ەنەرگەتيكا نارىعىنداعى باسىم باعىت

الەمدە ۋران ءوندىرىسىن دامىتۋ, اتوم ەنەرگياسىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋ جونىندە ءتۇرلى پىكىرلەر بار. بۇعان سوڭعى جىلدارى مۇناي مەن گاز ءوندىرىسى سالاسىنداعى داع­دا­رىس, سوعان بايلانىستى, الەمدىك ەنەرگەتي­كا نارىعىنىڭ ءارتۇرلى قۋات كوزدەرىنە قا­­تىستى ارتاراپتاندىرىلعان باعىت ۇس­تا­ن­ۋى سەبەپ بولىپ وتىر. ايتالىق, كەيىنگى جىل­­دارى بۇكىل الەمدە جەل جانە كۇن ەنەر­گياسىنىڭ رەسۋرستارىن كەڭىنەن پاي­دالانۋ بارىنشا ءورىس الىپ كەلەدى. مۇ­ناي مەن گاز تاپشىلىعىن قاتتى سەزىنىپ وتىر­­عان موينى وزىق ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءوزى ماق­ساتتى تۇردە ناق وسى باعىتقا قاراي بەت بۇرا باستادى. سوندىقتان دا بىردەن-ءبىر قۋات كوزى – ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى وسىن­داي وزگەرىستەردى جاقسى بايقاپ, ءجىتى باقى­لاپ وتىرعان الەمدىك دەڭگەيدەگى بىلىك­تى مامان, سارابدال ساراپشىلار بۇگىن­دەرى باستى شيكىزاتى ۋران بولىپ تابى­لاتىن اتوم قۋاتىن پايدالانۋ, ونى ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. ويتكەنى بۇگىنگى تاڭدا ورىن العان الەمدىك ەنەرگەتيكا جۇيەسىنىڭ داع­دارىسى, ودان تۋىندايتىن الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق, ەكولوگيالىق پروبلەمالار وسى ۋاقىتقا دەيىن پايدالانىلىپ كەلگەن كومىر­سۋتەگى قۋات­تارىنا بالاما كوزدەردى قاراس­تى­رۋدا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ بىرقاتار ارتىق­شىلىعىن العا تارتادى.

بەسەنەدەن بەلگىلى, الەمدىك ەنەر­گەتيكالىق تۇتىنۋ نارى­عى­نىڭ 95 پايىزى اۋاعا كومىر­قىش­قىل گازىن شىعاراتىن كومىرسۋتەگى ون­دىرىسىنە, اتاپ ايتقاندا, مۇناي مەن گازعا, كومىرگە نەگىزدەلگەن. عالىم-ماماندار مەن ساراپشىلار وسىدان كەلىپ جەر جۇزىندە ەكولوگيالىق احۋالدىڭ بارىنشا اسقىنىپ كەتكەندىگىن ايتادى. كوپتەگەن بەدەلدى عالىم جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىنىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىنا اۋاعا كومىرقىشقىل گازىنىڭ مەي­­لىنشە مول تارالۋى اسەر ەتىپ وتىر دەپ سانايدى. ال ۋراندى وتىن رەتىندە پايدالاناتىن اتوم ەلەكتر ستانسالارى بولسا, اۋاعا كو­مىرقىشقىل گازىن تاراتپايدى.

اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسى سوڭعى كەزدەرى ءجيى ءسوز بولىپ ءجۇر. وعان باستى ءبىر سەبەپ – ەلىمىزدە ۋراننىڭ بارىنشا مول ءوندىرىلۋى. دەگەنمەن اتوم قۋاتىنا قاتىستى پىكىرلەر ءبىر جاقتى ەمەس, سان قيلى. بىرقاتار مامان: «اتوم ەنەرگياسى – ەلىمىز ءۇشىن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قاجەتىن قاناعاتتاندىراتىن, سونىمەن بىرگە ەنەرگەتيكا قا­ۋىپ­­سىزدىگىن تۇ­بە­گەيلى شەشۋگە مۇمكىندىك بە­رەتىن بىردەن-ءبىر ەلەكتر ەنەرگيا كوزى. سوندىقتان بىزگە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قاجەت» دەسە, ەكىنشى ءبىر تاراپتار: «اتوم ەلەكتر ستانساسىن قۇرۋ ءۇشىن بىزگە ونى باسقاراتىن جانە ونى جۇ­مىس ىستەتەتىن ماماندار قاجەت بو­لادى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇن­داي ماماندار بىزدە جوق» دەگەن جەلەۋمەن, اتوم ستانساسىن سالۋعا قارسىلىق بىلدىرۋدە. وسى تۇر­عى­دا ءبىز ەل كولەمىندەگى ۋران ءوندى­رىسىنىڭ دامۋ باعىتىنا, جاي-جاپ­سا­رىنا ءۇڭىلىپ كورگەن ەدىك.

ەلىمىزدەگى العاشقى ونەركا­سىپ­تىك «قورداي» كەن ورنى سوناۋ 1951 جىلى بارلانعان ەكەن. ال 1960 جىلداردىڭ سوڭىندا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە «شۋ-سارىسۋ», «ىلە» جانە «سىرداريا» ۋران كەنىشتەرى انىقتالدى. ەل كولەمىندە تابىلعان كوپتەگەن ۋران كەن ورنى قۇرىلۋ جاعدايى جانە تاجىريبەلىك سيپاتى بو­يىنشا سان سالالى. گەولوگيالىق ۇستانىم, گەنەتيكالىق بەلگىلەر جانە اۋماقتىق وزگەشەلىگىنىڭ تۇ­تاس­تىعى بويىنشا, قازاق­ستان­نىڭ كەن ورىندارىن التى ۋران-كەن پروۆينتسياسى قۇرامىندا قاراستىرۋعا بولادى: شۋ-سارىسۋ, سىرداريا, سولتۇستىك قازاقستان, كاسپي ماڭى, بالقاش ماڭى, ىلە. قازىرگى تاڭدا بالانستىق قورى­نا يە بارلانعان 56 ۋران كەن ورنىنىڭ 14-ءى يگەرىلىپ جاتىر, ال قالعان 42-ءسى رەزەرۆتە تۇر. 14 كەن ورنىندا «قازاتومونەركاسىپ» ۇلت­تىق اتوم كومپانياسى جۇمىس جۇرگىزەدى.

قازاقستان تابيعي ۋراننىڭ بار­لانعان قورلارى بويىنشا الەمدە اۋستراليادان كەيىنگى ەكىن­شى ورىندا. بارلىق بارلانعان الەمدىك قورلاردىڭ شامامەن 14%-ى قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ جەر قويناۋىندا شو­عىر­لانعان. ەل­دىڭ جالپى بار­لان­عان قورلارى 700 مىڭ توننادان استام ۋران بولىپ باعالانادى.

2009 جىلى ەلىمىز ۋران ءوندىرى­سى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى جانە ەنەرگەتيكا نارىعىندا جەتەكشى پوزيتسيانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەرىك ۇس­تانىپ وتىر. ەل كولەمىندە الەمدىك ۋران ءونىمىنىڭ شامامەن 40%-ى وندىرىلەدى. دۇنيەجۇزىلىك يادرو­لىق قاۋىمداستىقتىڭ (WNA) مالىمەتى بويىنشا, 2012 جىل­دان بەرى ەلىمىزدەگى ۋران ءوندى­رىسى 21 مىڭ تونناعا ارتىپ, 2016 جىلى 24,6 مىڭ تونناعا جەتكەن, 2020 جىلى 19,8 مىڭ توننا ءونىم الىنعان. 2021 جىلى ۋران ءوندىرۋ كولەمى 21,8 مىڭ توننانى, 2022 جىلى – 21,3 مىڭ توننانى قۇرادى.

WNA مالىمەتىنشە, سوڭعى جىل­دارى الەمدە وندىرىلگەن ۋران­نىڭ 85 پايىزى 10 ءىرى كومپا­نيا­عا تيەسىلى, ولاردىڭ اراسىندا ۋران, سيرەك مەتالدار, اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا ارنالعان يادرولىق وتىن ەكسپورتى مەن يمپورتى بويىنشا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق وپەراتورى مارتەبەسىنە يە «قازاتومونەركاسىپ ۇاك» اق دا بار. كومپانيادا 20 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى.

ەلىمىز بويىنشا ۋران تۇر­كىستان, قىزىلوردا, اقمو­لا وب­لىستارىندا وندىرىلەدى. ءون­دىرىس ءۇردىسى ءۇش كەزەڭنەن تۇرا­دى. ولار – بۇرعىلاۋ, ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ. ۋران ءوندىرۋ ەڭ ەكو­لو­گيالىق قاۋىپسىز جانە ەڭ از شى­عىن­دى ءادىسى بولىپ تابىلاتىن جەراستى ۇڭعىمالىق شايمالاۋ (جۇش) ادىسىمەن جۇرگىزىلەدى. بۇل ءادىس بويىنشا وندىرىلگەندە ۋران دايىن كۇيىندە جەر بەتىنە شىعارىلمايدى. كەن ورنىندا جىبەرۋ ۇڭعىمالارى سالىنىپ, سولار ارقىلى كەندى توپىراققا شايمالاۋ ەرىتىندىسى جىبەرىلەدى. ول كەن كوكجيەگى ارقىلى ءوتىپ, ۋراننىڭ تابيعي قوسىلىستارىن ەرىتەدى, سودان كەيىن قۇرامىندا ۋران بار ەرىتىندى شىعارۋ ۇڭعى­مالارى ارقىلى سىرتقا شىعا­رى­لادى. باسقاشا ايتقاندا, ۋران ەشقاشان اشىق ادىسپەن وندى­رىل­مەي­دى, مۇندا جەر استى شاحتالارى, كارەرلەر دەگەندەر اتىمەن جوق. سوندىقتان دا بۇل ءادىس ەكولوگيالىق تۇرعىدان العاندا الدەقايدا قاۋىپسىز جانە جەر قىرتىسىنا دا سونشالىقتى تەرىس اسەرى جوق.

ءداستۇرلى ادىستەرمەن سالىس­تىر­عاندا جۇش ءادىسىنىڭ قور­شا­عان ورتاعا تەرىس ىقپالى از جانە ول ءوندىرۋدىڭ بارىنشا تومەن وزىندىك قۇنىن, وندىرىستىك قاۋىپ­سىز­دىك پەن ەڭبەكتى قورعاۋ سالا­سىنداعى جوعارى كورسەت­كىش­تەر­دى قامتاماسىز ەتەدى.

«قازاتومونەركاسىپ» ۇاك ۋران ءوندىرۋدى 100% جۇش ادىسىمەن جۇرگىزەدى. كومپانيا – جۇش ادىسىمەن ۋران وندىرۋدە الەمدە داۋسىز كوشباسشى. وسى تەحنو­لوگيامەن ءونىم ون­دى­رۋگە جارامدى ەلىمىزدىڭ قو­لاي­لى گەولو­گيالىق جاعدايى كومپانياعا بىرەگەي باسەكەلەستىك ارتىق­­شىلىق بەرەدى. جۇش ادىسىمەن ۋران ءوندىرۋ مەن تەحني­كالىق يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ تاجىريبەسى جۇش ءادىسىن قولدا­نا­تىن كەنىشتەردە قۇرىلىس باستال­عان­نان كەيىنگى 18 اي ىشىندە كوممەرتسيالىق وندىرىسكە قول جەت­كىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ال دۇنيە­جۇزىلىك تاجىريبەدە جۇش ادىسىمەن ۋران وندىرەتىن كەنىشتى ىسكە قوسۋدىڭ ورتاشا كەزەڭى شامامەن 3 جىلدى قۇرايدى. ۋران ءوندىرۋدىڭ بارلىق ۇدەرىسى اۆتوماتتاندىرىلعان جانە كومپانيانىڭ تۇراقتى باقى­لاۋىن­دا, ال كومپانيا كە­نىش­تەرىندەگى تەحنيكالىق جاب­دىق­تار OHSAS 18001 جانە ISO 14001 سياقتى قاۋىپ­سىزدىك پەن قورشاعان ورتا ستان­دارتتارىنا تولىق سايكەس كە­لەدى.

جەر استىنان شىعارىلعان ۋران سارى ۇنتاق كۇيگە دەيىن جەت­كىزىلىپ, ءارى قاراي وڭدەۋ زاۋىت­تا­رىنا جىبەرىلەدى. ولار تۇر­كىستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا ورنالاسقان.

«قازاتومونەركاسىپ» كومپا­نيا­سى ۋراندى اففيناجداۋ جانە كونۆەرسيالاۋ بويىنشا CAMECO تەحنولوگيالارىنا قول جەتكىزدى. الايدا ۋراندى بايىتۋ تەحنولوگياسى ءالى كۇنگە دەيىن بىزگە قولجەتىمسىز بولىپ تۇر. سونىڭ سالدارىنان بۇل ۇدەرىس ءۇشىن وڭدەلگەن ۋراندى كورشى رەسەيگە جىبەرىپ, سول ەلدىڭ ۋران بايىتۋ جوباسىنا قاتىسۋعا ءماجبۇرمىز. ال ۋران توتىعىنىڭ ۇنتاعى مەن وتىن تابلەتكالارىن ءوندىرۋ ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا 1973 جىلدان بەرى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. سونداي-اق ءۇلبى زاۋىتىنىڭ بازاسىندا قىتايلىق CGNPC كومپانياسىمەن بىرگە وتىن قۇرامالارىن ءوندىرۋ جوباسى تابىستى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل اتوم ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن يادرولىق وتىن شىعارۋ بويىنشا ەلىمىزدەگى جالعىز ءوندىرىس جانە 20 جىل بۇرىن كەپىلدى وتكىزۋ نارىعى بار. زاۋىتتىڭ قۋاتى – تومەن بايىتىلعان ۋرانعا ەسەپتەگەندە جىلىنا 200 توننا.

«قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق يننوۆاتسيالىق ءوندىرىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى قازاقستانعا اتوم ستان­سالارى ءۇشىن يادرولىق وتىن ءون­دىرۋشى جانە جەتكىزۋشى مەم­لە­كەتتەردىڭ شەكتەۋلى شەڭ­بەرىنە كىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتوم سالاسىن دامىتۋ جانە وسى باعىت­تاعى باسقا ەلدەرمەن ىنتى­ماقتاستىق پەرسپەكتيۆالارى بويىنشا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشتى.

بۇگىنگى تاڭدا «قازاتوم­ونەر­كاسىپ» ۋران ءونىمىن قىتاي, ەۋرو­وداق ەلدەرى, ءۇندىستان, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا, اقش, كانادا جانە باسقا ەلدەرگە ساتادى.

كومپانيا قىزمەتىندە قور­شاعان ورتانى قورعاۋ, ونەركا­سىپ­تىك, رادياتسيالىق جانە يادرولىق قا­ۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ باس­تى باسىمدىققا يە. سونى­مەن قاتار وندىرىستەگى جاراقات­تانۋ دەڭ­گەيىن نولگە جەتكىزۋ ماقسا­تىن­دا Vision Zero حالىقارالىق باعدارلاماسىنا قوسىلعان. ءاربىر قىزمەتكەردىڭ دەنساۋلىعى, ءومىر قاۋىپسىزدىگى – ەرەكشە نازاردا.

«قازاتومونەركاسىپ» ءوزى جۇ­مىس جۇرگىزىپ جاتقان وڭىر­لەر­دىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە دە بەلسەندى ات سالىسىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ۇلەس قوسا وتىرىپ, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى باتىل قارجىلاندىرادى. وتكەن جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كوم­پانيا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبا­لاردى ىسكە اسىرۋعا 850,9 ملن تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبو­لىپتى.

مامان-عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, 1 كيلو ۋران 1 كيلو كومىردى جاققان كەزدە بولىنەتىن ەنەرگيادان 88 مىڭ ەسە ارتىق قۋات بەرەدى. ەسەسىنە ەشقانداي كومىرقىشقىل گازىن شىعارمايدى. مىنە, وسى ءمان-جايدىڭ ءوزى دۇنيە جۇزىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قان­شا­لىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن كور­سەتەدى.

«قازاتومونەركاسىپ» ۇاك ۇيىم­داستىرۋىمەن 2024 جىلعى 16-18 مامىر كۇندەرى الماتى قالاسىندا «ۋران جانە سيرەك مەتالدار ونەركاسىبىنىڭ دامۋى» XI حالىقارالىق عىلىمي-پراك­تيكالىق كونفەرەنتسياسى وتپەكشى. كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى – الەمنىڭ يادرولىق يندۋس­تريا كومپانيالارىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ينتەگراتسياسىنا جاردەمدەسۋ. كەلەلى كەڭەسۋ اياسىندا «ۋران ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ تەحنولوگيالارى» ماسەلەسى ارنايى سەكتسيا جۇ­­مى­سىندا قاراستىرىلادى. سونداي-اق رەاكتورعا دەيىنگى يادرو­­لىق وتىن تسيكلىنىڭ تەحنولوگيالارى مەن وزەكتى ماسەلەلەرى, تۇراقتى دامۋ, سونىڭ ىشىندە ەكولو­گيا, الەۋمەتتىك سالا جانە كورپوراتيۆتىك باسقارۋ (ESG) ماسەلەلەرى, اتوم سالاسى قىزمە­تىنىڭ قۇقىقتىق, ماكرو­ەكو­نو­مي­كالىق جانە ءبىلىم بەرۋ اسپەك­تى­لەرى كەڭىنەن ءسوز بولادى.

ءسوز جوق, ەلىمىز ۋرانعا اسا باي. سوڭعى شيرەك عاسىر يىنىندە ونىڭ ءوندىرىسى ءتورت ەسەگە جۋىق ارتتى. دەمەك, جاقىن جىلدارى ۋران ءوندىرىسى ءبىزدىڭ الەمدىك ەنەرگەتيكا نارىعىنداعى ەڭ باسىم باعىتىمىز بولىپ قالا بەرەدى.