ءحالىڭ قالاي, بوبەكجاي؟

عازيزا كەمەلقىزى – ءۇش بالا تاربيەلەپ وتىرعان انا. قوستاناي وبلىسىندا تۇراتىن ونىڭ كۇيەۋى كورشى اۋىلعا قاتىناپ جۇمىس ىستەيدى. ءوزى 1,5 جاسار بوپەسىمەن ۇيدە وتىر. جۇمىسقا شىققىسى كەلەدى, بىراق بالاسىن بەرەتىن بالاباقشا جوق.

– ءبىر جالاقىعا ءۇش بالا, ەكى ەرەسەكتىڭ كۇن كورۋى قيىن. بوپەمنىڭ 1,5 جاسقا دەيىنگى جاردەماقىسى توقتادى. ايتەۋىر ونىسى ءوزىنىڭ جورگەگىن, قوسىمشا تاماعى مەن كيىمىنە جاراپ جاتاتىن ەدى. ەندى جۇمىسقا شىقپاسام بولمايدى. شىعايىن دەسەم, اۋىلىمىزداعى جالعىز بالاباقشا بالانى 3 جاستان باستاپ قانا قابىلدايدى. ەندى بالام 3-كە كەلگەنشە جۇمىسقا شىقپاي, ۇيدە وتىراتىن بولسام, قارىزعا باتامىز. ونى قالامايمىن. امالسىز بالا كۇتۋشى ىزدەپ جاتىرمىن, ولاردىڭ ءوزى اۋىلدىق جەردە تاڭنان كەشكە دەيىن قارا­عانعا 70-80 مىڭ تەڭگە سۇرايدى. سوندا جالا­قىمنىڭ جارتىسىن سوعان بەرەمىن. ال بالاباقشا بولعاندا كۇتۋشىگە قاراعاندا الدەقايدا از تولەر ەدىم. اۋىلىمىزداعى بالاباقشاعا ءبىر بالاعا 15 مىڭ تەڭگە الادى, – دەيدى ع.كەمەلقىزى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا: «قازاقتا «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ءسوز بار. سوندىقتان مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە جۇمىسى باستى نازاردا بولۋى كەرەك. الايدا بىزدە ەكىدەن التى جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ جارتىسىنان كوبى عانا بالاباقشاعا بارادى. مۇنداي ولقىلىققا جول بەرۋگە بولمايدى», دەگەن ەدى.

مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار سانى جىل سايىن بالا تۋ مەن كوشى-قون جاعدايىنا بايلانىستى ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. بۇگىندە 2-6 جاس ارالىعىنداعى 26 952 بالا كەزەكتە تۇر. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە قاراستى بالالاردى ەرتە دامىتۋ ينستيتۋتى­نىڭ ديرەكتورى مانار اداموۆا ەلىمىزدە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردى كوبەيتۋدىڭ بىرنەشە تەتىگى قاراستىرىلعانىن ايتتى.

– بۇل – وتە كۇردەلى ماسەلە. شىنى كە­رەك, 3-6 جاستاعى بالالاردى قامتىعاننىڭ وزىندە كەزەكتە تۇرعاندار بار. وسى ماسەلەگە قاتىستى بىلتىردان باستاپ رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق وبلىسقا بالاباقشا اشۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى ءبولىندى. سول قاراجات جەكەمەنشىك-ارىپ­تەستىك نەگىزىندە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم­دار جەلىسىن كوبەيتۋگە جۇمسالادى. مەگاپو­ليستەردە ءىرى تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ ءبىرىنشى قاباتىنان بالاباقشا سالۋعا رۇقسات بەرىلگەن, وسى ءۇشىن سانيتارلىق نورمالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ءبىز مينيسترلىك تاراپىنان ءار وبلىستىڭ جاۋاپتىلارىنان «جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءسىزدىڭ وڭىردە وسىنشاما ورىندىق بالاباقشا اشىلۋى كەرەك. مىناۋ جەكەمەنشىك-ارىپتەستىك نەگىزدە, ەندىگىسى تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا, ەندىگىسى جەكە عيمارات رەتىندە بولاتىنىن ايتتىڭىز, قايسىسى قالاي ورىندالدى؟» دەپ جاۋاپ الىپ وتىرمىز, – دەيدى م.اداموۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت 2019 جى­لى مالىمدەگەندەي, 2 جاستان بالالاردى بالا­باقشامەن قامتۋ نەبارى 48 پايىز بولعان. ودان بەرى ءبىراز جۇمىس ىستەلدى. ناتيجەسىندە, 2 جاس­تان بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ كورسەتكىشى 84,7 پايىزعا جەتتى. دەگەنمەن قامتۋ دەگەن كەزدە سۇرانىسقا ساي ەسەپتەلەتىنىن ەسكەرگەن ءجون.

– جالپى, بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ ماسەلەسىندە ءبىر نارسەنى ءتۇسىنۋ كەرەك. سۇرانىس دەگەن بار, ياعني اتا-انا بالاسىنا بالاباقشا كەرەك ەكەنىن ءبىلدىرىپ, كەزەككە قويادى. مىسالى, بالاباقشاعا بارۋدى قاجەت ەتكەن 3-6 جاستاعى بالالاردىڭ 98 پايىزى قامتىلدى. بىراق ەلىمىزدەگى 3-6 جاستاعى بارلىق بالانىڭ 98 پايىزى قامتىلدى دەگەن ءسوز ەمەس, ياعني ونىڭ ىشىندە كەزەككە تۇرماعان, بالاباقشاعا بارۋدى قۇپ كورمەيتىن, اتا-اجەنىڭ تاربيەسىندە بولۋىن قالايتىندار بار. سول سەكىلدى 2-6 جاستاعى بالالاردى قامتۋ كورسەتكىشىنىڭ دە 84,7 پايىزى كەزەكتە تۇرعانداردىڭ ەسەبى بويىنشا ەسەپتەلگەن. سەبەبى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭدا كورسەتىلگەندەي, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ ورتا ءبىلىم سەكىلدى مىندەتتەلمەگەن. وسىعان وراي, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمعا بالاسىن بەرۋ-بەرمەۋ دە مىندەتتى ەمەس. بىراق بالانى مەكتەپكە دايىنداۋ – اتا-اناعا دا, ۇكىمەتكە دە مىندەت, – دەيدى بالالاردى ەرتە دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.

م.اداموۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە بيىل ماڭىزدى قۇجات قابىلداندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باع­دار­لاماسىنداعى بارلىق كوزدەلگەن ماقسات-مىندەت, تاپسىرما 2023-2029 جىل­دار­عا ارنالعان ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ تۇجىرىم­داماسىندا قامتىلدى. وسى اتالعان تۇجىرىم­دامانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىندا 2-6 جاستاعى بالالاردى بالاباقشامەن تولىق قامتۋ ءىسى ناقتى كورسەتىلگەن. 2027-2028 جىلدارى بۇل ماسەلەنى تولىعىمەن شەشۋ جوس­پارلاندى.

قامتۋ ماسەلەسىن جولعا قويدىق دەلىك, بالاباقشا اشىلعانىمەن, ورىن تابىل­عانىمەن, ولاردى تاربيەلەيتىن, وقىتاتىن تاربيەشى بولماسا, نە ىستەيمىز؟ وندا وعان دەيىنگى جانكەشتى جۇمىستىڭ ءمانى بار ما؟ قايت­پەك كەرەك؟ وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ جا­قىندا جاريالاعان اقپاراتىنا سۇيەنسەك, ەلى­مىزدەگى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا 97 188 پە­داگوگ جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 94 648-ءى – ايەل­دەر, 2 540-ى – ەرلەر. بالاباقشالارداعى ەڭبەك ەتەتىن پەداگوگتەردىڭ ىشىندە 64 051-ءى – ەڭبەك ءوتىلى 10 جىلعا جەتپەيتىن جاس ماماندار. ال تاجىريبەسى 10 جىلدان 20 جىلعا دەيىنگىلەر – 20 083. وسى سالادا 20 جىلدان 30 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مامانداردىڭ سانى 8 320 ادامدى قۇرايدى. ال 30 جىلدان اسا ەڭبەك ءوتىلى بار پەداگوگ سانى – 4 734. بىراق وسى دەرەكتە ماڭىزدى ءبىر سۇراققا جاۋاپ جوق. قازىر جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مامانداردىڭ قانشاسى ءدال وسى ماماندىقتى بىتىرگەندەر؟ ودان كەيىن تاعى ءبىر ماسەلە: كادر تاپشىلىعى قالاي شەشىلەدى؟

– 2020 جىلدان باستاپ دەموگرافيالىق ءوسىم بايقالدى. سول جىلى تۋعان بالالار قازىر بالاباقشاعا باراتىن جاسقا جەت­تى. بۇل ءوز كەزەگىندە بالاباقشاعا عانا ەمەس, بالاباقشا ماماندارىنا سۇرانىستى ارت­تى­رادى. مىسالى, كەيىنگى ەكى جىلدا مەك­تەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا پەداگوگتەرگە دەگەن سۇرانىس ەكى ەسە ارتقان. قازىر 98 مىڭ پەداگوگ بار, 16 مىڭ پەداگوگ جەتىسپەيدى. جو­عارى وقۋ ورىندارى جانىنان مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ پەداگوگتەرىنە ارنالعان قايتا دايارلاۋ كۋرستارى اشىلىپ جاتىر. كو­روناۆيرۋس پاندەمياسىنا دەيىن جىلىنا 5 مىڭ پەداگوگ قانا كۋرستان وتەتىن ەدى. بۇگىندە جىلىنا 20 مىڭ پەداگوگ كۋرستان وتەدى. تالاپ بويىنشا بالاباقشاعا پەداگوگيكالىق ءبىلىمى بار ماماندار عانا قابىلدانادى. اراسىندا باستاۋىش سىنىپ, بولماسا جالپى ءپان مۇعالىمى رەتىندە وقىپ بىتىرگەندەر بولۋى مۇمكىن. بىراق ءبارى جاس ەرەكشەلىك پەداگوگيكاسى مەن پسيحولوگياسىن وتەدى, وقيدى. ال پەداگوگيكالىق ەمەس ماماندىقتى بىتىرگەندەر بالاباقشادا تاربيەشى بولىپ جۇمىس ىستەۋدى قالاسا, قايتادان وقۋىنا تۋرا كەلەدى, – دەپ جاۋاپ بەردى م.اداموۆا.

ال پەداگوگيكالىق ەمەس ماماندىقتى, ايتالىق, ەكونوميكا, زاڭ, مەنەدجمەنت بويىن­شا ءبىتىرىپ, ءوز سالاسىندا جۇمىس تاپپا­عانداردى بالاباقشادا, ونىڭ ىشىندە 2 جاستاعى بالالار باراتىن توپتاردا ەڭبەك ەتۋگە تارتۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى بار ما؟ مۇمكىن سابيلەرمەن جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ جالاقىسىنا ۇستەمەاقى قوسۋ كەرەك شىعار. «سىر جۇلدىزى» بوبەكجاي-بالاباقشاسىنىڭ تاربيەشىسى ۇلبيكە مولدابەك مۇنداي ۇسىنىس وزگە توپتارداعى تاربيەشىلەردىڭ ەڭبەگىن الالايتىنىن, سوندىقتان قولدامايتىنىن ايتىپ, ماسەلەنى شەشۋگە ءوز ۇسىنىسىن جەتكىزدى.

– وسىعان دەيىن اشىلعان بالاباقشالار­دىڭ ءبارى كەزىندەگى «بالاپان» باعدارلاماسى­مەن اشىلعان. بۇل باعدارلاما بويىنشا 3-6 جاستاعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم­دارمەن قامتۋ كوزدەلدى. سوندىقتان 2 جاس­­تان باستاپ قابىلدايتىن كىشى توپتار بۇعان دەيىن اشىلعان بالاباقشالاردا جوق. ال ءبىزدىڭ ۇيىم بوبەكجاي-بالاباقشا بولعاندىقتان, بالالار 2 جاستان قابىلدانادى. بوبەكجاي-بالاباقشالاردى كوبەيتۋ, بولماسا قازىرگى قىزمەت كورسەتىپ تۇرعان ۇيىمداردان كىشى توپتاردى اشۋ ءۇشىن 2 جاسار بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن تاربيەشىلەردىڭ جالاقىسىنا قوسىمشا ۇستەمەاقى تولەۋدى ۇسىنىپ جاتادى. مەنىڭشە, بۇل دۇرىس ەمەس, سەبەبى ءار توپتا جۇمىس ىستەۋدىڭ ءوز ەرەكشەلىگى, جاۋاپكەرشىلىگى بار. البەتتە, كىشى توپتاعى بالالارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ قيىندىعى بولەك, ولارعا قاراپايىم قاسىق ۇستاۋ سەكىلدى داعدىلاردى ۇيرەتۋگە تۋرا كەلەدى, بىراق سايكەسىنشە ولاردى ەرەسەك توپتارداعىداي وقىتۋعا كۇش جۇمسامايسىڭ. سوعان ساي اتا-انادان دا «مەنىڭ بالام نەگە وقي المايدى, ءارىپ تانىمايدى, سۋرەت سالا المايدى, ساناۋدى بىلمەيدى؟» دەيتىن شاعىمدار بولمايدى. دەسە دە 2 جاستان قابىلدايتىن بالاباقشالار جەلىسىن كوبەيتۋگە اتقارۋشى بيلىكتەن بەرىلەتىن تاپسىرما, تالاپ قانا ەمەس, تاربيەشىنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋگە جاسالاتىن جاعداي دا كەرەك. ويتكەنى كوپ ارىپتەس كىشى توپتارعا بارعىسى كەلمەيدى. سول سەبەپتى ولاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەتىپ, كىشى توپتارداعى بالا سانىن ازايتۋ قاجەت, – دەيدى ۇلبيكە مولدابەك.

ونىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى تالاپ بويىنشا كىشى توپتاردا ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋگە بالا سانىنىڭ كوپتىگى قيىندىق تۋعىزادى. سەبەبى بۇل توپتاردا ەندى عانا ءجۇرۋدى, سويلەۋدى بىلەتىندەر دە, ءتىپتى ءالى كۇنگە جورگەكپەن جۇرەتىندەر دە, جانىنداعى قۇرداسىنان ويىنشىقتى تەك ۇرۋ نەمەسە تىستەۋ ارقىلى عانا الاتىندار دا بار. ولاردىڭ اربىرىنە كوز, كومەك, كۇتىم كەرەك. 1,5 جاسار بالالار باراتىن ءى كىشى توپتاردا 15 بالا تاربيەلەنەدى. ال 2 جاسار بالالار تاربيەلەنەتىن ءىى كىشى توپتاردا كوپ دەگەندە 20 بالا قابىلدانادى. بالا سانىن ءار توپتا بەسەۋگە ازايتۋ قاجەت.

– ءوزىڭىز ويلاپ كورىڭىزشى, وتباسىندا 1,5-2 جاسار ءبىر عانا بالاعا كەيدە بىرنەشە ادام ءجۇرىپ قاراي الماي قالامىز. ال ول اناسىنان اياق استى الىستاپ, ءوزى بۇرىن كورمەگەن جەردە قالسا شە؟ وندايدا بالا ۇيرەنىسەم دەگەنشە جىلايدى, اناسىنان جىراقتاپ قالعىسى كەلمەيدى, اراسىندا ومىراۋدان شىقپاعاندارى بولادى, ولار ءدامدى تاماق جەسە دە, انا ءسۇتىن اڭسايدى. ەندى ءبىر تاربيەشىگە ءدال سونداي 20 بالانى جاۋاپكەرشىلىككە قالدىرىپ كورىڭىز, وڭاي ەمەس. تۇسكە دەيىن سەرۋەنگە الىپ شىققاندا سونشاما بالانى كيىندىرۋدى ەلەستەتىڭىز. سول سەبەپتى ءى كىشى توپتا 10, ءىى كىشى توپتا 15 بالادان اسپاسا, تاربيەشىنىڭ جۇمىسى جەڭىلدەيدى, ماماندار دا بوبەكتەردى قابىلداۋدان قاشپاس ەدى. ەگەر مينيسترلىككە مۇنداي شەشىم شىعارۋ قيىن بولسا, بالا سانىن ازايتپاي, وزگەرتپەي, تەك كىشى توپتاردا تاربيەشىنىڭ كومەكشىسىن ەكەۋگە كوبەيتۋ قاجەت. ويتكەنى بىزدەگى تاربيەشىنىڭ كومەكشىلەرى كوبىنە توپتىڭ تازالىعىنان, بالالارعا تاماق بە­رۋدەن, ىدىستاردى جۋدان بوساي بەرمەيدى. تار­بيەشىگە بالا قاراسۋعا فيزيكالىق تۇرعى­دا ۇلگەرمەيدى, – دەيدى ول.