انگليادان – ارقاعا

تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۋماسى شاردارا اۋىلىنداعى مەكتەپتى بى­تىرگەن سوڭ, ل.ن.گۋ­ميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. اتالعان وقۋ ورنىندا «عى­لىمي فيزيكا» ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرانى تامامداعاننان كەيىن «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن انگلياعا اتتان­دى. ليۆەرپۋل ۋنيۆەر­سيتەتىندە «تەوريا­لىق فيزيكا» بويىن­شا PhD زەرتتەۋىن جۇر­گىزىپ, عىلى­مي دارەجەسىن قورعاپ كەلدى. قازىر قارا­عاندى قالاسىنداعى ە.بوكەتوۆ ۋني­ۆەرسيتەتىندە «فيزيكا جانە نانوتەحنولوگيالار» كافەدراسىنىڭ وقىتۋ­شىسى ءارى «جاس عالىم» باعدارلاماسىمەن پوستدوكتورانت رەتىندە عىلىمي زەرت­تەۋىن جالعاستىرىپ جاتىر.

– دوكتورانتۋرادا ەلەمەنتار بول­شەكتەر فيزيكاسى بويىنشا زەرتتەۋ جاسادىم, ياعني ەلەمەنتار بولشەكتەر فيزيكاسىنىڭ تەورياسىن زەرتتەۋمەن اينالىستىم. «ەلەمەنتار» دەپ ايتۋ ءۇشىن بولشەك قانشالىقتى كىشكەنتاي بولۋى كەرەك جانە بولشەكتەر ءوزارا نەمەسە باسقا وزدەرى سياقتى ەلەمەنتار بولشەكتەرمەن قالاي اسەرلەسەدى؟ مىسالى, بىزگە ەلەكتر توگىن بەرۋگە جاۋاپتى ەلەكتروننىڭ ولشەمىنەن دە كىشكەنتاي بولشەكتەر بار. كۆارك دەپ اتالاتىن بولشەكتەر – سونىڭ ءبىر كورىنىسى. مۇنداي بولشەكتەردىڭ تابيعاتىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەلەكترلى زاريادى بار پروتون سياقتى بولشەكتەردى ءوزارا سوقتىعىستىرۋ ارقىلى ەكسپەريمەنتتەر جا­سالادى. ولشەمى تىم ۇساق بولشەكتەردى وقىپ, زەرتتەپ, تۇ­سىنۋگە كلاسسيكالىق فيزيكا جارامايدى, بۇل ءۇشىن كۆانتتىق فيزيكانى وقۋى­مىز قاجەت. مۇنىڭ ءبارى نە ءۇشىن كەرەك؟ ەگەر ءبىز اتومنىڭ قۇرامىن تۇسىن­بەگەندە, بۇگىنگى كۇندەلىكتى تۇر­مىستا پايدالاناتىن ەلەكترونيكانى ويلاپ شىعارا الماس ەدىك. سول سياقتى تابي­عاتتى تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءبىزدىڭ تابيعات تۋرا­لى تۇسىنىگىمىزدى كەڭەيتەدى ءارى تەحنو­لوگيانىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى ۇ.مولدانازار.

كەيىپكەرىمىز پوستدوكتورلىق زەرتتەۋ جۇ­مىسىن گەرمانياداعى دورتمۋند تەحني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسە جۇرگىزىپ جاتىر. وسى زەرتتەۋىندە كاون دەپ اتالاتىن مەزوننىڭ وتە سيرەك كەزدەسەتىن ىدىراۋىنا اناليز جاساۋمەن اينالىسادى. ونىڭ پىكىرىنشە, شەتەلدە دوكتورانتۋرا وقۋدىڭ, عىلىمي دارەجە قورعاۋدىڭ, شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتپەن بىرلەسە زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىعى بار. مۇنداي ارتىقشىلىق ءوز كەزەگىندە زەرتتەۋ جۇ­مىسىن جەڭىلدەتەدى.

– شەتەلدە دوكتورانتۋرا وقۋدىڭ ءوز ارتىق­شىلىقتارى بولدى. ايتالىق, وسى سالادا ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى تە­رەڭ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عالىمدار­مەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ارينە,  ەلىمىزدەگى عىلىم دەڭگەيىن جۇزدەگەن جىلدار بويى قالىپتاسقان ەۋروپالىق ستاندارتپەن سالىستىرعان دۇرىس ەمەس. قاراپايىم ماتەريالدىق جاعدايدىڭ ءوزىن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. مىسالى, لي­ۆەر­پۋل ۋنيۆەرسيتەتىندە مەنىڭ زەرتتەۋ باعى­تىمداعى الدىڭعى قاتارلى جۋرنالدارعا تولىق access (رۇقسات) بار. قۋانتارلىعى, قازىر ءبىزدىڭ ەلدە عىلىمعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ جاتىر. دەسەك تە جاقىن ارادا شەشۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر دە بار. سونىڭ ەڭ باستىسى – ماتەريالدىق جاعداي. مىسالى, «جاس عالىم» گرانتى شەڭبەرىندە بەرىلەتىن سوما ماعان حالىق­ارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا قاتى­سۋعا جانە جەتەكشىممەن وفلاين رەجىمدە جۇمىس ىستەۋگە جەتكىلىكسىز. وتكەن جازدا دورت­مۋند ۋنيۆەرسيتەتىندەگى جەتەكشىممەن 3 ايداي وفلاين جۇمىس ىستەدىم, سول جۇمىس ساپاردىڭ تەك ءبىر ايى عانا «جاس عالىم» شەڭبەرىندە, قالعان ەكى ايى دورتمۋند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قولداۋىمەن ءوتتى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.

جاس عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى ماسەلە – عىلىمي جۋرنالدارعا قول­جەتىمدىلىك. مىسالى, ول ە.بوكەتوۆ ۋني­ۆەرسيتەتىندە وقۋعا بولاتىن جۋرنال­داردى قولدانا المايدى. ويتكەنى بۇل جوعارى وقۋ ورنى ونىڭ زەرتتەۋىنە قاجەتتى حالىقارالىق بازاداعى عىلىمي جۋرنالداردى وقۋعا رۇقسات الماعان. سول سەبەپتى ليۆەرپۋل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەسۋرستارىن پايدالانادى. اتالعان شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەن وعان سول جاقتىڭ زەرتتەۋشىسى رەتىندە «honorary association» مۇمكىندىگى بەرىلگەن. وسى ارقىلى ليۆەرپۋل ۋنيۆەرسيتەتى رۇقسات العان ماتەريالداردى وقىپ, زەرتتەۋىندە قاجەتىنە جاراتادى.

– عىلىمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان تاعى ءبىر تۇيتكىل – قا­عازباستىلىق. «جاس عالىم» گرانتى­نا قۇجات تاپسىرۋ وڭاي بولعانى­مەن, گرانتتى العاننان كەيىن تولتى­رۋعا مىندەتتەيتىن فورمالاردىڭ كوپ ەكە­نىن كوردىم. سونىڭ كوبىندە ءبىر ما­لى­مەتتى قايتالاپ سۇراي بەرەدى. وسى­عان قوسا ەسەپتىڭ تۇرلەرى تىم كوپ. ونىڭ ءبارى كىمگە كەرەك ەكەنىن تۇ­سىن­بەيمىن. ەلىمىزدەگى عىلىم سالا­سىندا قولايسىز جاعدايدىڭ ءبىرى – دوكتورانتتاردىڭ عىلىمي دارەجەسىن, ياعني PhD قورعاۋداعى قيىندىعى. ەلگە كەلگەنىمە 1,5 جىل عانا بولدى. وسى ۋاقىتتا بىزدەگى دوكتورانتتارعا عىلىمي دارەجەسىن قورعاۋ شەتەلدەگى جاعدايعا قاراعاندا قيىنداۋ ەكەنىن ءتۇسىندىم. جاقىندا ءبىر قورعاۋعا قاتىستىم, شەتەلدە قورعاپ كەلگەن ماعان قيىن سەكىل­دى كورىندى. مىسالى, انگليادا جۇيە باسقاشا. ءوز ۋنيۆەرسيتەتىمنەن ءبىر, سىرتتان وزگە جوعارى وقۋ ورنىنان ءبىر پروفەسسورعا ديسسەرتاتسيامدى 2 اي بۇرىن جىبەردىم. ولار ءجىتى تانىسىپ, قور­عاي­تىن كۇنى مەنەن مايدا-شۇيدەسىنە دەيىن سۇراپ, جاۋاپ الدى. وسىلايشا, ەكى ادام­نىڭ الدىندا عانا قورعاپ شىقتىم, – دەيدى ۇ.مولدانازار.

كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بىزدە دوكتورانتتار 4 تۇراقتى, 4 ۋاقىتشا كەڭەس مۇشەسى مەن 2 رەتسەنزەنتتىڭ الدىندا قورعايدى. بۇل ديسسەرتاتسيا قورعاۋشىنى كۇيزەلىسكە ۇرىندىرۋى مۇمكىن. ۇلكەن اۋديتوريانىڭ الدىندا سويلەپ, ارقايسىسىنىڭ سۇراعىنا جا­ۋاپ بەرىپ, رەتسەنزيا الىپ, قانشاما قاعاز وتكىزۋى كەرەك.

– جاس عالىمدارعا قازىر گرانت كوپ ءبولىنىپ جاتقانى قۋانتادى. دەسە دە مەنى ويلاندىرعان جايت – ايەل عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ قالاسا دا گرانتقا قۇجات تاپسىرۋدان تارتىنا­تىنىندا. مىسالى, مەنىڭ اينالامدا فيزيكا باعىتى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, گرانت بايقاۋىنا قاتىسۋدى قالايتىندار بار. بىراق ولار تاپسىرۋعا ءتيىس ەسەپتىڭ, قۇجاتتىڭ كوپتىگىنەن, تالاپتىڭ قاتاڭدىعىنان باق سىناۋدان سانالى تۇردە باس تارتىپ جاتادى. ايتالىق, «جاس عالىم» گرانتىن جەڭىپ العاندارعا ءار جىلدا «Scopus» بازا­سىنداعى عىلىمي جۋرنالعا 1 ماقالا شىعارۋدى تالاپ ەتەدى. ماسەلەن, مەن ءوز زەرتتەۋىمە كوپ ۋاقىت بولەمىن, تاڭعى سەگىزدەن كەشكى جەتى-سەگىزگە دەيىن جۇمىس ىستەسەم دە 1 جىلدا مۇنداي ناتيجەگە جەتۋ قيىن. كەيدە «Scopus» بازاسىنداعى عىلىمي جۋرنالعا جولدان­عان ءبىر ماقالانى تەكسەرۋ, وقۋ, زەردەلەۋ, رەتسەنزەنتتەردىڭ تالابىمەن قايتا وڭدەۋگە 6 اي, ءتىپتى 1 جىل كەتىپ قالادى. سوندا عالىم زەرتتەۋدى قاشان جۇرگىزەدى؟ مۇمكىن گۋماني­تارلىق عىلىمدا زەرتتەۋلەردى انكەتا نەمەسە باسقا دا ادىستەر ارقىلى جۇرگىزىپ, قىسقا ۋاقىتتا ماقالا تاپسىرۋعا بولاتىن شىعار, الايدا ەكسپەريمەنتتەر, اناليزدەر, رەاكتسيالار جۇرگىزۋدى قاجەت ەتەتىن جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىندا قيىن. ال ءسىز وتباسىنداعى تۇرمىستىق شارۋا­لاردان, كەلىندىك قىزمەتتەن, كىشكەنتاي سابيىنەن قالعان ۋاقىتتى جۇمساپ, 1 جىلدا «Scopus»-قا ماقالا شىعارۋ قانشالىقتى قيىن, ءتىپتى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ويلاي بەرىڭىز, – دەيدى عالىم.