استاناداعى ۇلتتىق مۋزەيدە وتاندىق مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ العاشقى كونگرەسى ءوتىپ, وندا وسى سالاعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, تىڭ ويلار مەن ۇتىمدى ۇسىنىستار ايتىلدى. مازمۇندى ءىس-شاراعا ەلىمىزدىڭ 60 مۋزەيىنەن كەلگەن 200-گە جۋىق مامان قاتىستى.
مۋزەي ماماندارىنىڭ ماقسات-مۇددەسىن ءبىر ارناعا توعىستىرعان القالى باسقوسۋ «وزبەكالى جانىبەكوۆ مۇراسى جانە مۋزەي ءىسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيامەن باستالدى. جيىن تىزگىنىن ۇستاعان ۇلتتىق مۋزەي ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ايبەك سىدىقوۆ مۋزەي ءىسى تاريحىندا تۇڭعىش ءوتىپ وتىرعان كونگرەستىڭ باستى ماقساتى – سالا ماماندارىنىڭ باسىن قوسىپ, ءوزارا تاجىريبە الماسۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ودان كەيىن ءسوز العان مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى كۇمىس سەيىتوۆا جينالعانداردى كونگرەستىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاپ, ماڭىزدى ءىس-شارا بارىسىندا مۋزەي سالاسىن دامىتۋدىڭ جولدارى مەن ادىستەرى تۋرالى سونى ويلار قوزعالادى دەگەن سەنىمىن جەتكىزدى.
«ۇلتىمىزدىڭ سان عاسىرلىق تاريحى مەن باي مادەني مۇراسىن زەرتتەپ, ونى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا ەلىمىزدەگى 270-تەن استام مەملەكەتتىك مۋزەي ءوز ۇلەسىن ايتارلىقتاي قوسىپ كەلەدى. بىلتىر مۋزەيگە كەلۋشىلەر سانى 6 ميلليونعا جۋىقتادى. بۇل ەلىمىزدىڭ مادەني قۇندىلىقتارىنا قىزىعۋشىلىق جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانى دەپ بىلەمىز. بۇگىندە جاھاندىق مادەنيەتتەر الماسۋى – مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىپ, كاسىبي بىلىكتىلىگىن جان-جاقتى دامىتۋدى تالاپ ەتىپ وتىر», دەپ قاتىسۋشىلارعا ساتتىلىك تىلەدى.
بەلگىلى قالامگەر, عالىم, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ كونگرەستىڭ العاشقى جيىنى حالقىمىزدىڭ ارداقتى پەرزەنتى وزبەكالى جانىبەكوۆكە ارنالعانى وتە ورىندى ەكەنىن ايتىپ, اتالعان تۇلعا تۋرالى ەستەلىك ايتتى.
«مۋزەي ءىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ جونىندە وزاعاڭنىڭ تىندىرعان ەڭبەگىنە ەشقانداي ءسوز جەتپەيدى. مەن وزاعاڭنىڭ شاكىرتى رەتىندە ول كىسىمەن قاتار جۇمىس ىستەۋ باقىتىنا يە بولدىم. جالپى, جانىبەكوۆ تۋرالى ايتقاندا, تاريحقا سوقپاي كەتە المايمىز. وتكەن جىلدارعا شەگىنىس جاسايىق. 1974 جىلى قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءتورتىنشى كۋرسىندا وقيتىن ءبىر توپ جىگىت ءبىر-بىرىمىزگە ءۇيىمىزدى كورسەتىپ, جاقىن ارالاسايىق, اتا-انامىزبەن تانىسايىق دەگەن ويمەن وڭتۇستىك ولكەگە ساپارعا شىقتىق. العاشقى ساپارىمىزدى تۇركىستاننان باستاپ, سونداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن كورۋدى ءجون كوردىك. سول كۇنى تۇندە جۇقا قار جاۋعان. كەسەنەگە باراتىن جولدا ەشقانداي ادامنىڭ ءىزى بايقالمايدى. بۇعان تاڭعالدىق. سويتسەك, ماۆزولەي جابىق ەكەن. اندا-ساندا ادامدار كەلگەندە عانا اشاتىن كۇزەتشىسى بار ەكەن. ءبىز سول ادامدى ىزدەدىك. ول سول كۇنى كەنتاۋعا كەتىپ قالىپتى. ءسويتىپ, تۇركىستانعا بارىپ تۇرىپ, بابامىزدىڭ كەسەنەسىنە كىرە المادىق. نەگە بۇلاي بولدى؟ ويتكەنى ول كەزدە وزبەكالى جانىبەكوۆ بۇرىنعى تورعاي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەدى. ول مادەنيەت ءمينسترىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە 1977 جىلى عانا كەلدى. وزاعاڭ قاشان مادەنيەت سالاسىنا باسشىلىق قىزمەتكە كەلگەنشە, ءبىزدىڭ ەڭ باستى جادىگەرىمىز – قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى سونداي جاعدايدا ەدى. وسى جالعىز عانا مىسال, ءبىر ادامنىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحى ءۇشىن قانداي ورىن الاتىنىن كورسەتەدى», دەي كەلىپ, قالامگەر قوعام قايراتكەرىنىڭ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە ساقتالعان ورتاعاسىرلىق تايقازاننىڭ سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاج مۋزەيىنەن تاريحي وتانىنا قايتارۋعا ءوزى باس بولعانىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن باياندادى.
ال مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دارحان مىڭباي ەلىمىزدەگى مۋزەيلەر جۇمىسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتىپ, ونى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ تۋرالى بايىپتى وي قوزعادى.
«مۇنداي جيىندا جەتىستىكتەردى تىزبەلەگەننەن گورى, الداعى ۋاقىتتا مۋزەي جۇمىسىن ىلگەرى دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەيمىز دەگەن باعىتتا وي وربىتكەن دۇرىس سەكىلدى. الدىمەن مۋزەي جۇمىسىنىڭ ساپاسىنا كوڭىل ءبولۋىمىز قاجەت. بولاشاقتا دا وسى جولدان تايماعان دۇرىس. ەگەر ءبىز وسىعان ءمان بەرمەسەك, جۇرتشىلىق بۇرىنعى مۋزەي جۇمىسىمەن سالىستىرادى دا, تەرىس اينالادى.
مۋزەي – كەز كەلگەن ەلدىڭ تاريحىمەن قىسقا عانا ۋاقىتتا تانىسا الاتىن عاجايىپ ورىن. مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ تۇركىستانداعى وتىرىسىندا ادىلەتتى قازاقستاندى ادال ازاماتتار قۇراتىنىن ايتتى. ال وزاعاڭنىڭ ءومىر جولىنا ۇڭىلسەڭىز, ول – ناعىز ادالدىقتىڭ ۇلگىسىن تانىتقان تۇلعا. ارداقتى اعامىزدىڭ ءبىر عانا ۇلت اسپاپتار مۋزەيىن قۇرعان ەڭبەگىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ كەڭەس داۋىرىندە بۇل مۋزەيگە شەتەل ازاماتتارى ءجيى كەلەتىن. قازىر تاۋەلسىزدىك الدىق دەگەنىمىزبەن, ۇلتىمىزدىڭ ءان مەن كۇيىن, باي مۋزىكالىق اسپاپتارىن اسقاقتاتقان وسىنداي مۋزەي قاي وبلىستا اشىلدى؟ «قازاق پەن جىلقى – ەگىز ۇعىم» دەپ ايتقانىمىزبەن, جىلقىعا ارناپ ءبىر مۋزەي اشا الماي وتىرعانىمىزدىڭ ءوزى ايتۋعا ۇيات. بۇعان ۇكىمەتتەن قولداۋ كەرەك ەكەنى انىق. بىراق قولداۋ كۇتۋ ءۇشىن مۋزەيشىلەر مىقتى يدەيامەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. سوندا جاردەم بولادى. اعىلشىنداردا «الدىمەن يدەيا, سودان كەيىن قارجى كەرەك» دەگەن ءسوز بار. ەشقاشان قاراپ وتىرمايىق. ماسەلەن, مۋزەيدەگى جادىگەرلەر قورىن بايىتۋ ءۇشىن قۇندى مۇرالارىمىزدىڭ كوشىرمەسىن جاساتايىق. ايتپەسە مۋزەي قورىن ەشكىم سىرتتان كەلىپ بايىتپايدى», دەپ, وسى سالاعا قاتىستى ماسەلەلەرگە باسا ماڭىز بەرىپ ءوتتى.
جيىنعا مارتەبەلى مەيمان رەتىندە شاقىرىلعان ءبىرتۋار تۇلعانىڭ نەمەرەسى, وزبەكالى جانىبەكوۆ اتىنداعى قوردىڭ ديرەكتورى ازەل جانىبەك-ءشارىپوۆا كونفەرەنتسيانى وتكىزۋگە قولداۋ كورسەتكەن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە, وسى ءىس-شارانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ازاماتتارعا جانىبەكوۆتەر وتباسى اتىنان العىسىن ايتتى.
«اتام بارلىق سانالى عۇمىرىن قازاقتىڭ تاريحىنا, مادەنيەتىنە ارنادى. سونىڭ ىشىندە مۋزەي ىسىنە ەرەكشە ءمان بەردى. اتامدى حالقىمىزدىڭ تاريحى, مادەنيەتى, مۋزەي ءىسى نەگە ويلاندىردى دەپ ويلاۋشى ەدىم. ول كىسى مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەندە ساياساتقا نەمەسە باسقا سالاعا بۇرىلىپ كەتۋى دە مۇمكىن ەدى. بىراق ۇلت تاريحى مەن مادەنيەتىنە ايرىقشا دەن قويدى. سونىڭ جاۋابىن اتامنىڭ جازعان ەڭبەكتەرىن وقىعاندا, ونىمەن بىرگە قىزمەتتەس بولعان ارىپتەستەرىمەن تىلدەسكەندە ۇعىنا باستادىم. اتام ۇلتتىق مادەنيەتى بەرىك, مىقتى ەلدىڭ رۋحى دا بيىك بولاتىنىنا سەندى», دەپ اتاسىنان العان ونەگەسى تۋرالى سىر شەرتتى.
اكادەميك حانكەلدى ءابجان ءوز بايانداماسىندا تاريحىمىزدا بولەك ورنى بار تۇلعانىڭ ازاماتتىعى مەن ەڭبەكتەرىن اڭگىمەلەدى.
«بۇگىنگى جيىن «تۇلعاعا تاعزىم» دەگەن اتاۋعا لايىقتى دەپ ويلايمىن. وزبەكالى جانىبەكوۆ سەكىلدى تۇلعالار حالقىمىزدان كوپ شىقسا, قازاق ەلى الەمدىك باسەكەگە دايار تۇرارى داۋسىز. ول كەڭەس داۋىرىندە ستالين, حرۋششەۆ, برەجنەۆ باسشىلىق جاساعان ساياساتتىڭ كەرمەك ءدامىن تاتىپ, ەسەيدى. كومسومول مەن پارتيا ۇيىمىندا قىزمەت اتقارىپ, مۇلتىكسىز ادالدىعىمەن تانىلدى. حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كىتاپحانالار, تەاترلار اشۋمەن رۋحاني بايلىقتى مولايتۋعا ولجا سالدى. ناۋرىز مەيرامى مەن قاسيەتتى تايقازاننىڭ قايتا ورالۋى, تاريحي, مادەني جادىگەرلەردىڭ, مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ ەل ىشىنەن جينالۋى وزەكەڭنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى. قازاق «الپىسقا كەلگەننەن اقىل سۇرا» دەپ بەكەر ايتپاعان. ينتەللەكتۋالدى الەۋمەتى مەن كەمەلدىگى تولىسقان الپىس جاسىندا ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن ايرىقشا قۋانىشپەن قارسى الدى. ەندى بۇرىنعىدان دا ءونىمدى ەڭبەك ەتۋگە دايار ەدى. بىراق ابزال ازاماتتى زەينەتكەرلىككە ەرتە شىعارىپ جىبەردى. ءار نارسەنىڭ قايىرىمى بار. ازاتتىقپەن كەلگەن شىعارماشىلىق ەركىندىك جانىبەكوۆتىڭ قالامىنا قانات ءبىتىردى. وسى تۇستا جازعان ەڭبەكتەرى ۇلتتىق تاريحىمىزعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. جاريالانباي جاتقاندارى دا بارشىلىق. ايتۋلى تۇلعانىڭ بارلىق دۇنيەسىن جيناقتاپ, وقىرمانعا ۇسىناتىن ۋاقىت جەتتى», دەدى بەلگىلى عالىم.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا مادەنيەت قايراتكەرى بازارباي التاەۆ, رەستاۆراتسيا سالاسىنىڭ ارداگەرى قانات تۇياقباەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءزابيرا جاكىشەۆا, سونىمەن قاتار بەينەبايلانىس ارقىلى اقش-تاعى سميتسونيان مۋزەيىنەن سەليا ەممەلحاينز سەكىلدى عالىمدار بايانداما جاساپ, ءو.جانىبەكوۆتىڭ پاراساتتىلىعىن, كىسىلىگىن, كىشىلىگىن, قاراپايىمدىلىعىن, جان تازالىعىن, قىسقاسى, حالىققا قىزمەت ەتۋدى پارىز ساناعان ادال ازاماتتىڭ بولمىسىن ءار قىرىنان اشىپ كورسەتتى.
ودان كەيىن ءىس-شارا «وزبەكالى جانىبەكوۆ تاعىلىمى» اتتى ءتورت بولىمنەن تۇراتىن كورمەگە ۇلاستى. وندا «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك مۋزەي قورىعىنىڭ ەتنوگرافيكالىق جانە جازبا قورىنان جۇزگە تارتا جادىگەر قويىلدى. سونىڭ ىشىندە وزاعاڭنىڭ تۇتىنعان زاتتارى, مۋزىكالىق اسپاپتارى, فوتوسۋرەتتەرى كورمەنى تاماشالاعان جانداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى.
سونداي-اق ءبىرىنشى كونگرەسس اياسىندا «مۋزەي زاتتارىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە جاڭعىرتۋ» اتتى سەمينار-پراكتيكۋم ءوتىپ, مۋزەي ماماندارى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن مادەني مۇرانى ساقتاۋ بويىنشا تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپ, پىكىر الماستى. رەستاۆراتسيالىق الاڭدا كاسىبي ماماندار مۋزەي جادىگەرلەرىن كونسەرۆاتسيالاۋ, رەستاۆراتسيالاۋ بويىنشا تاجىريبەلىك جۇمىس كورسەتتى. سونىمەن قاتار بيىل ۇلتتىق مۋزەيدەن شىعاتىن «مادەني مۇرا» عىلىمي جۋرنالىنىڭ جارىق كورگەنىنە 20 جىل تولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى بۇعان دەيىن باسىلىمدا ىستەگەن قىزمەتكەرلەردىڭ وقىرماندارمەن كەزدەسۋى ءوتتى.