حالقىمىز بويىنا سان ءتۇرلى ونەر توعىسقان ادامدى «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» دەپ ايتادى. ءدال وسى ءسوز ايشىعىن بۇگىنگى كەيىپكەرىمىزگە قاراتىپ ايتۋعا بولادى. ول – تالاي جاندى اجالدان اراشالاپ قالعان «قولى جەڭىل» حيرۋرگ, وتاندىق مەديتسينا عىلىمىندا ءوز ورنى بار ايتۋلى عالىم, اسقاق داۋىسىمەن اتاعى جەر جارعان كاسىبي ونەرپازداردىڭ وزىمەن يىقتاسىپ تۇراتىن تالانتتى ءانشى. ەڭ باستىسى, ەلگە ادال قىزمەت ەتكەن ارداقتى ازامات. ءبىز وسى جولى جوعارى ساناتتى دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك توقپانوۆ اعامىزدىڭ جانسارايىنا ءۇڭىلىپ, اڭگىمە وربىتتىك.
– اعا, اكەڭىز ەلگە سىيلى, بەدەلدى, قالامى قارىمدى قالامگەر بولىپتى. ءبىرتالاي مەرزىمدى باسىلىمداردا قىزمەت ىستەپتى. ول تۋرالى ءسابيت مۇقانوۆ ء«ومىر مەكتەبى» اتتى كىتابىندا جىلى ءىلتيپات بىلدىرگەن. جالپى, ەر بالانىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا اكەنىڭ ىقپالى وتە زور. اڭگىمەنى اكەڭىزدىڭ ءومىر جولىنان, سودان العان تاربيەڭىزدەن باستاساق.
– اكەمنىڭ ەسىمى – يماق. ول 1897 جىلى قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى جامبىل اۋدانى جاڭاجول اۋىلىندا تۋعان. ادەبيەت الىپتارى ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ ۇشەۋى بالا كۇنىنەن ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ بىرگە وسكەن. كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن تۋعان ەلىندە اۋىلناي بولعان. سول كەزدە بۇل ەلدى مەكەن پرەسنوۆ ۋەزىنىڭ 2-اۋىلى اتالعان. 20-جىلدارى اكەم وسى اۋىلدى «جاڭاجول» دەپ وزگەرتىپتى. قازىر عابيت مۇسىرەپوۆ اۋىلى دەپ ايتىلادى. سابەڭ, عابەڭمەن بىرگە وسكەندىكتەن بە, اكەم دە شىعارماشىلىققا جاقىن بولدى. 1937 جىلى الماتىداعى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا ءتۇسىپ, سونى اياقتاعاننان كەيىن جۋرناليستيكاعا بەت بۇرىپ, الدىمەن قىزىلجارداعى بۇگىنگى وبلىستىق «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە, ودان كەيىن بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ بىرقاتار اۋداندىق باسىلىمىندا ەڭبەك ەتتى. سونداي-اق كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ «كوكشەتاۋ پراۆداسى» مەن «تىڭ ولكەسى» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ ىستەدى. ودان كەيىن بۇرىنعى قىزىلتۋ اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورلىعىنا تاعايىندالدى. ەل ءومىرىنىڭ ناعىز جارشىسى بولدى. دۇنيەدەن وزعانشا قولىنان قالامى تۇسپەدى.
اكەم مەن انام قوسىلعاننان كەيىن العاشقى سابيلەرى ءجيى شەتىنەپ كەتىپتى. ول كىسى الماتىعا پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا بارعاندا انام ەكەۋى سابەڭ ۇيىندە تۇرعان. سوندا سابەڭ انامنىڭ اياعى اۋىر ەكەنىن بايقاپ, ىرىمداپ: ء«اي, يماق, مۇحيت (انامنىڭ اتى) ۇل تۋسا ء«سابيت» دەپ, قىز بالا تۋسا ء«ماريام» دەپ قويىڭدار» دەپ-ءتى. ءسويتىپ, 1937 جىلى ءماريام ەسىمدى ۇلكەن اپام ومىرگە كەلدى. 1939 جىلى تۋعان اعامنىڭ ەسىمىن عابيت مۇسىرەپوۆ «بۋلات» دەپ قويعان. اكەم قىزىلتۋ اۋداندىق گازەتىنەن 1957 جىلى زەينەتكەرلىككە شىقتى. وندا مەن 12 جاستا بولسام دا, ءبارى ەسىمدە ساقتالعان. وبلىستىق گازەتتەگى ارىپتەستەرى كەلىپ, اكەمدى ءسان-سالتاناتىمەن زەينەتكەرلىككە شىعارىپ سالدى. ول كىسى وتە ءبىلىمدى ەدى. ەكى تىلدە ەركىن جازاتىن. گازەت-جۋرنالدى, كىتاپتى كوپ وقيتىن. زەينەتكەرلىكە شىققاننان كەيىن قىزمەتكە قايتادان شاقىرىلىپ, اۋداندىق پارتياعا مۇشە قابىلداۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى بولدى. اكەم 1972 جىلى ومىردەن وتسە دە ونى كوزكورگەن زامانداستارى, ارىپتەستەرى ونەگەلى ءىسىن, جاقسىلىعىن ايتىپ جۇرەدى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءۋاليحانوۆ اۋدانى ورتالىعىنداعى ءبىر كوشەگە اكەمنىڭ اتى بەرىلگەن.
– اكەڭىزدىڭ سابەڭ مەن عابەڭمەن سىيلاستىعى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟
– جوعارىدا اكەمنىڭ ول كىسىلەرمەن بالالىق شاعىنان ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ وسكەنىن ايتتىم. سابەڭ مەن عابەڭ ەلگە ساپارلاپ كەلگەندە ءبىزدىڭ ۇيگە ات باسىن تىرەيتىن. ۇشەۋى ءبىر-ءبىرىن ۇنەمى ىزدەپ, حابارلاسىپ, وتە جاقىن ارالاستى. ولاردىڭ سىيلاستىعى تۋرالى ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. 1958 جىلى وتكەن ماسكەۋدەگى قازاق ادەبيەت مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگى قارساڭىندا اكەمە پوشتادان حابارلاما كەلدى. حابارلامادا سابەڭ: « عابيت ەكەۋمىز قوسىلىپ, ساعان 2000 سوم جىبەرىپ وتىرمىز. ماسكەۋدەگى قازاق ونەرىنىڭ ونكۇندىگىندە باس قوسايىق», دەپ جازىپتى. سودان اكەم انام ەكەۋى پويىزبەن ماسكەۋگە بارىپ, ادەبيەت پەن ونەردىڭ ايتۋلى وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, جاقسى اسەر الىپ, دەمالىپ قايتتى. ءبىزدىڭ اۋىلعا ءسابيت مۇقانوۆ ءجيى كەلۋشى ەدى. بىردە ول كىسى الماتىدان تۇرقى ەسىك پەن توردەي سۋ جاڭا «زيم» ماشيناسىمەن كەلدى. ۇيگە كەلگەننەن كەيىن «مەنىڭ قىزىم قايدا؟» دەپ ماريامدى شاقىرىپ الىپ, قۇشاقتاپ, بەتىنەن ءسۇيدى. سابەڭنىڭ كەڭ بالاق شالبارىنىڭ ءبىر بالاعىنا اپام, ەكىنشى بالاعىنا مەن كىرىپ كەتتىم. ءسابيت اعاعا قاتىستى ءوزىم كورگەن ءبىر وقيعانى ايتايىن. ۇمىتپاسام, 1954 جىلى سابەڭ اۋىلعا قىس ايىندا كەلدى. سول جىلى قىتايعا بارىپ, «الىپتىڭ ادىمدارى» اتتى كىتاپ جازعان ەدى. قىسقى كانيكۋل بولسا دا وقۋشىلاردى جيناپ, مەكتەپتە كەزدەسۋ وتكىزدى. قىتايعا بارعانداعى ساپارى تۋرالى اڭگىمەلەپ, سول ەلدىڭ تاريحىمەن, سالت-داستۇرىمەن تانىستىرىپ, العان اسەرىمەن ءبولىستى. ەرتەڭىنە اكەم سابەڭ ەكەۋى ت ۇلىپقا ورانىپ, مەنى ورتاعا الىپ, ات شانامەن 18 شاقىرىم جەردەگى كورشى اۋىلعا باردى. اۋدان اتقا مىنەرلەرىنىڭ ءبارى جازدا – اربامەن, قىستا – شانامەن جۇرەدى. «تولۋبۋحينو» سوۆحوزىنا جاقىنداي بەرگەندە اۋىل شەتىندە يىرىلگەن جىلقىداي اۋدان, سوۆحوز باسشىلارى جينالىپ تۇر ەكەن. ءبىر ۋاقىتتا ينەلىك سەكىلدى ان-2 ۇشاعى كەلىپ قوندى. سامولەتتەن سول ۋاقىتتاعى قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى لەونيد برەجنەۆ پەن كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ءتۇستى دە, جينالىپ تۇرعان ادامدارعا قاراي بەت الدى. وسى سوۆحوزدىڭ ديرەكتورى برەجنەۆتىڭ باجاسى ەدى. مەن ات شانادان قاراپ وتىرمىن. برەجنەۆ سابەڭمەن, اكەممەن, اۋدان اكتيۆتەرىمەن ەمەن-جارقىن امانداسىپ, قۇشاقتاپ سۇيە باستادى. توعىز جاستاعى بالا بولسام دا, «مىنا كىسى قالاي جەركەنبەيدى» دەپ ويلايمىن. سىيلى قوناق ءبىر شەتتە تۇرعان اياقتارىنا ساپتاما ەتىك, ۇستەرىنە تون, باستارىنا تىماق كيىپ, قاقاعان قاڭتاردا مۇرتى مەن ساقالىنا مۇز قاتقان اۋىل اقسالدارىمەن, مالشىلارىمەن امانداسىپ, ولاردى دا شەتىنەن ءسۇيىپ شىقتى. الگى توپتىڭ شەتىندە شاعىن دەنەلى شال تۇر ەدى, سوعان جاقىنداي بەرگەندە, ول جالما-جان اۋزىنداعى ناسىبايىن تۇكىرە سالدى. برەجنەۆ ونى دا بارىپ ءسۇيدى. سوسىن بارلىعى جينالىسقا كىرىپ كەتتى. جيىننان كەيىن جەرگىلىكتى باسشىلار ءبىر مالشىنىڭ ۇيىندە جاباعىنىڭ ەتىن اسىپ, قوناق ەتتى. داستارقان باسىندا لەونيد يليچ جەرگىلىكتى باسشىلارىمەن, اۋىل ادامدارىمەن شارۋاشىلىق تۋرالى اشىق-جارقىن اڭگىمەلەستى. ل.برەجنەۆپەن بىرگە داستارقان باسىندا سابەڭ مەن اكەم وتىردى. مەن ەكەۋىنىڭ ورتاسىنا قونجيدىم. برەجنەۆتىڭ جانىندا سۋرەتى ادەمى ءبىر قوراپ «كازبەك» پاپيروسى تۇردى. شىلىمدى ءجيى شەگەدى. اراسىندا اششى سۋدان دا تارتىنباي الىپ قويادى. اكەم تەمەكى تارتپايدى, سوندىقتان قوراپتىڭ سىرتىنداعى سۋرەتكە قىزىعىپ قارايمىن. سونى بايقاپ قالدى ما, ماعان قاراپ: ء«اي, بالا اتىڭ كىم؟» دەپ سۇرادى. سول كەزدە ءبىز اتىمىزدى نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ورىسشا ايتامىز. «سەرگەي» دەدىم. «ساباقتى قالاي وقيسىڭ, 3 الاسىڭ با؟» دەدى. «الامىن» دەپ ەدىم, «وندا سەن جارايسىڭ» دەپ مەنى شاقىرىپ, تىزەسىنە وتىرعىزىپ الدى دا, ء«بىز وسىنداي شىنشىل ازاماتتاردى تاربيەلەۋىمىز كەرەك» دەپ باسىمنان سيپادى.
– مەكتەپتى, جوعارى وقۋ ورنىن ورىسشا وقىساڭىز دا, قازاقشاڭىز جاتىق. بۇعان دا اكەڭىزدىڭ اسەرى بولدى ما؟
– ارينە, وعان داۋ جوق. اتا-انامنىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق تاربيەنىڭ ۋىزىنا جارىپ وستىك. 1952 جىلى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادىم. سول جىلدارى تىڭ يگەرۋ ناۋقانى باستالىپ, سولتۇستىك وڭىردە قازاق مەكتەپتەرى جابىلا باستادى. ءبىز ارالاس مەكتەپتە وقىدىق. كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ اسەرى مە, سول كەزدە اۋىل اراسىندا «ورىسشا وقىماساڭ ادام بولمايسىڭ» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى. مەكتەپكە بارعانعا دەيىن ءبىر اۋىز ورىسشا بىلگەن ەمەسپىن. بىراق ورىسشا وقىساق تا كلاستاعى بالالارمەن قازاقشا سويلەيمىز. ءبىر جاعىنان, اكەم اعام ەكەۋمىزگە كەيدە اۋىزشا «ديكتوۆكا» جاساپ, ماقالاسىن جازدىرتادى. سوسىن جازۋىمىزدى تەكسەرىپ, قاتەمىزدى تۇزەپ, قايتادان كوشىرتەدى. سويتسەم, اكەمنىڭ مۇنىسى ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىزدى ۇمىتپاسىن دەگەنى بولسا كەرەك. ونى كەيىن ءتۇسىندىم. مەكتەپتە دە, ينستيتۋتتا دا ورىسشا وقىسام دا قازاقشا ەركىن جازىپ, سويلەي بەرەمىن.
– ءسىزدى جۇرتشىلىق بىلىكتى حيرۋرگ رەتىندە جاقسى بىلەدى. مەديتسينا سالاسىنا كەلۋگە نە تۇرتكى بولدى, الدە بالالىق شاعىڭىزدان دارىگەر بولۋدى ارماندادىڭىز با؟
– بۇعان بالالىق شاعىمدا باسىمنان وتكەن ءبىر وقيعا سەبەپ بولدى. مەن 10 جاسقا تولعاندا مارال ەسىمدى تۋعان قارىنداسىم ديفتەريا ينفەكتسياسىمەن اۋىرىپ, قايتىس بولدى. وسى قايعى كىشكەنتاي بولسام دا جۇرەگىمە قاتتى باتتى. ساباقتان سوڭ قارىنداسىم جاتقان اۋرۋحاناعا بارامىن. سونىڭ قاسىنداعى ورىندىقتا سونى ويلاپ وتىرامىن. سونداي ءبىر كوڭىلسىز كەزىم. اۋداندىق اۋرۋحانادا فلەيشگاۋەر دەگەن ۇلتى نەمىس بولسا دا قازاقشا تازا سويلەيتىن, ساۋاتتى فەلدشەر ىستەدى. بىردە سول كىسى اق حالات كيگەن ارىپتەسىمەن ەكەۋى جانىمنان ءوتىپ بارا جاتىپ, الگى سەرىگىنە: «مىنا بالانى وسى جەردەن ءجيى كورەمىن. كوزى سونداي ويلى, ۇنەمى مۇڭايىپ جۇرەدى. ءبىر قايعىسى بار سەكىلدى. نە بولدى ەكەن؟» دەپ سۇرادى, وعان ارىپتەسى: « جاقىندا بۇل بالانىڭ قارىنداسى قايتىس بولعان ەدى», دەپ ايتىپ بارا جاتتى. بۇل اۋدانعا جۋىردا كەلگەن پەدياتر دارىگەر ەدى. سول كىسى ماعان قايتا بۇرىلىپ كەلىپ, الدىمەن اتىمدى سۇرادى. «سەرىك, ديفتەريا – وتە قاۋىپتى ينفەكتسيا. ءبىز قولىمىزدان كەلگەنشە قارىنداسىڭدى ەمدەدىك. كەيدە مەديتسينانىڭ دا كۇشى جەتپەيدى. ونداي كەزدە دارىگەردە دارمەنسىزدىك تانىتادى. سوندىقتان ءبىزدى كەشىر, اينالايىن!» دەپ بولعان جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, باسىمنان سيپادى. ونىڭ سول ساتتەگى مەيىرىمدى ءجۇزى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى. اۋداندىق اۋرۋحانا ءبىر قاباتتى شاعىن عيمارات. سوعان ءجيى بارامىن. جاز كۇندەرى وپەراتسيا جاسايتىن بولمە تەرەزەسىنىڭ الدىنا كەلىپ, اشىق تۇرعان اينەكتەن دارىگەرلەردىڭ داۋسىن تىڭداپ, سىعالاپ قارايمىن. بىردە سىعالاپ تۇرعانىمدى بايقاپ قالدى ما, ءبىر حيرۋرگ سانيتاركاعا «كىم قاراپ تۇرعان؟» دەپ سۇرادى. ول «توقپانوۆ» دەپ جاۋاپ بەرىپ ەدى, «جارايدى, قاراپ تۇرا بەرسىن. ەرتەڭ ءوزى دە حيرۋرگ بولار», دەپ ايتتى. سول اۋزى دۋالى دارىگەردىڭ ايتقانى قابىل بولدى.
– اۋىل بالاسى قيالشىل, ەلىكتەگىش كەلەدى عوي, كىمگە ۇقساسام دەپ ويلادىڭىز؟
– سوعىستان كەيىن ەلدىڭ تۇرمىسى, ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى وتە اۋىر ەدى. جوعارى ءبىلىمدى دارىگەرلەر دە قات. مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار, ءدارى-دارمەكتەر جەتىسپەيدى. وتكەن عاسىردىڭ 50-60-جىلدارى قىزىلتۋ اۋدانىندا جوعارى ءبىلىمدى دارىگەرلەر ساۋساقپەن سانارلىق قانا بولسا دا, سولار جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتتى. قۇدجات قاجىمۇراتوۆ دەگەن مىقتى حيرۋرگ اعامىز تالاي ناۋقاستى اجالدان امان الىپ قالدى. اپلاش احمەتۋلين ەسىمدى پەدياتر دارىگەردى دە قۇرمەتپەن ەسىمە الامىن. تەراپەۆت كوشەرباي نۇرماعامبەتوۆتى اۋىل ادامدارى اۋزىنان تاستامايتىن. ەل بۇل دارىگەردىڭ ءوز ءىسىنىڭ شەبەرلىگىن, پاراساتتى مىنەزىن, قايىرىمدىلىعىن, قامقورلىعىن جىر قىلىپ ايتاتىن. بۇل كىسى اكەممەن دە جاقسى سىيلاستى. سوندىقتان بالا كۇنىمدە كوشەرباي اعاعا ۇقساپ, ەل ماقتاعان دارىگەر بولسام دەپ ويلادىم.
– ءبىر سۇحباتىڭىزدا مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا شاقىرعانى تۋرالى ايتىپسىز. سوعان كەڭىرەك توقتالاسىز با؟
– بۇل بىلاي بولدى. 10-سىنىپتىڭ مەملەكەتتىك ەمتيحانىن تاپسىرىپ جۇرگەنمىن. اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى شاقىرىپ الىپ, ماعان «كوكشەتاۋعا جىلدام جەت, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى ىزدەپ جاتىر», دەپ بۇيىرا سويلەدى. «قازىر ەمتيحان ءجۇرىپ جاتىر, وندا بارىپ نە ىستەيمىن؟» دەسەم, «ەشتەڭە ەتپەيدى, ءان ايتاسىڭ» دەپ جولعا سالىپ, قويا بەردى. الىپ-ۇشىپ كوكشەتاۋعا جەتتىم. لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىنان كەلگەن ەكى پروفەسسور قازاقتىڭ 50-گە جۋىق ۇل مەن قىزىن جيناپ, سولاردىڭ داۋىسىن تىڭداپ, ساراپقا سالىپ جاتىر ەكەن. كەزەگىم كەلگەندە مەنى دە تىڭدادى. ءبارى اياقتالعاننان الگى ەكى كىسى باسقا بالالاردى ۇيىنە قايتارىپ, مەنى الىپ قالدى. ء«بىز لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىنان كەلىپ وتىرمىز. اتالعان وقۋ ورنىنىڭ تالابى بويىنشا تالاپكەرلەردى مۋزىكالىق ۋچيليششەدەن كەيىن قابىلدايدى. قازىر ۇكىمەت پەن پارتيا ۇلتتىق مۋزىكا كادرلارىن دايىنداۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. ءبىز سەنىڭ داۋسىڭدى ۇناتىپ, ساعان توقتالىپ وتىرمىز. الدىمەن ەكى جىل دايىندىق كۋرسىنداعى ۆوكال كلاسىندا وقيسىڭ, ودان كەيىن بەس جىل كونسەرۆاتوريادا ءبىلىم الاسىڭ». مەن ەكى پروفەسسوردى مۇقيات تىڭدادىم دا:
– كەشىرىڭىزدەر, مەن بولاشاق ماماندىعىمدى تاڭداپ قويدىم, – دەدىم. ولار ماعان تاڭىرقاپ:
– سوندا كىم بولاسىڭ؟
– دارىگەر بولۋعا دايىندالىپ ءجۇرمىن.
– قالايشا, سەنىڭ داۋسىڭ زور, ءانشى بولۋعا لايىقتىسىڭ. سەن لەنينگرادتى بىلەسىڭ بە؟
– ارينە, بىلەمىن.
– بۇل – الەمدەگى سۇلۋ شاھاردىڭ ءبىرى. كونە ەسكەرتكىشتەرگە باي. وقۋعا تۇسكەننەن كەيىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ ساحناسىندا ءان سالاسىڭ. كسرو حالىق ءارتىسى اتاناسىڭ. سوندىقتان ءبىزدىڭ ايتقانىمىزدى تىڭداپ, كونسەرۆاتورياعا ءتۇس, – دەپ مەنى ودان ءارى ۇگىتتەدى. بىراق ولارعا كەز كەلگەن سالادا قىزمەت ىستەپ, ءان سالۋعا بولاتىنىن ايتىپ ەدىم, ءۇنسىز قالدى. 1962 جىل قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ كوشپەلى كوميسسياسى كوكشەتاۋعا كەلىپ, سوعان قۇجاتىمدى وتكىزىپ, بارلىق ەمتيحاندى ويداعىداي تاپسىرىپ, ەمدەۋ ءىسى فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم.
– ەلىمىزدەگى بىرەگەي وقۋ ورنى – قاراعاندى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگىسىز. وسى وقۋ ورداسىنىڭ العاشقى رەكتورىنىڭ جاقسىلىعى, ازاماتتىعى تۋرالى ءوزىڭىز ۇنەمى ايتىپ جۇرەسىز...
– قاراعاندى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىرگەتاسىن ونىڭ العاشقى رەكتورى پەتر مويسەەۆيچ پوسپەلوۆ قالاپ, ول وسى وقۋ ورداسىن 24 جىل باسقاردى. وسى ارالىقتا سول كەزدەگى قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتى وداق كولەمىندەگى بەس وزىق مەديتسينا وقۋ ورنىنىڭ قاتارىنا ەندى. كورنەكتى عالىمدار قىزمەت ەتتى. ءبىلىمدى ماماندار ورتاسى قالىپتاستى. شىنىندا پ.پوسپەلوۆ اۋىل مەكتەبىن بىتىرگەن قازاق بالالارىنا كوپ قامقورلىق كورسەتتى. ءبىزدىڭ حالقىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى ايرىقشا جاقسى كوردى. اسىرەسە جەرگىلىكتى وڭىرلەردەگى مەديتسينا ماماندارىن دايارلاۋعا ۇلكەن ماڭىز بەردى. اۋىلدان كەلگەن تالاپكەرلەردىڭ وقۋعا تۇسۋىنە بار جاعدايدى جاسادى. سوعان ءوزى تىكەلەي ارالاستى. وقۋ بىتىرگەن ءبىراز جىگىتتى قابىلداۋ كوميسسياسىنا جۇمىسقا تارتتى. ءبىر جىلى مەنى وزىنە كەڭەسشى ەتىپ الدى. اۋىلدان كەلگەن بالالار ەمتيحاننان قۇلاپ قالسا, «مەنىمەن اقىلداسىڭدار» دەپ تاپسىرىپ قويدى. سونداي ءبىر وقيعانى ايتىپ بەرەيىن. قاراعاندى وبلىسىنىڭ سول ۋاقىتتاعى جەزدى اۋدانىنان كەلگەن ءبىر بالا قابىلداۋ ەمتيحانىندا فيزيكادان تومەن باعا الىپتى. سونى ءبىلىپ, مەنەن قۇجاتىن سۇراتىپ الدى. فيزيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مەڭدىباەۆ دەگەن قىرسىق كىسى ەدى. سونى شاقىرىپ الدى دا, الگى بالانىڭ باعاسىن وزگەرتىپ ء«ۇش» قويىڭىز دەپ ەدى, «ول فيزيكا زاڭىن تولىق بىلمەيدى, قايتىپ ء«ۇش» قويامىن» دەپ, قارا اسپاندى ءتوندىردى. پەتر مويسەەۆيچ: «ول فيزيك بولمايدى, دارىگەر بولادى. اۋىل مەكتەبىندە كەشە عانا جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعان مۇعالىمدەر ساباق بەرەدى. بۇل بالا وقۋدى بىتىرگەسىن, اۋىلىنا بارىپ, دارىگەر بولادى. قازىر جەزدى اۋدانىندا بار-جوعى جوعارى ءبىلىمدى 3 دارىگەر عانا بار», دەپ ءسوزىن نىعىرلاي ءتۇستى. بۇعان دا كەلىسپەدى. ءبىر كەزدە رەكتوردىڭ قاباعى قاتۋلانىپ, ء«انۋار حاميتوۆيچ, كەلەسى جىلى سەنىڭ قىزىن وقۋ بىتىرەدى. ول اۋىلعا بارىپ جۇمىس ىستەي مە؟ «ارينە, جوق. ەندەشە, نە دەپ تۇرسىڭ. بۇل بالا اۋىلدا تۋدى, سوندا ءوستى, قايتادان سول اۋىلعا بارىپ, ەڭبەك ەتەدى» دەپ تابانداپ وتىرىپ, باعانى قويعىزدى. بۇل كىسى جەرلىكتى جەردەگى كادرلىق ماسەلەنى وسىلاي شەشتى.
– ول كىسى سىزگە دە قولداۋ كورسەتكەن سەكىلدى...
– مەديتسينا ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە كۇرەسپەن اينالىستىم دا, بەسىنشى كۋرسقا دەيىن ءان سالاتىنىمدى ەشكىمگە ايتقان ەمەسپىن. قاراعاندىداعى كەنشىلەر سارايىندا قىركۇيەك ايىندا داستۇرگە اينالعان ءبىرىنشى كۋرستاردى ستۋدەنتتەر قاتارىنا قابىلداۋ كەشى ءوتتى. سوندا وركەسترمەن كومپوزيتور سادىق كارىمباەۆتىڭ ليريكالىق ءبىر ءانىن شىرقادىم. زالدا وتىرعان قاۋىم بىرازعا دەيىن مەنى جىبەرمەي, تاعى دا بەس-التى قازاقشا-ورىسشا اندەردى ورىنداتتى. كەلەسى كۇنى كافەدرا مەڭگەرۋشىسى: «توقپانوۆ سەنى رەكتوراتقا شاقىرىپ جاتىر» دەيدى. رەكتوردىڭ ات شاپتىرىم كابينەتىنە كىرسەم, ۇستەلدى جاعالاي پرورەكتور, دەكاندار سىمعا قونعان قۇستارداي ءتىزىلىپ وتىر. پەتر مويسەەۆيچ قاسىما كەلىپ, «سەرىك كەشە سەنىڭ ءانىڭدى تىڭداپ, ءتانتى بولدىق» دەپ, مەنىڭ قاي جاقتان ەكەنىمدى سۇرادى. ءوزىم, اتا-انام تۋرالى ايتىپ بەردىم. « ساحنادا ءان شىرقايتىن تالانتىڭدى بۇرىن كورگەن جوقپىز. قايدان پايدا بولدى», دەدى جىميىپ ك ۇلىپ. مەن بالا كۇنىمنەن ءان سالاتىنىمدى, نوتو عانا بىلمەيتىنىمدى ايتتىم. ول كىسى ارىپتەستەرىنە قاراپ:«تالانت ادامعا تابيعاتىنان داريدى. دارىندىنى ەشكىم تاربيەلەمەيدى», دەپ ءبىر قارادى. سوسىن تازا اق پاراق پەن قالامىن الىپ, ستۋدەنتتەر كاسىپوداعىنىڭ توراعاسىنىڭ اتىنا ماتەريالدىق كومەك الۋعا ءوتىنىش جازعىزدى. وعان ءوزى «200 سوم» ءبولىنسىن دەپ قول قويدى. «سەرىك, سەن بۇل اقشاعا ساحنادا كيەتىن جاقسى كوستيۋم تىكتىرىپ ال. ەگەر جەتپەسە ۇستىنە تاعى قوسامىن» دەدى. قاراپايىم ستۋدەنت ءۇشىن 200 سوم دەگەن قوماقتى قارجى. قاراعاندىداعى ءبىر اتاقتى تىگىنشىگە بارىپ, وتە ساپالى ماتەريالدان وسى اقشاعا كوستيۋم تىكتىردىم. سونى بىرازعا دەيىن ساحنادا كيىپ ءجۇردىم.
پ.پوسپەلوۆ 6-كۋرستا وقىپ جۇرگەنىمدە تاعى دا مەنى شاقىرىپ الىپ: «سەرىك سەن وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن قايدا باراسىڭ؟» دەپ سۇرادى. مەن اۋىلعا بارىپ, دارىگەر بولاتىنىمدى ايتتىم. ء«بىز سەنى ينستيتۋتقا قالدىرساق, وعان قالاي قارايسىڭ؟ ەگەر بىزدە قالساڭ الدىمەن ەكى جىل كافەدرادا ىزدەنۋشى بولاسىڭ, ودان كەيىن اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايسىڭ. وقىتۋشى بولىپ ىستەيسىڭ. تانىمال حيرۋرگ اتاناسىڭ. وسىنداي سەنىڭ بولاشاعىڭ بار. دەگەنمەن, ويلان. اكەڭمەن سويلەس» دەپ, اقىل-كەڭەسىن بەردى. اكەم بۇعان بىردەن كەلىستى. ءسويتىپ, قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا ءۇش جىل وقىپ, عىلىمي ەڭبەگىمدى قورعادىم. قورعاۋدىڭ الدىندا رەكتوردىڭ ءوزى كەلىپ, مازمۇندى كىرىسپە ءسوز سويلەدى.
– ءسىزدىڭ تاعى ءبىر قىرىڭىز – انشىلىگىڭىز. ەلىمىز بەن ءبىراز شەت مەملەكەتتەردىڭ ساحناسىندا كلاسسيكالىق, ەسترادالىق تۋىندىلاردى ورىنداپ, تىڭدارمانداردىڭ ىقىلاسىنا بولەندىڭىز. وسى ونەر سىزگە كىمنەن دارىدى؟
– اكەم دە, انام دا ونەردەن قارا جاياۋ ادامدار بولعان ەمەس, جيىن-تويدا ءان سالاتىن ونەرى بار ەدى. انشىلىك ماعان ناعاشىم ەسەمباي شىنىباي ۇلىنان دارىعان دەپ ويلايمىن. ول داۋسى زور, تالانتتى ءانشى بولىپتى. سابەڭ ونىڭ انشىلىگىنە ءدان ريزا بولىپ, قولتاڭباسىمەن دومبىراسىن سىيلاعان. اكەم داۋسىمدى سول كىسىگە ۇقساتۋشى ەدى. ونەرگە بالا كۇنىمنەن جاقىن بولدىم. ۇيدەگى راديودان كومپوزيتورلاردىڭ جاڭا جازىلعان تۋىندىلارى ءجيى بەرىلەدى. سولاردى ءاپ-ساتتە جاتتاپ الىپ, ايتىپ جۇرەمىن. ءبىز بالالىق شاعىمىزدا راشيد بەيبۋتوۆ, يۆان كوزلوۆسكي, ەرمەك سەركەباەۆ سەكىلدى اتاقتى انشىلەردى تىڭداپ, سولارمەن رۋحتانىپ وستىك. بۇگىندە ولار شىرقاعان شىعارمالار رەترو اندەرگە اينالدى. ءوز باسىم ءاندى وركەسترمەن جاندى داۋىستا ايتقاندى ۇناتامىن.
– وتاندىق مەديتسينا سالاسىن بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن جەتىك بىلەتىن مامانسىز. قازىرگى وسى سالادا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار تۋرالى, مامانداردى دايارلاۋ ءىسى جايىندا نە ايتاسىز؟
– شىنىمدى ايتسام, ەلىمىزدەگى مەديتسينا وقۋ ورىندارىنداعى بولاشاق دارىگەرلەردى دايارلاۋ, وقىتۋ باعدارلاماسىنا كوڭىلىم تولمايدى. بىزگە باتىستىڭ ءبىلىم جۇيەسىن كوزسىز كوشىرىپ الۋ بولمايدى. ماعان 7-كۋرستىڭ قازاقشا, ورىسشا توبىندا وقيتىن ستۋدەنتتەرى كەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا اقىلى بولىمىندە ءبىلىم الاتىن جاستار بار. جالپى, مەديتسينادا اقىلى ءبولىم بولماۋ كەرەك. وتكەن جولى 7-كۋرستا وقيتىن ءۇش جىگىت كەلدى. سولارمەن سويلەسىپ وتىرىپ, كوڭىلىم قالدى. سوقىرىشەكتىڭ قايدا ەكەنىن بىلمەيدى. ميوكاردا ينفاركت تۋرالى دا ەشنارسە ايتا العان جوق. مەنىڭشە, 7-كۋرستىڭ ستۋدەنتتەرى «بەس مينۋتسىز» دايىن مامان عوي, ولار ءبارىن ءبىلۋى كەرەك. سوندا بۇلار قالاي دارىگەر بولادى, ناۋقاستاردى قالاي ەمدەيدى؟
بۇرىن ەمدەۋ ءىسى فاكۋلتەتىن بىتىرگەندەر دەرماتولوگ, پەدياتر, ەندوكرينولوگ, حيرۋرگ, وكۋليست سەكىلدى سالانى تولىعىمەن مەڭگەرىپ شىعاتىن. بۇعان دەيىن ءوزىم مەديتسينالىق وقۋ ورنىندا ساباق بەرگەندە 6-كۋرستا وقيتىن 6-7 ستۋدەنتى الىپ, ءبىر جىل ىشىندە جاڭا قۇرىلعىلارمەن وپەراتسيا جاساۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلىن تولىق ۇيرەتۋشى ەدىم. قازىر بۇل وقۋ ءۇردىسى ءۇزىلىپ قالعان. سودان كەيىن دارىگەرلەردىڭ پاتسيەنتپەن كوپ سويلەسۋگە ۋاقىتى جوق, ويتكەنى جازۋدان باس كوتەرمەيدى. بۇلاي بولماۋ كەرەك.
مىسال كەلتىرەيىن. ءبىر جولى جۇمىسىما تاڭەرتەڭ ءبىر اتا-انا تۇنىمەن ءىشى اۋىرعان بالاسىن ەرتىپ كەلدى. «جەدەل جاردەم» شاقىرىپ, بالانى قالالىق اۋرۋحاناعا الىپ بارعان. ولار ۋزي-گە ءتۇسىرىپ, قان ساراپتاماسىن السا دا ەشقانداي وزگەرىس بايقاماعان. سوسىن بالانىڭ ءىشىن ۇستاپ كورسەم, سوقىرىشەك, جەدەل وپەراتسيا جاساۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندىم. بالادان اۋرۋحاناداعى دارىگەر ءىشىڭدى ۇستاپ كوردى مە دەسەم, « جوق» دەيدى. سەنىمەن اڭگىمەلەستى مە دەسەم, ء«يا, كومپيۋتەرگە جازىپ وتىردى» دەپ جاۋاپ بەردى. وسى جاعدايعا قاراپ كوپ نارسەنى بىلەسىز. قازىر دارىگەرلەر اۋرۋ تاريحىن جازادى, امبۋلاتورلىق كارتا تولتىرادى, حاتتامالاردىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرەدى.
– ومىردە «بارماق تىستەگەن» وكىنىشىڭىز بار ما؟
– ءومىر بولعاننان كەيىن ءبارى بولادى. جەكە باسىمدا, وتباسىمدا وكىنىشىم جوق. زايىبىم دا – دارىگەر. ەكەۋمىز ستۋدەنتتىك جىلدارى وتباسى بولىپ, ءتورت بالا سۇيدىك. قازىر نەمەرەلەرىمىزدىڭ قىزىق-قۋانىشىنا كەنەلىپ وتىرعان اتا-اجەمىز. ال كاسىبىمە كەلگەندە وزەكتى ورتەگەن وكىنىشتەر بولدى. دارىگەرلەر ناۋقاس ولىمىنە بىرازعا دەيىن ۇيرەنە المايدى. كەيدە پاتسيەنت وپەراتسيا ۇستەلىندە قايتىس بولادى. سول كەزدە نەشە ءتۇرلى ويعا باتاسىڭ. بۇل جۇرەككە سالماق تۇسىرەتىن اۋىر جاعداي. تۋىستارى پاتسيەنتتىڭ اۋرۋحاناعا ءوز اياعىمەن كەلىپ ەدى دەپ كوزى جاساۋراپ تۇرعاندا, نە دەرىڭدى بىلمەيسىڭ. مەنىڭ وزەگىمدى ورتەيتىن وكىنىشىم وسى. ەرتەرەكتە ءبىر دارىگەر ء«اربىر حيرۋرگ ءوز پاتسيەنتىمەن بىرگە ولەدى» دەپ ايتىپتى. وسى ءسوزدىڭ استارىندا شىندىق بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»