ابىلايدىڭ اق ءۇيىن ايقىنداعان

ءوز باسىم قازىرگى تاڭدا جىگەرلى جۋرنالشى, قالام قۋاتىمەن بۇقا­رانى باۋراپ جۇرگەن جاقسىباي اعانى العاش وسىلاي تانىدىم. راسىن ايتسام, جۋانى جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكەسى ءۇزىلىپ, اسىلى ارىپ, جا­سىعى تويىنعان كەر زاماندا (دۋلات باباتاي ۇلى) ءوشىپ قالعان شوقتى ۇرلەپ, ءوتىپ كەتكەن جوقتى ىزدەپ, كۇلگە اينالىپ جانىپ كەتكەن تاريحتى  قايتا تۇلەتۋگە ۇمىلعان بۇل ازامات تەگىن ادام بولمادى. مەنىڭ العاشقى ويىم ەدى بۇل.

ارادا ءبىر اي وتكەن جوق, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 22 قاراشاداعى سانىندا جاقسىباي سامراتتىڭ «ابىلايدىڭ اق ءۇيى... اڭىز ەمەس, اقيقات» اتتى جازباسى جارق ەتتى. ماقالانىڭ توقەتەرى: جاقاڭ ارنايى سۇراۋ سالۋدىڭ ناتيجەسىندە رف ءسىم ارحيۆىنەن 1765 جىلى (ول كەزدە پەتروپاۆل دەگەن قالا اتىمەن جوق) قىزىلجار وڭىرىنە ابىلاي حانعا وردا تۇرعىزىلعانى جونىندە قۇجاتقا قول جەتكىزگەن. اۆتور: «ابىلايعا ارنالعان ءۇي قىزىلجارداعى دوڭ­گە سالىنعان العاشقى نىسان دەپ ايتۋعا بولادى. ءسويتىپ, «بىزدىكى, ءبىز سالعانبىز» دەپ وزەۋرەيتىن كەيبىرەۋلەردىڭ اۋزىنا قۇم قۇياتىنداي بولىپ, العاشقى ءۇيدىڭ قازاق حانى ابىلايعا ارناپ سالىنعاندىعى, بۇل جەردىڭ قازاق حالقىنا عانا قاتىستى ەكەندىگى انىقتالدى», دەپ ماقتانىشپەن باياندايدى.

بۇل وقيعانى نەگە تاپتىشتەپ وتىرمىز. بىلگەن جانعا بۇل – كەرەمەت جاڭالىق. تەگى جۇرەگى ەلىم دەپ سوعاتىن, سول ەلىنىڭ جىرتىعىن جاماپ, جەل جاعىنا ىق بولايىن دەيتىن ىقىلاسى مول, ماقساتى بيىك جانداردىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا. ءوز باسىم جاقسىباي بايان ۇلىن تەك وسى ارەكەتى ءۇشىن باعالايمىن.

سودان كەيىن تاعى ءبىر اڭعارعا­نىم, اعامىز كەز كەلگەن جازباسىندا ەشقاشان «پەتروپاۆل» دەمەيدى, ءسابيت مۇقانوۆ اتاسى سياقتى «قى­زىلجار» دەپ جورعا جۇرىسىنەن قىرىپ جىبەرسە دە تانبايدى. قىسقاسى, جاقاڭ – ءوزىنىڭ يدەياسىنان, ءوزىنىڭ ۇستانىمىنان, ءوزىنىڭ كوزقاراسىنان, ءوزىنىڭ ماقساتىنان, ءوزىنىڭ تانىمىنان تايمايتىن ءپىل تاباندى ادام.

بىلگەن, ياكي وقىعان جان جاقاڭ­نىڭ ءتۋابىتتى تابيعي تازالىعى مەن تەكتى تالعامىن اڭعارا الادى. بۇل قاسيەتى جۋرناليستىك جازبالارىنان گورى, پروزالىق شىعارمالارىندا ايقىن كورىنىس تاپقان. ءارى پروزاسى ادەبي كوركەمدىكتەن بۇرىن, ءداۋىر شىندىعىنا جاقىن. ايتا­لىق, وتكەن عاسىرداعى ۇلت تاريحى­نىڭ جارالى بەتى جەلتوقسان كوتە­رىلىسىنە (1986) قاتىستى جا­زىل­عان «بىتەۋ جارا» رومانىندا شوۆي­نيستەردىڭ ارام پيعىلىن قاقى­راتا اشكەرەلەسە, ءتىپتى تۋىندى كەيىپ­كەرلەرى گورباچەۆ, كولبين, ليگاچەۆ, قوناەۆ, كاماليدەنوۆ, مەڭدىباەۆ, نازارباەۆ سياقتى پارتيا فۋنكتسيونەرلەرى ناقپا-ناق ەسىم-سويلارىمەن شىعارمادا مەنمۇندالاپ ايقايلاپ تۇر.

جازۋشى مۇحتار ماعاۋين بۇل روماندى ءوزى باسقارىپ وتىرعان «جۇلدىز» جۋرنالىنا ءتۇپ قوپارىپ تۇگەلدەي باسىپ جاريالاۋى تەگىن ەمەس, ارينە. سونداي-اق جاقاڭنىڭ ەكىنشى رومانى «وزگەلەندى بۇل عالامدى» وقىعان تەرەڭ اقىل يەسى امانگەلدى ايتالى مارقۇم التىن باسىن شايقاپ, اعامىزدىڭ ماڭدايىنان يىسكەگەن ەكەن. ابەكەڭ قاتتى ريزا بولعاندا سويتەدى. ويت­كەنى تۋىندىدا تاۋەلسىزدىك جىل­دارىنداعى سولتۇستىك وڭىردەگى سەپا­راتيستىك ارەكەتتەر, وعان قارسى كۇرەسكەن جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ قاراپايىم ارەكەتتەرى باياندالعان. بۇل شىعارما, راسىن ايتساق, تاۋەل­سىزدىك جىلدارىنداعى ءوڭىر احۋالىن بايانداۋمەن قاتار, حالىق ارا­سىن­داعى مىلتىقسىز مايداندى سۋرەتتەيتىن قۇندى تۋىندى.

اعامىز اق قايىڭى سىڭسىعان, اق سامالى جەل­پىگەن, كوكورايى جايقالعان, ءيىسى جۇپار, اۋاسى سامال, بىراق شىعارماشىلىق شابىتى شاۋ تارتقان سولتۇستىكتە, سونىڭ ىشىندە بۇرىنعى لەنين, قازىرگى ەسىل اۋدانىنىڭ تاۋاعاش دەيتىن كىلەڭ قازاقتار تۇراتىن ەلدى مەكەندە ءوسىپ-ءوندى. ۇلكەن ورتا, ۇلگىلى ۇستاز كورگەن جوق. سويتە تۇرا قالامى – قىلىش, ءسوزى – مارجان.

ءبىز دە ادەبي-رۋحاني مەكتەپ كورمە­گەندەر ساپىنان ەدىك, بىراق كوزىمىزدى تىرناپ اشقالى جىرمەن سۋسىنداپ, داستانمەن اۋىزداندىق, ەسكىنىڭ اڭگىمەسىن كوپ تىڭدادىق ءارى كۇنى-ءتۇنى تالماي كىتاپ وقىدىق. وسىلاي جەتىلدىك. قىزىق! جاقاڭ دا ءدال سون­داي ەكەن. باسە دەيمىن, ادەبي شىعارمالارىندا ەپي­كالىق تىنىس باسىم. دەمەك جاقاڭنىڭ مەكتەبى – قازاق­تىڭ وتباسىلىق قۇنارلىعى. وعان دالەل-دايەك تە بار. وبلىستىق «Soltustik Qazaqstan» گازەتىنىڭ 18 قازان كۇنگى سانىندا جارىق كورگەن «جۋرناليست سىنشىل بولۋ كەرەك» اتتى سۇحباتىندا: «جاس كۇنىمدە اڭگىمەنى كوپ تىڭدادىم. ۇيگە قوناق كەلسە, ۇيىقتاعان بولىپ جاتىپ, ولاردىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭدايتىنمىن. كىتاپتى دا كوپ وقىدىم, ۇناعان كەي تىركەستەردى قويىن داپتەرىمە ءتۇرتىپ الىپ, رەتى كەلگەندە پايدالاناتىنمىن. بىردە دۇكەننەن سۇراعانىمدى اپەرمەگەن شەشەمە «جۇمىرتقادان ءجۇن قىرىققان ساراڭ ەكەنسىز» دەپ تاڭعالدىرعانمىن. سول كەزدە 2-3 سىنىپتا وقيمىن. شەشەم ونداي ءسوزدى بۇرىن ەستىمەگەن ەكەن, تاڭدانىسىن جاسىرمادى. جازۋشى سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جۋسان ءيىسى» حيكاياتىندا ايان دەگەن بالا بار عوي. سوعان ۇقساپ ويىمنان ەرتەگى قۇراستىرىپ, بالالارعا ايتىپ بەرەتىنمىن. اينالامداعى ادامداردى تامساندىرۋعا ىنتىق بولدىم... ساباقتا ءبىرىنشى بولىپ جاۋاپ بەرۋگە, جۇمباق ايتىلسا, ءبىرىنشى بولىپ شەشۋگە تىرىس­تىم... وتە ۇقىپتى, تىڭعىلىقتى بول­دىم. ءاربىر زاتىمنىڭ ءوز ورنى بولاتىن, ءبارىن ءوز ورنىنا جيناپ قوياتىنمىن», دەپ تولعانىپتى.

مەنىڭ اڭعارعانىم, جاقسىباي اعا جوعارىدا ايتقانداي, وتە ۇقىپ­تى, تىم تياناقتى. بۇل قاسيەت اعامىزعا العاشقى ماماندىعى ءارى كوپ جىل نەسىبەسىن ايىرعان «ەسەپشىلىكتەن» دارىعان بولۋى دا مۇمكىن. بۇنىڭ ءوزى ءبىر تاريح. ءوزى ايتادى: «ورتا مەكتەپتەن سوڭ جان دۇنيەم ادەبيەتكە تارتىپ تۇرسا دا, الىس­تاعى الماتىعا بەتتەي الماي, جاقىن جەردەگى تسەلينوگراد (قازىرگى استانا) قالاسىنداعى اۋىل شارۋاشى­لىعى ينستيتۋتىنىڭ «ەكونومفاگىنە» قۇجات تاپسىردىم. قازاق مەكتەبىن ءبىتىرىپ كەلگەن ماعان ورىس تىلى­نەن ديكتانت جازدىرىپ قۇلاتىپ جىبەردى. سودان قۇجاتتارىمدى الىپ, جاقىن ماڭ­داعى قارجى-ەكو­نوميكالىق تەح­نيكۋمعا تاپسىردىم».

جاقسىباي بايان ۇلى وسىلاي قارجىگەر اتانعان. تەكنيكۋمدى بىتىرگەن سوڭ ءوزى ءسۇيىپ ايتاتىن قىزىل­جار قالاسىنا كەلىپ, سالىق ينسپەكتورى بولىپ از عانا ۋاقىت ىستەگەن. كەشىكپەي قازمۋ-دىڭ فيلوسوفيا-ەكو­نوميكا فاكۋل­تەتىنە وقۋعا تۇسكەن. ونى اياقتاعان سوڭ وبلىستىق كولىك باسقارماسىندا سەگىز جىلداي اعا رەۆيزور, ءبولىم باستىعى, باس بۋحگالتەردىڭ ورىنباسارى سياقتى قىزمەتتەر اتقارىپ, 1993 جىلى باسقارما تاراعانعا دەيىن ەڭبەك ەتكەن.

ءسويتىپ, 1993 جىلى اعامىز, جازۋ­شى ورالحان بوكەي «جۋرنا­ليستيكا – جول ۇستىن­دەگى ادەبيەت» دەگەنىندەي, وسى سالاعا تۇبەگەيلى اۋىس­قان. العاشقى قادامىنان وب­لىستىق تەلەۆيدەنيە­دە قىزمەت ات­قارا ءجۇرىپ, قارمۋ-دىڭ ءتىل-ادە­بيەت فاكۋل­تەتىن سىرتتاي وقىپ العان. وسى جىلدارى ءارتۇر­لى تاقى­رىپتا قالام تەربەگەن جۋر­ناليس­تىك وي-تولعامدارى رەسپۋب­ليكا­لىق باسىلىمداردا تۇراقتى جاريا­­لانىپ تۇردى. جازبالارىندا قوعامداعى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى ءار قىرىنان كوتەرە ءبىلدى. جەرلەسى ءھام كەستەلى ءسوزدىڭ شەبەرى عابيت مۇسىرەپوۆ بارلىق قالام­گەرگە قاراتىپ ايتقان: «قىزىعا جاز, قىزا جاز, قىزدىرا جاز, قىزىقتىرا جاز. ەكىنشىدەن, ويلانىپ جاز, ويلى جاز, وي سالا جاز, ويلاندىرا جاز! ۇشىنشىدەن, ىزامەن جاز, كەكپەن جاز, كەكتەندىرە جاز», دەگەنىندەي, جاق­سىبايدىڭ جۋرناليستىك جازبالارىندا عابەڭ ايتقان سيپاتتاردىڭ ءبارى بولدى.

اعامىزدىڭ ەڭ ءبىر اشىلعان, ارعىماقتاي ارقى­راپ كوسىلگەن كەزى – «ەگەمەندەگى» كۇندەرى. جاقاڭ تابالدى­رىعان اتتاعان 2004 جىلدارى ەل گازەتى ەرجۇمان سمايىلدىڭ باسقارۋىندا ناعىز تولىسىپ تۇر­عان شاعىتىن. وتىرىك دەسەڭىز, گازەت تىگىندىسىن اقتارىپ كورىڭىز. كوزىڭىز جەتەدى.

جاقاڭ مارتەبەلى باسىلىمدا ەڭبەك ەتكەن 2004-2014 جىلدار ارالىعىندا پرەزيدەنت پۋلىندا بولىپ, مەملەكەت باسشىسى, پارلامەنت توراعاسى جانە ۇكى­مەت مۇشەلەرىنىڭ شەت مەملەكەتتەرگە جاساعان ساپارلارى ­تۋرالى ماقالالار جازدى. «پرەزيدەنتپەن بىرگە 30 شاقتى شەت مەملەكەتتە بولدىم. ەل كورىپ, جەر كورىپ, كوكىرەك كوزىم اشىلىپ, ومىرلىك كوزقاراسىم قالىپتاستى. وسى ساپارلاردان تۇيگەنىم: قازاقتىڭ ءار بالاسىنىڭ جۇرەگىندە «مەن وسىناۋ ۇلان-بايتاق جەردىڭ يەسىمىن, ەلىمدى, جەرىمدى قورعايمىن» دەگەن اياۋلى سەزىم بولۋى كەرەك ەكەن. ونى كەز كەلگەن جەردە, ورتادا ايتا ءبىلۋ ماڭىزدى ەكەنىنە كوزىم جەتتى», دەيدى اعامىز.

قازىر ەل اعاسى جاسىنا جەتكەن جاقسىباي ۇقىپتى ادام. پرەزيدەنتتىك پۋلدا ءجۇرىپ گازەتكە جاريا­لانعان پۋبليتسيستيكالىق جازبالارىن «ىزدەنىس جىلدارى» دەگەن اتپەن جەكە جيناق ەتىپ توپتاپ قويىپتى. بۇل كىتاپتىڭ ەرەكشەلىگى – بىرىنشىدەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى مەملەكەتتىڭ ساياسي باعىت-باعدارىنىڭ بايانى ىسپەتتەس بولسا, ەكىنشىدەن, جاس جۋرناليستەر ءۇشىن وقۋلىق بولۋعا جاراپ تۇر.

قاشاندا قالامى قولىنان تۇسپەيتىن جۋرناليست ءوزىنىڭ جەكە ءومىر جولىن باياندايتىن ەكى تومنان تۇراتىن مەمۋارلىق رومان جازىپ قويىپتى. اتاۋى – ء«ومىر جولى – تار سوقپاق». «بۇل كىتاپتا قىزىل­جارداعى ۇلتارالىق احۋال, اۋمالى-توكپەلى كەزەڭ تۋرالى كوزى­مىز كورگەن, باسىمىزدان وتكەن وقي­عالار تولىق باياندالادى», دەي­دى اۆتور. بۇ­يىرسا, بۇل تۋىندى كە­شىك­پەي وقىرمان قولىنا تيەرى انىق.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بول­ساق, ءبىزدىڭ كەيىپ­كەرىمىز – ەرەكشە ەڭبەكقورلىعىنىڭ سىرتىندا وتە تۋراشىل, شىنشىل, ادىلەتكە جاق, قياناتقا قاس ادام. مۇنداي تۇلعانىڭ مىناداي زاماندا قىز­مەت­تىك تۇرعىدان ورلەۋى قيىن. اقىن قورعانبەك امانجول وسى جاقسىباي ىنىسىنە ازىلدەپ: «جاقسى ەكەن اتى دا, جاقسى ەكەن زاتى دا, بەتكە تۋرا ايتام دەپ, قالعان تالاي قاپىدا…» دەپ جازعانى بار ەدى. بۇل – ءدال باعا.

قازىرگى تاڭدا «مادەنيەت قاي­راتكەرى», «اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى», «ەڭبەك ارداگەرى», ەسىل اۋدا­نىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى سياقتى اتاقتارى بار جاقسىباي سامرات «ەگەمەننىڭ» سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر. قالامىڭ مۇقالماسىن, جاقا!