ەۋروپا وداعىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەس ەل

تاريحي ساپار

كەلىسسوز الدىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ەممانيۋەل ماكرون ءبىر-بىرىنە رەسمي دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن تانىس­­تىردى. قۇرمەت قاراۋىلىنىڭ باس­تىعى مەملەكەتتەر باسشىلارىنا راپورت بەرىپ, ەكى ەلدىڭ ءانۇراندارى شىر­قالدى. سودان كەيىن پرەزيدەنتتەر شاعىن قۇرامدا كەلىس­سوز جۇرگىزۋ ءۇشىن شىعىس زالىنا باردى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ەممانيۋەل ماكرونعا ءىلتيپات ءبىلدىرىپ, جىلى قارسى الدى.

– پرەزيدەنت مىرزا, ءبىز ءۇشىن بۇگىن ۇلكەن وقيعا. ءسىزدىڭ ساپارىڭىزدى ءبارىمىز قۇپتايمىز. مەنىڭ شاقىرۋىمدى قابىل الىپ, قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەنىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىن. قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جاقسى دامىپ كەلە جاتىر. دەگەنمەن ەكىجاقتى قارىم-قاتى­ناسقا تىڭ سەرپىن بەرۋ كەرەك. سون­دىقتان ءسىزدىڭ ساپارىڭىزدى تاريحي, وتە ماڭىزدى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇگىنگى كەلىسسوزدەر ناتيجەلى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. وعان ەشقانداي كۇمانىم جوق, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى فرانتسيا قازاق­ستاننىڭ ەۋروپا وداعىنداعى باستى جانە سەنىمدى سەرىكتەسى, سونداي-اق ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءىرى ينۆەستورىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ءوز كەزەگىندە ەممانيۋەل ماكرون قازاق­ستان مەن فرانتسيا اراسىنداعى بايلا­نىستارعا جوعارى باعا بەردى.

– پرەزيدەنت مىرزا, رەسمي ساپار­مەن كەلۋگە شاقىرعانىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىن. استاناعا كەلىپ, سىزبەن جۇز­دەسىپ وتىرعانىما قۋانىشتىمىن. وسى ساپاردى ۇيىمداستىرعانىڭىزعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. بۇل ساپار ءبىزدىڭ ەكىجاقتى سەرىكتەستىگىمىز ءۇشىن ماڭىزدى جىلمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. بۇگىن ءبىز وزەكتى حالىقارالىق ماسە­لەلەر بويىنشا پىكىر الماسىپ, بۇۇ جارعىسىن, سونىڭ ىشىندە اۋماق­تىق تۇتاستىق, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك قاعيدات­تارىن ساقتاۋعا بەيىلدى ەكەنىمىزدى تاعى دا ناقتىلاي الامىز. سونىمەن قاتار ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق ماسەلە­لەرىن تالقىلايمىز. ءبىز ەكونوميكالىق تۇرعىدان سەرىكتەس ەلدەرمىز. سونداي-اق قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىنداعى ەكونوميكالىق-ستراتەگيالىق ارىپتەس­تى­گىمىزدى ودان ءارى دامىتا تۇسەتىن ما­ڭىز­دى كەلىسىمدەرگە قول قويامىز. سىزبەن جۇزدەسىپ, ورتاق كۇن ءتارتىبىن تالقىلاۋ مۇمكىندىگى تۋعانى ءۇشىن قۋانىشتىمىن, – دەدى فرانتسيا پرەزيدەنتى.

مەملەكەتتەر باسشىلارى قازاق-فران­تسۋز ستراتەگيالىق سەرىك­تەس­تىگى­نىڭ قازىرگى جاي-كۇيى مەن دامۋ پەرس­­­پەكتيۆالارىن تالقىلادى. ساياسي ديالوگتى نىعايتۋعا, ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, ەنەرگەتيكالىق, كولىك-لوگيستيكا­لىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالا­لار­داعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. بۇدان بولەك, قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ەممانيۋەل ماكرون حالىقارالىق جانە وڭىرلىك كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماستى.

 

تاۋار اينالىمى 4 ميلليارد دوللارعا جەتتى

ەكىجاقتى كەزدەسۋدەن كەيىن قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ەممانيۋەل ماكرون ەكى مەملەكەتتىڭ رەسمي دەلەگا­تسيا­لارىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەلىسسوز جۇرگىزدى. مەملەكەت باسشىسى فرانتسيا پرەزيدەنتىنىڭ استاناعا العاشقى ساپارى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىن جانە كوپجاقتى ىنتىماق­تاس­تىقتى مۇلدە جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا مۇمكىندىك جاسايتىنىن اتاپ ءوتتى.

– فرانتسيا – قازاقستاننىڭ ەۋروپا­ وداعىنداعى ماڭىزدى ءارى سەنىمدى سەرىك­تەسى. بىلتىر ءوزارا تاۋار اينالىمى 30 پا­يىزعا ءوسىپ, 4 ميلليارد دوللارعا جەتتى. بيىلعى سەگىز ايدا ەكىجاقتى ساۋدا-ساتتىق كولەمى وتكەن جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 21 پايىزعا ارتتى, ياعني 2,7 ميلليارد دوللاردى قۇرادى, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, فرانتسيا بۇعان دەيىن ەل ەكونوميكاسىنا شامامەن 18,7 ميلليارد دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسيا سالعان. ەنەرگەتيكا, قۇرىلىس, اەروعارىش, فارماتسەۆتيكا, تاۋ-كەن جانە حيميا ونەركاسىبى, ماشينا جاساۋ سالالارىندا بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.

وسى رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ ەممانيۋەل ماكروننىڭ ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا قوسقان جەكە ۇلەسىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, ەكى ەل حالىق­­تارىنىڭ يگىلىگى جولىنداعى ىنتى­­ماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا قازاق­ستاننىڭ دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.

كەلىسسوز بارىسىندا تاراپتار جاسىل ەنەرگەتيكا, لوگيستيكا, ترانزيت, اۋىل شارۋاشىلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تسيفر­لاندىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى الداعى ىقپالداستىقتىڭ باسىم باعىت­تارىن ايقىندادى. مەملەكەت باسشىسى مادەني بايلانىستاردى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, فرانتسۋز مادەنيەتى مەن ءتىلىن قازاقستاندا ىلگەرىلەتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

ءوز كەزەگىندە ەممانيۋەل ماكرون ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمنىڭ قابىلدانعانىنا 15 جىل تولعانىن اتاپ ءوتىپ, فرانتسيانىڭ ءوزارا مۇددەنى كوزدەيتىن ءتۇرلى سالا­داعى ەكىجاقتى بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋعا نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى.

– ەكىجاقتى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار, سونىڭ ىشىندە اۋىل شا­رۋا­شىلىعى, ەنەرگەتيكا, جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا سالالارىنداعى بايلانىستار الداعى ۋاقىتتا تىڭ سەرپىنمەن داميدى دەپ ويلايمىن. ءبىز بۇرىنعى جوبالارعا دا, جاڭا باستامالارعا دا ينۆەستيتسيا سالۋ­دى قولدايمىز. بۇگىن وتە وزەكتى ماسەلە­لەر­دى تالقىلادىق. بۇدان بولەك مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىعىمىز دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. ءبىلىم-عىلىم سالالارىندا ناقتى كەلىسىم بار. 2024 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ قازاق-فرانتسۋز ۋنيۆەرسيتەتى ءوز جۇمىسىن باس­تايدى, – دەدى فرانتسيا پرەزيدەنتى.

سونىمەن قاتار ەكى ەل باسشىلارى وڭىرلىك جانە جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەلەرگە قاتىستى تۇراقتى قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارىپ, حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى ديالوگتى تەرەڭدەتۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

 

ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ – ورتاق مىندەت

ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردەن كەيىن مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكرون بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى ءۇشىن بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى. پرەزيدەنت, ەڭ الدىمەن, شاقىرۋىن قابىل الىپ, قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەنى ءۇشىن ەممانيۋەل ماكرونعا العىس ايتتى. سونداي-اق فرانتسيانى قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى وتە ماڭىزدى ءارى سەنىمدى سەرىكتەسى رەتىندە اتاپ ءوتتى.

– بيىل ەكى ەل اراسىنداعى ستراتە­گيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىل­عانىنا 15 جىل تولدى. دوستىق پەن ءوزارا قولداۋعا نەگىزدەلگەن وسى ىنتى­ماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋ – ورتاق مىندەتىمىز. ءبىز بىرگە كۇش جۇمىلدىرىپ, كوزدەگەن ماقساتقا جەتەمىز. مەن بۇعان كامىل سەنەمىن. سوندىقتان بۇگىنگى ساپاردىڭ ءمان-ماڭىزى ايرىقشا, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنت ەممان­يۋەل ماكرونمەن مازمۇندى كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ەكىجاقتى بايلانىستى نىعايتۋ جونىندە ناقتى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزگەنىنە نازار اۋداردى.

– فرانتسيا – قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋ­دا سەرىكتەسىنىڭ ءبىرى. بيىلعى سەگىز اي ىشىندە ساۋدا-ساتتىق كولەمى وتكەن جىل­مەن سالىستىرعاندا 21 پايىزعا ءوستى. ياعني 2,7 ميلليارد دوللارعا جەتتى. سون­داي-اق فرانتسيا نەگىزگى شەتەلدىك ينۆەس­تورلارىمىزدىڭ قاتارىنا كىرەدى. كەيىنگى 15 جىلدا فرانتسيادان قازاقستانعا 18,7 ميلليارد دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بۇگىندە ءبىز ەنەرگەتيكا, اتوم ونەركاسىبى, تاۋ-كەن, حيميا, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس زاتتارىن ءوندىرۋ, اەروعارىش جانە فارماتسەۆتيكا سالالارىندا ماڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. ەلىمىزدە «Alstom», «Total Energies», «Orano», «Vicat» سياقتى 170-تەن استام فرانتسۋز كومپانياسىنىڭ تابىس­تى جۇمىس ىستەۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كەلىسسوزدەر بارىسىندا ساۋدا, ەكونوميكا جانە ينۆەستيتسيا سالالارىنداعى ىقپالداستىقتىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋگە باسا ءمان بەرىلىپ, شيكىزات, اۋىل شارۋاشى­لىعى, كولىك, لوگيستيكا, جەڭىل ونەركاسىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, يننوۆاتسيا, قارجى جانە باسقا دا سەكتورلاردا تىڭ جوبالاردى قولعا الۋ ماڭىزدى ەكەنى اتاپ وتىلگەن.

– بۇل اسىرەسە, قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق احۋال كەزىندە اسا وزەكتى. وسى رەتتە ستراتەگيالىق مينەرالدار سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق نيەتى تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويىلدى. سونداي-اق «Boehringer Ingelheim», «Total Energies», «Alstom» كومپانيالارىمەن كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدىك. وعان جاڭا عانا وزدەرىڭىز كۋا بولدىڭىزدار. بۇل كە­لىسىمدەر ەكى ەل ءۇشىن دە پايدالى بولماق. جوسپارلانعان شارالاردى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى مينيسترلىكتەر دەڭگەيىندە ىلگەرىلەتۋ كەرەك. ول ءۇشىن ارناۋلى جۇمىس توبىن قۇرۋدى ۇسىندىم, – دەدى پرەزيدەنت.

 

تاريحي بايلانىستىڭ تامىرى تەرەڭ

سونىمەن قاتار ەكىجاقتى كەلىسسوز­دەر بارىسىندا «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ­گە جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىلعان. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەممانيۋەل ماكرونعا ەكى ەلدىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن بىرقاتار ناقتى ۇسىنىس ايتقانىن, ەلىمىز فران­تسيانىڭ «One Planet Summit» باستاماسى اياسىندا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەنىن ناقتىلاعانىن مالىمدەدى.

بۇعان قوسا, پرەزيدەنتتەر مادەني-گۋ­مانيتارلىق سالاداعى ىنتىماق­تاس­تىقتىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرىپ, ءبىلىم جانە عىلىم باعىتتارىنداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزگەن. مەملەكەت باسشىسى فرانتسۋز مەكتەپتەرىن اشۋعا, فرانتسۋز ءتىلىن ۇيرەتۋگە, اكادەميالىق بايلانىستى ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار كەلىسىمگە قول قويىلعانىن ايتتى.

– تاريحىمىزدا ەكى ەلگە ورتاق دەرەكتەر از ەمەس. حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى اباي فرانتسۋزدىڭ اتاقتى اقىنى جان دە لافونتەننىڭ مىسالدارىن قازاق تىلىنە اۋدارعان. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوبى فرانتسۋز ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ, فرانتسۋز ەلىنىڭ جوعارى مادەنيەتى مەن ساياسي تاجىريبەسىن زەرتتەگەن. قازاقتىڭ بەلگىلى ءانشىسى امىرە پاريج ساحناسىندا ءان شىرقاپ, تالايدى تامساندىرعان. كۇش اتاسى قاجىمۇقان فرانتسيانىڭ استاناسىندا ونەر كورسەتىپ, كورەرمەندى تاڭعالدىرعانى بارشاعا بەلگىلى.

ءبىز مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتى­ماقتاستىقتىڭ ماڭىزىن ەسكەرىپ, ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى جوبالاردى قولعا الۋعا ەرەكشە كوڭىل بولدىك. وسى ورايدا ەلىمىزدە فرانتسۋز مەكتەپتەرىن اشۋ­عا, فرانتسۋز ءتىلىن ۇيرەتۋگە, اكادەميا­لىق باي­لانىستى ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار كەلىسىمگە قول قويىلدى. ءبىز مۇنى جوعارى باعالايمىز.

سونداي-اق ءبىز ايماقتىق جانە جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە­لەر جونىندە پىكىر الماستىق. الەمدەگى ءتۇرلى ساياسي شيەلەنىستەر, ەكونوميكالىق داعدارىستار ەلىمىزدى الاڭداتىپ وتىر. ارينە, بارلىق تۇيتكىل بەيبىت جانە ديپلوماتيالىق جولمەن شەشىلۋگە ءتيىس.

جالپى, بۇگىنگى كەلىسسوز ءوزارا سەنىم جانە تۇسىنىستىك جاعدايىندا ءوتتى. وسى­نىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان مەن فران­تسيانىڭ قارىم-قاتىناسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى دەپ سەنەمىن. ەڭ باستىسى, قازىرگى ستراتەگيالىق باعىتىمىز – ەكى ەل حالقىنىڭ دا كەڭ قولداۋىنا يە بولعانى ەرەكشە قۋانتادى, – دەدى ق.توقاەۆ.

ەكى ەل باسشىلارى ايماقتىق جانە جاھان­دىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسە­لەلەر جونىندە پىكىر الماسىپ, الەمدەگى ءتۇرلى ساياسي شيەلەنىستەر مەن تۇيتكىلدەر بەيبىت جانە ديپلوماتيالىق جولمەن شەشىلۋگە ءتيىس دەگەن بايلامعا كەلگەن.

ءوز كەزەگىندە فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكرون  قازاقستانعا ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعانى ءۇشىن پرەزيدەنتكە العىس ايتىپ, ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى كەڭەيتۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق قازاقستان مەن فرانتسيانىڭ ۇستانىمدارى كوپتەگەن ماسەلەدە سايكەس كەلەتىنىنە نازار اۋداردى.

– ءسىزدىڭ ەلىڭىزدىڭ ءرولى مەن گەوگرا­فيا­لىق ورنالاسۋى, سونداي-اق ونىڭ اۋما­عىنىڭ ۇلكەندىگى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سوندىقتان بۇگىن ەكونوميكالىق ىن­تى­ماقتاستىعىمىز جان-جاقتى تالقى­لاندى. بۇگىن قول قويىلعان قۇجاتتار – وسىنىڭ ايعاعى. پرەزيدەنت مىرزا, ءسىز قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ جاتقان فرانتسۋز كاسىپورىندارىنىڭ ماڭىزىنا ارنايى توقتالدىڭىز. فرانتسۋز كومپانيالارى ساۋدا جانە ەنەرگەتيكا سالالارىندا ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىك ورناتتى. كومپانيالارىمىزدىڭ باسقا دا سالالاردا بىرلەسە جۇمىس ىستەگەنىن قالايمىز. ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارى بەلگىلى. ولار – ەنەرگەتيكا جانە اەروعارىش ونەركاسىبى سالالارى, – دەدى ەممانيۋەل ماكرون.

سونىمەن قاتار فرانتسيا پرەزيدەنتى قازاقستاننىڭ الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىنا توقتالدى.

– كومپانيالارىمىز بۇل ىسكە وڭ سەپ­تىگىن تيگىزە الاتىنىنا سەنىمدىمىن. ءبىز نارىقتى نىعايتۋعا ۇلەس قوسا الامىز. بۇل رەتتە اۋسىلعا قارسى ۆاكتسينا ءوندىرىسى جوبا­سىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ماڭىزدى كەلى­سىمگە قول قويىلدى. سونداي-اق دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىندا ورناتىلعان سەرىكتەستىكتىڭ كەلەشەگى زور. پرەزيدەنت مىرزا, ءسىز حالىقتارىمىز اراسىنداعى باي­لانىستاردىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايت­تى­ڭىز. ءبىز ءبىلىم بەرۋ باعىتىنداعى ىن­تى­ماق­­تاستىققا قاتىستى بىرقاتار كەلى­سىم­­گە قول قويدىق, – دەدى فرانتسيا پرەزيدەنتى.

كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە قازاقستان مەن فرانتسيا باسشىلارى بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى جانە ەكى ەلدىڭ رەسمي دەلەگاتسيا مۇشەلەرى مىناداي قۇجاتتارعا قول قويدى:

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستاندا فرانتسۋز دامۋ اگەنتتىگى توبىن قۇرۋ جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋى تۋرالى كەلىسىم;

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا حالىقارالىق (فرانتسۋز) مەكتەپتەر اشۋعا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا فرانتسۋز ءتىلىن وقىتۋعا قاتىستى كەلىسىم;

فرانتسيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ستراتەگيالىق پايدالى قازبالار بويىنشا ىنتىماقتاستىق تۋرالى بىرلەسكەن نيەت دەكلاراتسياسى;

«QazBioPharm «ۇح» اق مەن «Boehringer Ingelheim Animal Health France» كومپانياسى اراسىندا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا اۋسىلعا قارسى ۆاكتسينانى جەرگىلىكتى ءوندىرۋ بويىنشا ىنتى­ماقتاستىق, ليتسەنزيا جانە جەتكىزۋ تۋرالى كەلىسىم;

ەنەرگيانى جيناقتاۋ جۇيەسى بار, جيىنتىق قۋاتى 1 گۆت جەل ەلەكتر ستان­سالارىن سالۋ جوباسى بويىنشا بىر­لەسكەن كاسىپورىن تۋرالى كەلىسىم;

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تەمىر­جول لوكوموتيۆتەرى مەن جىلجىمالى قۇرامدى, سونداي-اق تەمىرجول تەحني­كاسىنىڭ قوسالقى بولشەكتەرىن ءوندىرۋ جانە ولارعا سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ» جوباسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ينۆەستيتسيالار تۋرالى كەلىسىم.

 

قازاق-فرانتسۋز بيزنەس-فورۋمى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكرون قازاق-فرانتسۋز بيزنەس-فورۋمىنىڭ اشىلۋىنا قاتىستى.

مەملەكەت باسشىسى بيىل قازاقستاندا ەكونوميكالىق ءوسىم كورسەتكىشى 4,7 پايىز دەڭگەيىنە جەتكەنىن, اسىرەسە, مۇنايدان تىس سالالاردا ەلەۋلى ۇدەرىس بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قازاق­ستان 2029 جىلعا قاراي ۇلتتىق ەكونو­مي­كانىڭ كولەمىن ەكى ەسە ارتتىرۋدى سترا­تەگيالىق ماقسات ەتىپ وتىر.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل ەكونوميكاسىنا شەتەلدەن ينۆەستيتسيا تارتۋ ىسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلەتىنىن مالىمدەدى. قازاقستانعا شەتەلدەن كەلگەن تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى ورتالىق ازياداعى باسقا ەلدەرگە سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمىنەن اسىپ تۇسەدى.

پرەزيدەنت قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماق­تاس­تىق ناتيجەلى دامىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى.

– قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي احۋالعا قاراماستان, بىلتىر ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى 30 پايىزعا ارتىپ, 4 ميل­ليارد دوللارعا جەتتى. وسى وڭ ءۇردىس بيىل دا ساقتالىپ وتىر. فرانتسيا – ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا 19 ميلليارد دوللارعا جۋىق قارجى قۇيعان ەڭ ءىرى حالىقارالىق ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى. بيىل العاشقى التى ايدا فرانتسۋز سەرىكتەستەرىمىزدىڭ قازاقستانعا سالعان تىكەلەي ينۆەستيتسياسى 50 پايىزعا ارتتى. بۇل – تاڭعالارلىق ءوسىم ءارى ەلىمىزگە دەگەن جوعارى سەنىمنىڭ بەلگىسى, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى بۇگىندە ەلىمىزدە ەكى جۇزگە جۋىق فرانتسۋز كومپانياسى جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. ولاردىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكا سەكتورىندا – «Total Energies», «Orano», «Air Liquide», ونەركاسىپ سالاسىندا – «Airbus», «Saint-Gobain», تەمىرجول سالاسىندا – «Alstom», اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى سەكتورىندا – «Lactalis» جانە «Danone» كومپانيالارى بار.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارىنا توقتالدى. ىقپالداستىقتى دامىتۋدا ەنەرگەتيكا سەكتورىنىڭ الەۋەتى زور. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان – فرانتسيا نارىعىنا شيكى مۇناي جەتكىزەتىن نەگىزگى مەملەكەتتىڭ ءبىرى. ەلىمىز ەكسپورت كولەمىن ارتتىرۋعا دايىن. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, مۇناي جانە گاز قورىن گەولوگيالىق بارلاۋ, ۋران ەكسپورتى, جەل, كۇن جانە گيدروەنەرگەتيكا سالالارىندا ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك مول.

– قازاقستان ۋران ءوندىرىسى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىندا جانە ەۋروپا تۇتىناتىن يادرولىق وتىننىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىنەن استامىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. اتوم ەنەرگەتيكاسى فرانتسيانىڭ ەنەرگەتيكا سەكتورىندا 63 پايىزدى قۇرايدى. وسىعان وراي ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كەڭەيتۋگە وراسان زور الەۋەتىمىز بار. اۋاعا تارالاتىن كومىرتەگى شىعارىندىلارىن كەلەشەكتە ءنول دەڭگەيىنە جەتكىزۋ ماقسا­تىن­داعى مۇددەمىز سايكەس كەلەدى. فرانتسيا سياقتى, قازاقستان دا ءوز ايماعىندا بۇل سالا بويىنشا كوشباسشى سانالادى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە كەلەر بولساق, جەل, كۇن جانە گيدروەنەرگەتيكا باعىتتارىنداعى ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن حالىقارالىق كوپتەگەن ءىرى كومپانيا قازاقستانعا كەلىپ جاتىر. جالپى قۋاتى 1گۆت بولاتىن جەل ستانساسى پار­كىن سالۋ ماقساتىندا فرانتسۋزدىق «Total Energies» كومپانياسىنىڭ 1,3 ميلليارد دولل­ار كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيۋعا نيەت ءبىل­دىرۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى. «جاسىل» سۋتەگى سالاسى دا زور الەۋەتكە يە. جوبا تابىس­تى جۇزەگە اسىرىلسا, قازاقستان ەكس­پورت­تاۋشىلاردىڭ وندىعىنا كىرە الادى. ءبىز ومىرلىك ماڭىزى بار ءوندىرىس, تەحنولوگيا جانە ساراپتامالىق ءبىلىم الماسۋ باعى­تىن­داعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا نيەتتىمىز, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

كووپەراتسيانىڭ تاعى ءبىر باعىتى – اسا ماڭىزدى شيكىزات ماتەريالدارىن ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ.

– جاھاندىق تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيا دامىعان سايىن, سيرەك كەزدەسە­تىن مەتال­دارعا سۇرانىس گەومەتريالىق ۇدەرىس­پەن وسەدى. جالپى, 2040 جىلعا قاراي ونداي مەتالدارعا سۇرانىس ءتورت ەسە, سونىڭ ىشىندە ليتي ەلەمەنتىنە قاجەت­تىلىك 10 ەسە ارتادى دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. قازاقستاندا جالپى قۇنى 46 تريل­ليون دوللارعا باعالاناتىن 5 مىڭ­داي بارلانباعان كەن ورنى بار. وسى رەتتە اتالعان سالانى بىرلەسە يگەرۋ ىسىندە ەلىمىز سەنىمدى سەرىكتەس بولا الادى. بۇ­گىندە ءبىز ەۋروپا وداعىنىڭ ەكونومي­كاسىنا قاجەتتى 30 سيرەك كەزدەسەتىن مەتال­دىڭ 16-سىن وندىرەمىز جانە ەۋروپا نارى­عىنىڭ فوسفورعا دەگەن قاجەتتىلىگىنىڭ 70 پايى­زىن قامتاماسىز ەتەمىز. ەلىمىزدىڭ اۋما­عىن­دا كەن ورىندارىنىڭ 9 ءتۇرى بار. ءتيىستى ينۆەستيتسيا تابىلسا, ولاردى يگە­رۋ­گە بو­لادى. وسىعان وراي فرانتسۋز كوم­پا­نيا­لارىن ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىك ورناتۋعا شاقىرامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك سەكتورىن ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر باسىم باعىتى دەپ سانايدى.

پرەزيدەنت جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى جاعدايىندا ەلىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ەكسپورتىن 2 ەسە ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرعانىن جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى مال شارۋاشىلىعى جانە ەگىن شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى بىرلەسكەن جوبالارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

كولىك-لوگيستيكا سالاسى ىقپالداستىق­تىڭ تاعى ءبىر وزەكتى باعىتى رەتىندە اتالدى.

پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن نەمەسە «ورتا ءدالىزدى» دامىتۋعا بارىنشا كۇش سالىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى.

– بۇل – ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى سەنىمدى جەتكىزۋ تىزبەگىن قامتاماسىز ەتەتىن ەڭ قىسقا ءارى اناعۇرلىم ومىرشەڭ باعدار. تاسىمال كولەمى ءوسىپ كەلەدى. سون­د­ىقتان ءبىز جىل سايىنعى جۇك تاسىمالىن 10 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋ ءۇشىن سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرگە ينف­راقۇر­ى­لىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا بەلسەن­دى كىرىستىك. ەندى بۇل باعىتتاعى ءىس-ارە­كەتىمىزدى ترانسەۋروپالىق كولىك جەلىسى­مەن جانە ەۋروپا وداعىنىڭ «جاھاندىق قاقپا» باستاماسىمەن ۇشتاستىرۋ ما­ڭىزدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, بيو­تەح­نولوگيا جانە مەديتسينا سالا­لارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جولعا قويۋ ءۇشىن مۇمكىندىك مول. بيوتەحنولوگيا كلاستەرىن دامىتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق «QazBioPharm» بيوفارماتسەۆتيكالىق حولدينگى قۇرىلدى. پرەزيدەنت كوپتەگەن جەتەكشى كومپانيا قازاقستاندا ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق قۇرىلعى ءوندى­رى­سىن دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرعا­نىن اتاپ ءوتىپ, فرانتسۋز كومپانيالارىن دا وسى باعىتتاعى ىقپالداستىققا شاقىردى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوزىن قورىتىن­دىلاي كەلە, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ينۆەستيتسيا تارتۋ ىسىندەگى ارتىقشىلىقتارىنا توقتالدى.

– بۇگىندە الەمنىڭ 78 ەلىندە بازاسى بار 2 100-دەن استام كومپانيا احقو-دا جۇمىس ىستەيدى. ولار تەك قازاقستانعا عانا ەمەس, بۇكىل وڭىرگە ينۆەستيتسيالىق كاپيتال تارتۋعا ىقپال ەتىپ وتىر. ءبىز احقو-داعى فرانتسۋز كومپانيالارىنىڭ سانى ارتۋىن جانە قازاقستاندا العاشقى فرانتسۋز بانكىنىڭ اشىلۋىن قۋانا قۇپتار ەدىك. بۇل قادام ءبىزدىڭ ينۆەستيتسيا جانە قارجى سالالارىنداعى ىنتى­ماقتاستىعىمىزعا تىڭ سەرپىن بەرەدى, – دەدى پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار جيىندا فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكرون ءسوز سويلەدى. ول ءوز سوزىندە قازاقستاننىڭ 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ جونىندەگى ماقساتىن جوعارى باعالادى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ بۇل باعىتتاعى باستامالارىن قولداۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. ەممانيۋەل ماكروننىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان – ەۋروپا مەن ازيا اراسىن بايلانىستىراتىن التىن كوپىر. فرانتسيا پرەزيدەنتى سەرىكتەستىكتى كولىك باعىتتارى, ەڭ الدىمەن «ورتا ءدالىز» ارقىلى دامىتۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى. ەممانيۋەل ماكرون فرانتسيانىڭ اتالعان كولىك ماگيسترالىن وركەندەتۋگە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا دايىن ەكەنىن ايتتى. فرانتسيا باسشىسى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن­داعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆاسى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەممانيۋەل ماكرون ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, ءوزارا مۇددەنى كوزدەيتىن كوپتەگەن سالاداعى ىق­پالداستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا دايىن ەكەنىن راستاعانى ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا العىس ايتتى.

 

ماڭىزى زور كەلىسىمدەر

مەملەكەت باسشىسى قازاق-فرانتسۋز بيزنەس فورۋمى اياسىندا فرانتسيانىڭ بيزنەس قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى.

«Lactalis Group» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ەممانيۋەل بەنەمەن اڭگى­مەلەسۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى اتالعان كاسىپورىن قازاقستان نارىعىنا 20 جىل بۇرىن كەلگەن العاشقى فرانتسۋز كومپانيالارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە بۇل كاسىپورىننىڭ بىرنەشە زاۋىتى مەن ءسۇت فەرمالارى ەلىمىزدە تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاھاندىق سىن-قاتەرلەرىنە بايلانىستى اگروونەركاسىپ جانە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرۋ سالا­لارىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءمان-ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. وسىعان وراي قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ ىسىنە ينۆەستيتسيا تارتۋدى ىنتالاندىرادى.

ەممانيۋەل بەنە قابىلداعانى ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنا العىس ايتىپ, «Lactalis Group» كومپانياسىنىڭ ىنتى­ماقتاستىقتى نىعايتۋ جانە قازاق­ستاندا جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ جوسپارىمەن ءبولىستى.

سودان كەيىن مەملەكەت باسشىسى «Boehringer Ingelheim France» كومپانيا­سىنىڭ پرەزيدەنتى كريستيان ۆايزەندى قابىلدادى. كەزدەسۋ بارىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ وتاندىق «QazBioPharm» حولدينگى مەن فرانتسيانىڭ «Boehringer Ingelheim» كومپانياسى اراسىندا تەحنولوگيالاردى بەرۋ تۋرالى قول جەتكىزىلگەن كەلىسىم­نىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. بۇل قازاق­ستاندا اۋسىلعا قارسى ۆاكتسينا ءوندىرى­سىن جولعا قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەملە­كەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ۆەتەريناريا سالاسىن دامىتۋ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ەرەكشە ءرول اتقارادى.

قازاقستان پرەزيدەنتى ەلىمىزدە بيوتەحنولوگيا كلاستەرىن قۇرۋ جۇمىستارى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جانە وسى سالاداعى وتاندىق عىلىمي ساراپتاما جاساۋ ءىسىن دامىتۋ ءۇشىن «QazBioPharm» ۇلتتىق بيوفارماتسەۆتيكالىق حولدينگى قۇرىلعانىن ايتتى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت «Semmaris» كوم­پانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ستەفان لايا­نيمەن كەزدەستى. ستەفان لاياني قاسىم-جومارت توقاەۆقا الماتى وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەيتىن ءىرى حاب قۇرۋ جونىندەگى بىرلەسكەن جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا قاتىستى مالىمەت بەر­دى. نىسان 2025 جىلى پايدالانۋعا بەرى­لەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىت­تا قازاقستان ينۆەستيتسياسىنىڭ جال­پى كولەمى 150 ميلليون دوللاردى قۇراي­دى. كومپانيا ءوز تاراپىنان جوبانى جۇزە­گە اسىرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە تەح­نو­لوگيا­لار مەن فرانتسيانىڭ وزىق تاجى­ريبەسىن ترانسفەرت جاسايدى.

 

حالىق ومىرىنەن سىر شەرتكەن «ەتنواۋىل»

فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكروننىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارىنا وراي حالقىمىزدىڭ باي مادەني مۇراسىمەن تانىستىراتىن ارنايى «ەتنواۋىل» كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى.

مەملەكەتتەر باسشىلارى باستاعان دەلەگاتسيانى كورمە الاڭىندا جاس كورەرمەندەر تەاترىنىڭ ارتىستەرى مەن «قورقىت» ەتنو-فولكلورلىق ءانسامبلى ءان شاشۋمەن قارسى الدى.

فرانتسيادان كەلگەن جوعارى مارتەبەلى مەيماندار جەمىس-جيدەكپەن بەزەندىرىلگەن «كوك بازاردى», قولونەر بۇيىمدارىن جانە قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ كارتينالارىن, سونداي-اق وتاندىق ديزاينەرلەر ازىرلەگەن ۇلتتىق ءسان ۇلگىلەرىنىڭ دەفيلەسىن تاماشالادى.

سونىمەن قاتار شەتەلدىك قوناقتارعا ۇلتتىق مۋزەي قورىنداعى ەكسپوناتتاردان («التىن ادام», «بەرەل جىلقىسى», «سارمات كوسەمى», «قىپشاق جاۋىنگەرى» ت.ب) جاساقتالعان « ۇلى دالا التىنى» ەكسپوزيتسياسى, ىقىلاس دۇكەن ۇلى اتىنداعى مۇراجايداعى ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتار تانىستىرىلدى.

«ەتنواۋىل» اۋماعىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ەممانيۋەل ماكرونعا بالۋاندارىمىز قازاق كۇرەسىنىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن, جاس جەتكىنشەكتەر اسىق ويىنىن, ال ساياتشىلار مەن قۇسبەگىلەر تازى يتتەرى مەن قىران قۇستارىن كورسەتىپ, حالقىمىزدىڭ اڭشىلىق ءداستۇرى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.