇل تىزىمدە, ءتىپتى ايگىلى سنوۋبورد جابدىقتارىن, كيىم-كەشەك پەن جابدىقتى ءوندىرۋشى جانە ءورت ءسوندىرۋ جابدىقتارىنىڭ ەكى ءوندىرۋشىسى بار. كوپ ۇزاماي مۇنداي تىزىمدەردە بەلگىلى ءبىر تاۋاشالاردا جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمداردىڭ پايدا بولۋى عاجاپ ەمەس.

زارداپ شەككەندەر تىزىمىندە ءىرى ۇيىمدار مەن تانىمال ادامدار بار. سونىمەن قاتار تالاي ۇيىم وراسان شىعىننىڭ جاي-جاپسارىن جاريالاماۋعا تىرىساتىندىقتان, كەلتىرىلگەن زياننىڭ كولەمى تۋرالى تۇسىنىكتەمە الۋ قيىن. ويتكەنى كوپتەگەن ۇيىمدار كەرى سالداردان قورقىپ, شىعىنعا باتقانى تۋرالى مالىمەتتەردى جاسىرادى. سونىمەن قاتار كاسىپورىنداردىڭ بۇل تۋرالى  بىلمەۋى دە مۇمكىن.

كەڭ تاراعان شابۋىل ۆەكتورى. كەم دەگەندە ءۇش كورپوراتسيا ەكى ءتۇرلى MFT ونىمدەرىندەگى (مanaged File Transfer) جابىلماي قالعان وسال تۇستار ارقىلى كيبەرشابۋىلعا ۇشىراعان. ءىرى ۇيىمدار, سونىڭ ىشىندە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە پايدالاناتىن وسى نۇسقاداعى شەشىمدەر كليەنتتەر ءۇشىن كەزەكتى رەت قاۋىپ-قاتەر كوزىنە اينالىپ وتىر. كوپ جاعدايدا ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار تەحنولوگيالىق جەلىلەردە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءوز جەلىسىنىڭ ونە بويىندا قاۋىپتى وسال تۇستى جىلدام جاۋىپ ۇلگەرە المايدى.

شابۋىلداردىڭ كەسىرى. كيبەر­شابۋىلدار دەرەكتەردىڭ بۇ­زى­لۋى مەن ىشكى ات-جۇيەلەرىنىڭ ىركى­لىستەرىنە اكەلىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار كەيبىر جاعدايلاردا بىرنەشە اپتاعا سوزىلاتىن جانە تىكەلەي جۇزدەگەن ميلليون دوللارداي شىعىن الىپ كەلەتىن ونىمدەردى ءوندىرۋ مەن جونەلتۋدىڭ جوسپاردان تىس توقىراۋىنا تىكەلەي سەبەپ بولا الادى.

كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە وراي, Kaspersky ICS CERT باسشىسى ەۆگەني گونچاروۆ: «قىل­مىس­قا نەگىزدەلگەن شابۋىلدار بۇكىل الەمدەگى ونەركاسىپتىك ۇيىمدار­دىڭ ناعىز قاسىرەتىنە اينالدى. ونىڭ سالدارى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىنا عانا ەمەس, ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە كەسىرىن تيگىزەدى. اتاپ ايتقاندا, وتكەن جارتىجىلدىقتا ەلەكتر ەنەر­گەتيكاسى, ونىڭ ىشىندە ما­مانداندىرىلعان جابدىقتار, باع­دارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ كەشەندەرىن وندىرۋشىلەر, وعان قوسا ءتيىستى سەرۆيستەردى جەتكىزۋشىلەر بارىنشا شابۋىلعا ۇشىراعان سەك­تورلار تىزىمىنە ەندى. ءبىز كەز كەلگەن سەكتورداعى جانە كەز كەلگەن تۇردەگى كاسىپورىنداردىڭ باسشىلارى كيبەرقاۋىپسىزدىك تاۋەكەلدە­رىن نازاردا ۇستاپ, قاجەتتى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالىپ وتىرامىز», دەگەن تۇسىنىكتەمە بەردى.

قورىتا كەلگەندە, ابج كوم­پيۋ­تەرلەرىن كيبەرقاۋىپتەردەن قور­عاۋ ءۇشىن «كاسپەرسكي زەرتحا­ناسى» قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن دەر كەزىندە تانىپ, جويىپ وتىرۋعا وت-جۇيەلەردىڭ قاۋىپسىزدىك ءاۋديتىن جۇرگىزۋگە كەڭەس بەرەدى.

بارلىق ماڭىزدى ونەركاسىپ­­تىك جۇيەلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋ ماقساتىندا وپەراتسيالىق تەح­نولوگيالاردىڭ سوڭعى قۇرىل­عىلارىن, جەلىلەردى قورعاۋ شە­شىم­دەرىن پايدالانۋدىڭ كومەگى زور. وعان قوسا, قىزمەتكەرلەرگە كيبەرگيگيەنا نەگىزدەرىن ۇيرەتىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى.

الماتى