ۇلتتىق ۆاليۋتا – كەز كەلگەن تاۋەلسىز ەلدىڭ ءتول نىشانى. اڭساپ كۇتكەن ازاتتىقتىڭ ارنايى اتريبۋتتارىنىڭ ءبىرى. بۇل – ەگەمەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, ونى باسقارۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى. كەز كەلگەن ەلدىڭ شەجىرەسى ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ تاريحىنا تىكەلەي بايلانىستى بولىپ كەلەدى. تالاي مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتا تاريحى عاسىرلار بويى قالىپتاسقانى دا بەلگىلى. وعان سارعايعان تاريح پاراقتارى كۋاگەر. ال ەندى ءتول تەڭگەمىزدىڭ تاريحى تۋرالى از-كەم ءسوز الساق.
كەڭەس وداعىنىڭ ىرگەسى سەتىنەگەننەن كەيىن قارجىلىق جۇيەسى دە قۇلدىراي باستادى. بىرقاتار سەبەپكە بايلانىستى, ەڭ الدىمەن, ساياسي سيپاتى بولسا كەرەك, بالكىم, جاس مەملەكەتتەردىڭ دەربەستىككە دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ اسەرىنەن بە, ءبىرتۇتاس ۆاليۋتا (رۋبل) ايماعىن ساقتاۋ ساتسىزدىككە ۇشىرادى. ونىڭ ۇستىنە سوتسياليستىك ديرەكتيۆالىق مودەلگە نەگىزدەلگەن زاڭنامامەن نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋدىڭ ەش قيسىنى بولمايتىنى دا تۇسىنىكتى ەدى.
سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان قازاقستان دا تمد-نىڭ بىرقاتار باسقا ەلدەرىمەن بىرگە «رۋبل ايماعىندا» قالا تۇردى. ويتكەنى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ باسشىلىعى وسى قادامى ارقىلى جۇمىس ورىندارىن عانا ەمەس, كەڭەس وداعىنان مۇراعا قالعان كوپتەگەن كاسىپورىنداردى دا ساقتاپ قالۋعا بولاتىنىن جاقسى ءتۇسىندى. وسىنىڭ ارقاسىندا ەل تۇرعىندارى وتباسىن اسىراپ, كۇن كورۋگە مۇمكىندىك الدى.
وسىلايشا, رۋبل تاۋەلسىز دامۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە بارلىق پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەرگە, ونىڭ ىشىندە تمد-عا كىرمەگەن ەلدەرگە دە مۇرا بولىپ قالدى. كسرو ىدىراعاننان كەيىن اقشالاي ىدىراۋ ۇدەرىسى وتە قيىنعا سوقتى. جانە ونىڭ اقىرى بارلىق پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن ەنگىزۋمەن اياقتالدى. كەڭەستىك ۆاليۋتا ەشكىمگە كەرەكسىز بولىپ قالدى.
كەزىندە قازاقستان كسرو-نى, ەڭ الدىمەن, كومىرمەن جانە بولاتپەن, سونداي-اق بۇكىل كەڭەس ونەركاسىبىنىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن باسقا پايدالى قازبالارمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتىپ وتىردى. بارلىق دەرلىك جەتكىزىلىم تىزبەكتەرى ورال مەن سىبىرگە بايلانىستى ەدى. ەنەرگەتيكالىق تۇرعىدان قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگى, باتىسى مەن شىعىسى ءبىر-بىرىمەن بايلانىسپادى. وداقتىڭ ءاۋ باستاعى ويلاعانى دا وسى ەدى. سولتۇستىگى رەسەيمەن, وڭتۇستىگى قىرعىزستانمەن (ەلەكتر ەنەرگياسى) جانە وزبەكستانمەن (گاز) ءبىر جۇيەدە بولدى. باتىس وڭىردە 1979 جىلى اشىلعان تەڭىز جانە قاراشىعاناق سىندى ءىرى مۇناي-گاز كوندەنساتتى كەن ورىندارىن يگەرۋ باستالىپ كەتتى. بىراق قازاقستاننىڭ وزىندە بۇل سالاداعى ماماندار تاپشى بولدى. قاراشىعاناقتا جۇمىستى, مىسالى, رەسەيلىك «گازپروم» جۇرگىزدى.
الايدا 1993 جىلى رەسەي فەدەراتسياسى وڭتۇستىكتەگى كورشىسىن رۋبل ايماعىنان شىعارىپ جاتقانىن مالىمدەدى. قازاقستان بۇعان قالاي جاۋاپ بەردى؟
«گازپروم» قاراشىعاناقتان كەتتى. قازاقستان مۇناي كەن ورىندارىن ءوز بەتىمەن يگەرۋگە كىرىستى, مامانداردى جەدەل وقىتۋمەن قاتار, «شەۆرون», «بريتيش گاز», «حارريكەين» سياقتى باتىستىق مۇناي كومپانيالارىن دا شاقىرا باستادى. ادىمى باياۋلاعان الىپ زاۋىتتار جاڭا ينۆەستور تاپتى. جوعارى ۆولتتى ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرى سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي سوزىلدى. قارا جانە ءتۇستى مەتالل قىتايعا جونەلتىلە باستادى, ويتكەنى بۇل مەملەكەت ەكونوميكالىق تۇرعىدان تەز دامي باستاعان-تىن. كەي تۇستاردا شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ىعىنا جىعىلۋعا دا تۋرا كەلەتىن جاعداي ۇشىراستى. ويتكەنى بىزدە باسقا تاڭداۋ بولعان جوق ەدى. ەڭ باستىسى, قازاقستان وسىنداي قيىندىقتاردى ەڭسەرە وتىرىپ ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنى اينالىمعا ەنگىزدى.
1992 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قازاق ەلىنىڭ باسشىلىعى تەك رەسەي رۋبلىنە ارقا سۇيەۋدىڭ اياعى ورتا جولدا قالدىراتىندىعىن ءتۇسىندى, ءوز ۆاليۋتاسىن شىعارۋ جولىندا باتىل قادام جاساۋعا كوشتى. جاڭا اقشا شىعارۋ تۋرالى كەلىسىمشارت بريتاندىق «حارريسون» فيرماسىمەن جاسالدى. 1993 جىلى 1,3,5,10,20,50 جانە 100 تەڭگەلىك ۆەكسەلدەر قازاقستانعا جەتكىزىلدى.
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنىڭ جاسالۋ تاريحى ەل پرەزيدەنتىنىڭ 1993 جىلى 12 قاراشاداعى №1399 «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ تۋرالى» جارلىعىمەن باستالدى. 1993 جىلعى 15 قاراشاداعى قۇجاتقا سايكەس ەلدە ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە ەنگىزىلدى. ۇلتتىق ۆاليۋتانى اينالىمعا ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جاڭا دەڭگەيىنىڭ نەگىزى بولىپ قالاندى. تەڭگەنىڭ اينالىمى ەگەمەن ەلگە ۇلتتىق نارىقتىق ەكونوميكانى قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى العاشقى قادامداردى جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ەلىمىزدە ۇلتتىق ۆاليۋتا وتە قىسقا مەرزىمدە – ءبىر جىلدىڭ ار جاق-بەر جاعىندا دايىندالدى. سوعان قاراماستان تەڭگەنىڭ ونىمدىلىك دەڭگەيى ەڭ جوعارى ساپادا بولدى, وسى سەبەپتەن ونى قولدان جاساۋ وتە قيىن ەدى. سول زامانداعى ءتول تەڭگەنىڭ 18 قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى بولدى. بۇل – سۋ بەلگىلەرى, قاۋىپسىزدىك جىپتەرى, ايقىن جانە قايتالاناتىن جاسىرىن بەينەلەر, كىشكەنتاي جازۋلار جانە تاعى باسقالار.
تەڭگە – الەمدەگى ەڭ قاۋىپسىز ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ ءبىرى. قازاقستان ۇلتتىق بانكى بانكنوتتارمەن جانە مونەتالارمەن بىرگە ينۆەستيتسيالىق جانە كوللەكتسيالىق مونەتالاردى شىعارادى. ينۆەستيتسيالىق مونەتالار كۇمىس پەن التىننان سوعىلدى. رەزيدەنتتەر ساتىپ الۋ كۇنى مەن باعالى مەتالدار باعاسىنا نەگىزدەلگەن ساتىپ الۋ باعاسى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتان پايدا كورە الادى.
كوللەكتسيالىق جانە قۇيما مونەتالار بەلگىلەنگەن تولەمدەر بويىنشا زاڭدى تولەم قۇرالى بولعانىمەن, ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – مادەني, ءبىلىم بەرۋ جانە ينۆەستيتسيالار. ارينە, ولار وتە شەكتەۋلى مولشەردە شىعارىلادى, تەك قازاقستاندا ساتىلادى, ال شەتەلدە جيناق باعاسىمەن ساتىلادى. قازاقستاننىڭ مونەتالارى مەن بانكنوتتارى نۋميزماتتاردىڭ حالىقارالىق جارىستارىندا بەدەلدى ورىندارعا يە بولدى. ولارعا كوپ جىلدىق تاريحى بار مونەتا ۇيلەرىنىڭ وكىلدەرى, جوعارى دەڭگەيلى الەمدىك نۋميزماتتار, سونداي-اق اقش, كانادا, گەرمانيا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, رەسەي, نيدەرلاند, ۋكراينا, ليتۆا, بەلارۋس وكىلدەرى قاتىساتىن.
ودان بەرىدە دە ءتول اقشامىز تالاي وزگەرىستى باستان كەشىردى. ديزاينى جاعىنان دا, ساپالىق جاعىنان دا, قورعانىش قابىلەتتىلىگى جاعىنان دا تۇلەپ-تۇرلەندى. ەڭ باستىسى, حالىق ءتول اقشاسىنا سەنىم ارتتى. ونىڭ ءبىر دالەلى – تەڭگەمەن سالىنعان دەپوزيتتىڭ دوللار نەمەسە باسقا دا ۆاليۋتالارمەن سالعان سالىمدارىنان جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتىرعاندىعى. ەل سەنگەن تەڭگە ەشقاشان تەڭسەلمەۋى كەرەك.
كەرىمسال جۇباتقانوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
اقتوبە