اۋدان اكىمىنە كىم لايىق؟

ەكى اۋداننىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇقساستىعى دا, وزگەشەلىگى دە بار. ۇقساستىعىنا توقتالساق, قوس اۋداندا دا مۇناي ون­دىرىلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنان تابىس تاۋىپ, كاسىبىن كەڭەيتكەندەر قاتارى از ەمەس. ەكى اۋداندا دا ەلىمىزگە تانىمال تۇلعالاردىڭ كىندىك قانى تامعان. ماسەلەن, يساتاي اۋدانىنان قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ العاشقى شاكىرتى, كۇيشى دينا نۇرپەيىسوۆا, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىلارى حاميت ەرعاليەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, جازۋشى نابيدەن ابۋتاليەۆ, ال قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ توپىراعىنان الاش قايراتكەرى حالەل دوسمۇحامەدوۆ, اكادەميكتەر سالىق زيمانوۆ, زەينوللا قابدولوۆ سەكىلدى ەل ارداقتىلارى تۇلەپ ۇشقان.

قوس اۋداننىڭ اۋماعىمەن «اقتوبە-اتىراۋ-استراحان» باعىتىنداعى كۇرە جول وتەدى. ءبىر قىزىعى, ەكى ايماق تا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋداندارىمەن شەكتەسەدى. تەمىرجول بويىندا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەرى بار.

1928 جىلى قۇرىلعان يساتاي اۋدانى­نىڭ كەڭەس كەزەڭىندەگى اتاۋى نوۆوبوگات اتالعان ەدى. بىرنەشە رەت تاراتىلىپ, ماحامبەت اۋدانىنا قوسىلعان. كەيىن قايتا قۇرىلعاندا اۋدانعا يساتاي اتاۋى بەرىلدى. قازىر بۇل اۋداندا 7 اۋىل­دىق وكرۋگ, 16 ەلدى مەكەن بار. تۇرعىندار سانى 30 مىڭعا جۋىقتاپ قالعان.

ال قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ ىرگەسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە كوتەرىلىپ, 1944 جىلى قۇرىلعان. بۇل – وڭىردەگى ەڭ شالعاي اۋداننىڭ ءبىرى. بۇرىن رەسپۋبليكاداعى ارتتا قالعان اۋدان­داردىڭ قاتارىندا بولدى. ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العاننان كەيىن دە العا وزا قويعان جوق. قازىر اتالعان 10 اۋىلدىق وكرۋگتەگى 26 ەلدى مەكەندە 31 710 تۇرعىن بار.

بۇل اۋداننىڭ تاعى ءبىر وزگەشەلىگى, كەزىندە تايسويعان پوليگونىمەن اتى شىققان. ويتكەنى تايسويعان 1949 جىلدان اسكەري پوليگونعا اينالىپ, مۇنداعى يادرولىق سىناق 1952 جىلى باستالعان. اسكەري پوليگوندا 1966-1977 جىلدارى 24 مارتە يادرولىق جارىلىس جاسالعان. جارىلىستىڭ جەر استىنداعى تەرەڭدىگى 500 مەترگە دەيىن جەتكەن. اسكەري پوليگون 3 ۋچاسكەگە ءبولىنىپ, اۋماعىندا 2 مىڭ توننادان استام سوعىس تەحنيكاسىنىڭ قالدىقتارى شاشىلىپ قالعان. يادرولىق سىناقتىڭ سالدارىنان قاتەرلى ىسىككە, وزگە دە ايىقپاس دەرتكە شالدىققاندار, جارىمجان بولىپ ومىرگە كەلگەندەر تۋرالى دەرەك وتە كوپ.

وسىنداي دەرەكتەرمەن ۇقساستىعى مەن وزگەشەلىگى «مەنمۇندالاپ» تۇراتىن ەكى اۋداندا العاش رەت قاناتقاقتى جوبا تۇرىندە اكىم سايلاۋى وتكەلى وتىر. بىراق بۇل سايلاۋعا قاتىسۋعا ساياسي پارتيالار دا, ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان ۇمىتكەرلەر دە كوپ ەمەس. ساياسي ۇيىمداردان «Amanat» پارتياسى ەكى اۋدان اكىمىنە ءبىر-بىردەن, ال قازاقستان حالىق پارتياسى ءبىر ۇمىتكەرىن قوستى. ۇمىتكەرلەردىڭ ۇلكەنى – 51-دە, ەڭ كىشىسى 37 جاستا.

ماسەلەن, يساتاي اۋداندىق اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى قابىل عۇباشەۆتىڭ ايتۋىنشا, اكىم سايلاۋىنا قاتىسۋعا ءۇش كانديدات نيەت ءبىلدىرىپتى. ەكى كانديداتتى ساياسي پارتيالار ۇسىنعان. ال ءبىر ۇمىتكەر ءوزىن-ءوزى ۇسىنىپ وتىر.

«بارلىق ۇمىتكەردىڭ «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ تالاپتارىنا سايكەستىگى ءتيىستى ورگانداردىڭ تەكسەرۋ قورىتىندىلارىمەن انىقتالدى. يساتاي اۋدانىنىڭ اكىمىنە كانديدات بولىپ «Amanat» پارتياسىنان ۇسىنىلعان نۇرىم مۋسين, قازاقستان حالىق پارتياسىنان راشيد مۇقانوۆ, ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان اسىلان عۇباش تىركەلدى», دەدى قابىل عۇباشەۆ.

ال قىزىلقوعا اۋداندىق اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ماقسوت مۇقانوۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, مۇندا اكىم لاۋازىمى ءۇشىن باستاپقىدا ءتورت كانديدات قۇجات تاپسىرىپتى. ءبىر تاڭدا­نارلىعى, بۇل اۋداندا ءبىر ساياسي پارتيا عانا ۇمىتكەرىن ۇسىنۋعا قادام جاسادى, ءۇش ۇمىتكەر ءوزىن-ءوزى ۇسىنعانىمەن, ونىڭ بىرەۋى ساياسي دودادان شەت قالدى.

ء«تورت ۇمىتكەردىڭ قۇجاتتارى ءتيىستى ورگاندارعا جولدانىپ, قىزىلقوعا اۋداندىق اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيا­سى­نىڭ حاتتاماسىمەن تالاپقا سايكەس­تىگى انىقتالدى. زاڭدىلىققا سايكەس قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ اكىمىنە ۇمىتكەر رەتىندە «Amanat» پارتياسىنان قانات ءاز­م­ۇحانوۆ, ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋشىلار ماع­جان جەكسەنوۆ پەن ساندىبەك سالىقوۆ تىر­كەلدى. ءبىر ۇمىتكەردى قاجەتتى قۇجات­تار­دى ۇسىنباعانى ءۇشىن تىركەۋدەن باس تار­تىلدى», دەپ ءمالىم ەتتى ماقسوت مۇقانوۆ.

وڭىردە اۋدان اكىمىنىڭ سايلاۋىنا تۇسۋگە بەل بۋعاندار كىمدەر؟ الدىمەن ايتارىمىز, ۇمىتكەرلەردىڭ ءبارى دە مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەيدى. ەكىنشىدەن, يساتاي اۋدانىندا جاڭا اكىم قىزمەتكە كەلەتىنى انىق. ويتكەنى وسى لاۋازىمعا 2021 جىلعى ناۋرىزدا تاعايىندالعان پولىمبەت حاسانوۆ سايلاۋ دوداسىنا قاتىسپاي وتىر. كەرىسىنشە, اۋدان اكىمى سايلاۋىندا باق سىنايتىن ءۇش ۇمىتكەردىڭ ءبىرى بيىل ءماسليحاتتىڭ توراعاسى بولىپ سايلانعان. ال ەكىنشىسى بىلتىرعى شىلدەدە اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالعان. ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان كانديدات اۋدانمەن اتتاس اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى قىزمەتىن اتقارادى.

قىزىلقوعا اۋدانىندا ءۇش اكىم ءبىر-بىرىنە قارسىلاس بولىپ وتىر. ونىڭ ءبىرى – قازىرگى اۋداننىڭ, ەكەۋى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى. ۇمىتكەرلەرگە 18 614 سايلاۋشى داۋىس بەرەدى.

«اۋداندا 19 داۋىس بەرۋ ۋچاسكەسى بار. سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ 110 مۇشەسى ساياسي پارتيالاردان, 34-ءى قوعام­دىق بىرلەستىك وكىلدەرىنەن قۇرالعان. شالعايداعى ەلدى مەكەندەردە 632 ساي­لاۋشى تۇرادى. ەڭ الىس ۋچاس­كە اۋدان ورتالىعىنان 95 شاقىرىمدا ورنا­لاسقان», دەيدى ماقسوت مۇقانوۆ.

تۇرعىندار اسىرەسە اۋدان اكىمى سايلاۋى­نان ءۇمىت كۇتەدى. ويتكەنى اتالعان اۋدانداردا ءتۇيىنى تارقاتىلماعان الەۋ­مەتتىك ماسەلە جەتەرلىك. ماسەلەن, يساتاي اۋدانىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ شەشىمىن تاپپاي وتىر. جول قۇرى­لىسىندا كەمشىلىك, بيۋدجەت قارجىسىن ماقساتسىز جۇمساۋ دەرەگى بار. قىزىلقوعا اۋدانىندا وسى كەزگە دەيىن تابيعي جەلىسىنە قوسىل­ماعان ەلدى مەكەندەر بار. سول سەبەپتەن, تۇرعىندار قىستا پەشكە, جازدا قازاندىققا تەزەك جاعىپ, شەلەكتەپ كۇل شىعارۋعا ءماجبۇر. كەيبىر اۋىلدارداعى قانداستار اۋىز سۋدى تەرەڭ قۇدىقتان قاۋعالاپ تارتادى. مالىن دا سولاي سۋعارادى.

قورىتا ايتقاندا, قوس وڭىرگە دە اۋىل تۇرعىندارىن تولعاندىراتىن الەۋمەتتىك ماسەلەردى وڭ شەشەتىن, ەلدىك مۇددەنى ويلايتىن ىسكەر اكىم قاجەت. دەگەنمەن الەۋمەتتىك جەلىدە جەكەلەگەن كانديداتتىڭ ىسكەرلىگى تۋرالى جازىپ جاتقاندار بار. تەك سايلاۋشىلار تاراپىنان بەلسەندىلىك قاجەت-اق. داۋىس ساناۋ كەزىندە «بارماق باستى, كوز قىستى» ارەكەت بولماسا, تۇرعىندار سەنىم ارتقان ۇمىتكەردىڭ اكىم لاۋازىمىن يەلەنەرى داۋ تۋدىرمايدى.

اتىراۋ وبلىسى